Genel Biyoloji Endokrin Sistemi ENDOKR İ N S İ STEM İ Endokrin sistem, endokrin bezlerden olu şur. Bu bezler hor mon salg layarak kana verirler. Hormonlar; - Organ ve sistemlerin d ü zenli ç al şmas n sa ğ lar. - Kararl bir i ç ç evre (homeostasi) olu şturur. - Ü reme, b ü y ü me ve gel i şme olaylar n kontrol eder. - Ç o ğ unlukla protein veya steroid yap dad r. - Kan ile ta ş n r. - Etkisi ge ç ba şlar. Çü nk ü , yap m ve ta ş nmas s ü re al r. - H ü crelerde hormonlar tan yacak ö zel resept ö rler (alma ç ) bulunur. - Hormonlar n etki etti ğ i hedef org anlar vard r. Baz hormon lar b ü t ü n organlar (Tiroksin), baz lar birden fazla organ (E şey hormonlar ) ve baz lar da yaln z bir organ (Gastrin) etkiler. - Az miktarda bile etkilidir. - Etkisi uzun s ü relidir. Çü nk ü , hormonlar karaci ğ erde uzun bir s ü red e par ç alan r. - Fazlas kendi yap m n durdurur. - Az veya ç ok salg lanmalar halinde anormallikler olu şur. İ nsanlarda hormon salg lanmas ; - D ş fakt ö rlerin de ğ i şmesi, - Kandaki madde miktarlar n n de ğ i şmesi, - Sinir sisteminin uyarmas , - Bir ba ş ka bezin uyarmas ile olur. Bitkisel Hormonlar Bitkilerde ü retilen hormonlar ya dif ü zyon veya soymuk boru lar ile ta ş n rlar. Bitkilerde d ü zenleme sadece hormonlarla sa ğ lan r. Hormon salg layan endokrin bezleri yoktur. Hormon lar belirli b ö lgelerdeki h ü creler tar af ndan salg lan r. Bitkilerde hormonlar ü reme ve b ü y ü me olaylar n kontrol eder. Be ş ç e şittir. Oksin - Di ğ er hormonlarla birlikte bitkinin geli şmesini sa ğ lar. - Bitkinin boyca b ü y ü mesini sa ğ lar. - H ü cre b ö l ü nmesi, h ü cre b ü y ü mesi, h ü cre ve doku farkl la şmas n sa ğ lar. - Bitkinin g ü ne şe y ö nelmesini sa ğ lar. - Ç ok salg lan rsa b ü y ü me durur, az salg land ğ nda yap raklar d ö k ü l ü r. - Meyve vermede etkilidir. D ö llenmi ş ç i ç e ğ in d ö k ü lmesini engeller. - Yapay olarak ü retilen oksinler, yaban i otlar n imhas nda kullan l r. Giberellin - G ö vde b ü y ü mesini sa ğ lar. - Meyve b ü y ü mesini sa ğ lar. - Tohum ç imlenmesini uyar r. - Tomurcuk geli şmesini sa ğ lar. - Yapraklar n ge ç d ö k ü lmesinde etkilidir. - H ü cre b ö l ü nmesini uyar r. Absisik Asit - Bitki i ç in elv eri ş li olmayan ortamlarda tohumun ç imlenmesi ni engeller. - Bitkilerin uyku halinin devam etmesini sa ğ lar, (dormansi) - Tomurcuk geli şimini durdurur. Etilen - Yaprak d ö k ü m ü n ü sa ğ lar. - Meyve olgunla şmas n sa ğ lar. İ nsanlarda Bezler ve Hormonlar insanlar da üç tip bez bulunur: a) Endokrin Bezler • - Sadece hormon salg lar. - Salg lar n kana verir. - Hipofiz, tiroid, paratiroid, b ö brek ü st ü bezi v.s. b) Ekzokrin Bezler - Hormon olmayan salg lar salg lar. - Sa ğ lar n kanala verir. - S ü t bezi, t ü kr ü k be zi, v.s. c) Karma Bezler - Hormon ü reterek kana verir. - Enzim ü reterek kanala verir.Hipofiz Bezi - V ü cutta bir ç ok olay d ü zenleyen, ç ok say da hormon salg lar. -Bu hormonlar, di ğ er endokrin bezlerin salg lar n da denet ler. - Hipofizin salg yapabilmesi i ç in, ö nce hipotalamustan gelen salg lat c fakt ö rlerin (RF) hipofizi uyarmas gerekir. - Hipofiz kafatas i ç indedir. - Ö n lob, ara lob ve arka lob olmak ü zere üç k s mdan olu şur. - Ergenlikte sadece ö n ve arka lob bulunur ve bu b ö lgelerde fa rkl hormonlar salg lan r. Arka loptan salg lanan hormonlar: - ADH (Vasopressin) (Anti Di ü retik Hormon) - Oksitosin Ö n lobtan salg lanan hormonlar: - STH (Somato Tropin Hormon) - TSH (Tiroid Uyar c Hormon) - ACHT (Adreno Kortiko Tropik Horm on) - MSH (Melanosit Uyar c Hormon) (Aralop) - GTH (Gonado Tropin Hormon) Arka Lo ptan Salg lanan Hormonlar - iki ç e şit hormon salg lar. - Oksitosin ve vasopressin ger ç ekte hipofizin de ğ il, hipotala-musun hormonlar d r. Hipotalamustan salg lan r, hi pofizin ar ka lobunda depolan r. Gerekti ğ inde arka İ obta bulunan depo lardan kana verir. 1. Oksitosin - Oksitosin sadece di şilerde salg lan r ve d ö l yata ğ kas na etki ederek, do ğ uma yard mc olur. - S ü t bezlerinden s ü t salg lanmas n sa ğ lar. 2. ADH (Anti Di ü retik Hormon = Vasopressin) - B ö brek t ü b ü llerini etkileyerek, suyun b ö breklerden geri emil mesini sa ğ lar. Az salg lan rsa b ö breklerden fazla miktarda su kayb olur. Susuzluk duygusu artar. Bu duruma şekersiz şe ker hastal ğ denir. - D ü z kaslar n kas lm as n d ü zenler. B ö ylece atardamarlar kast rarak kan bas nc n art r r. On Loptan Salg lanan Hormonlar - Be ş ç e şit hormon salg lar. Bunlar n ç o ğ u di ğ er bezlerin ç a l şmas n kontrol eder. 1. STH (Somato Tropiri Hormon) - B ü y ü me hormonudur. Uzun kemiklerin ve genel olarak v ü cudun b ü y ü mesini sa ğ lar. - B ü y ü me evresinde ç ok salg lan rsa devlik (gigantizm) olu şur. - Az salg lan rsa c ü celik (nanizm) olu şur. - B ü y ü me ç a ğ ndan sonra fazla salg lan rsa el, ayak ve kafa tas kemikleri orant s z b ü y ü r. Bu anormalli ğ e akromegali de nir. - H ü crelerde protein sentezini h zland r r. Karbonhidrat ve ya ğ metabolizmas n d ü zenler. 2. TSH (Tiroid Uyar c Hormon) - Tiroid bezini uyar r, salg yapmas n sa ğ lar. Ç al şma s ras a şa ğ daki gibidir. Hipotalamus 3. ACTH (Adreno Ko rtiko Tropik Hormon) - B ö brek ü st ü bezini uyar r, buradan hormon salg lanmas n sa ğ lar. Ç al şma s ras a şa ğ daki gibidir. "Hipotalamus İ RF 4. MSH (Melanosit Uya r c Hormon) - Araloptan salg lan r. - Derideki melanosit h ü crelerinin melanin pigmenti olu ştu rma s n uyar r. - Melanin deriye renk verir, g ö zde karanl k oda olu şumunu sa ğ lar. - Eksikli ğ inde albino (renksiz) bireyler olu şur. 5. GTH (Gonado Tropik Hormon) Ü reme faaliyetlerini d ü zenler, üç ç e şittir. a) FSH (Folik ü l Uyar c Hormon)- Erkeklerde sperm ve testosteron salg lanmas n uyar r. - Di şilerde yumurta olgunla şmas ve ö strojen salg lanmas n uyar r. b) IH (L ü teinlestirici Hormon) - Erkeklerde sperm olgunla şmas n sa ğ lar. - Di şilerde yumurta at m n sa ğ lar (Ovulasyon). c) LTH (Luteo Tropik Hormon) : - Erkeklerde salg lanmaz. - Di şilerde ö strojen ve progesteron yap m , s ü t ü n ü retilmesi, hamileli ğ in devam etmesi ve annelik duygusunu geli ştirir. Tiroid Bezi G rtla ğ n alt nda soluk borusuna sar lm ş kelebek şeklindedir. Hipofiz bezinin TSH' il e uyar l r ve iki ç e şit hormon salg lar. a) Tiroksin B ü t ü n h ü creleri etkileyerek, metabolizmay d ü zenler. Geli şme ç a ğ nda az salg lan rsa kretenizm denilen c ü celik ve zeka ge rili ğ ine neden olan hastal k olu şur. Ergin d ö nemde az salg la n rsa miksodema has tal ğ olu şur. Metabolizma yava şlar, uyu şukluk g ö r ü l ü r, v ü cut s s d üş er, k llar d ö k ü l ü r. Ergin insanda tiroid bezi fazla salg yaparsa metabolizma h z y ü kselir ve i ç guatr olu şur. Bu ki şilerde kalp h zl ç al ş r, v ü cut s s ve solunum h z artar, g ö z ler d şar do ğ ru f rlar. Tiroksinin yap s nda iyot vard r. Yeterli iyot al namazsa tirok sin azal r, TSH miktar artar. Bunun sonucu tiroid bezi b ü y ü r ve bo ğ azda şi şkinlik olu şur. Bu duruma basit guatr denir. İ yot lu besinler kullan larak bu hastal k gider ilebilir. b) Kalsitonin Kandaki kalsiyum ve fosfat n kemiklere ge ç mesini d ü zenler (D vitamini ile). Az salg lan rsa kemikler zay flar. Paratiroid Bezi Tiroid bezi ü zerinde 4 k üçü k bezden olu şur. Parathormon sal g lar. Kalsitonine z t etki g ö sterir. Kalsiyu mun kemikten kana ge ç mesini, b ö brekten geri emilimini ve ba ğ rsak villuslar ndan kana ge ç i şini art r r. B ö ylece kandaki kalsiyum artar. Az salg lan rsa kalsiyum kanda ve kaslarda azal r. Kaslarda tetani de nen a ğ r l kas lmalar olur. B ö brek Ü st ü Bezi B ö br eklerin ü st k sm na yap şm ş iki bezdir. B ö breklerle do ğ rudan ili şkisi yoktur. Kabuk (korteks) ve ö z (medulla) olarak iki k s mda incelenir. ACTH ile uyar l r. Kabuk ve ö z b ö lgesinden ayr hormonlar ü retir. Kabuk B ö laesi Hormonlar a) Kortizol Kan şekeri ni art r r. Bunu da ya ğ ve proteinlerden glikoz olu şturarak sa ğ lar. Ayr ca tedavi ama ç l olarak, iltihaplanmalarda, alerji ve romatizma tedavisinde kullan l r. b) Aldosteron H ü cre d ş s v lar n iyon deri şimini d ü zenlemeye yard m eder. B ö brekte Na ve Cl i yonlar n n geri emilmesini sa ğ lar. Aldoste ron az salg lan rsa Na ve Cl nin b ö brekten geri emilimi azal r ve b ö ylece kan bas nc d üş er, doku s v s azal r, Na ve K iyon deri şimi bozulur ve kaslar n yorulmas na neden olur. Deride pigmentle şme artar, tun ç re ngini (addison) al r. Fazla salg la n rsa kan bas nc y ü kselir, doku s v s artar. Ö z B ö lgesi Hormonlar a) Adrenalin (Epinefrin) Heyecan, korku, ü z ü nt ü hallerinde ve baz ila ç lar n kullan l mas sonucu adrenalin salg s artar. Kalp at ş n h zland r r, ka n bas nc n y ü kseltir. Karaci ğ er ve kaslardaki glikojenden glikoz olu şturur. Derideki k lcallar n daralmas na neden olur. b) N ö radrenalin K lcal damar kas lmas nda etkilidir ve kan bas nc n art r r. E ş ey Bezleri Kad nlarda yumurtal k ve erkeklerde testisl er ü reme h ü crele rini yapar ve hormon salg lar. E şey bezleri ergenlik d ö nemin den sonra, hipofiz bezinin etkisiyle ç al şmaya ba şlar. Di şilerde ergenlik d ö neminde ö strojen di şilerde e şeysel ol gunla şmay d ü zenler. Progesteron ise hamileli ğ i d ü zenler. Erkekl erde testosteron sakal, b y k ç kmas , sesin kal nla şmas , kemik ve kaslar n geli şiminde etkilidir. Spermlerin ol gunla şmas n sa ğ lar. Karma bir bezdir. Hormonlar langerhans adac klar ndan sal g lan r. Langerhans adac klar n n beta h ü creleri ins ü lin, alfa h ü creleri ise glukagon hormonu salg lar. Bu hormonlar kan şekerini ayarlamada etkilidir. a) İ ns û lin Kandaki glikoz miktar n d üşü r ü r. Bunu glikozu damar d ş na ç kararak, glikojen şeklinde depolatarak ve h ü crelerde par ç a lanmas n h zland rarak yapar. b) Glukagon Kan şekerini art r r. Bunu adrenalinin glikojenden olu şturdu ğ u glikozu damar i ç ine alarak yapar. Ya ğ + Protein K ° rtizol