Plastik Şekil Verme İmal usulleri - Plastik Şekil Verme ( kütle şekillendirme yöntemleri ) PLASTİK ŞEKİL VERME KÜTLE ŞEKİLLENDİRME YÖNTEMLERİ HADDELEME • Tanım: İş parçasını, eksenleri etrafında dönen silindirler arasından geçirilerek uygulanan basma kuvvetleri etkisiyle plastik şekil verme işlemlerine haddeleme denir. Ürün akış şeması ve ürün örnekleri Üretim Aşamaları 1.Malzemenin haddeleme işlemine hazırlanması: Haddelemenin her safhasında yüzey şartlarının önemi büyüktür. Bu nedenle haddelenecek malzeme yüzey kusurlarından tamamen arındırılmış olmalıdır. 2.Isıtma Sıcak haddelemeden önce malzemenin ısıtılması önemli bir üretim aşaması olup metale en iyi plastik özelliklerin kazandırılması ve hadde mamulünün istenen kaliteye sahip olması amaçlarını taşır. Isıtma işleminin başlıca iki parametresi vardır: sıcaklık ve süre. Malzemeye bağlı olmak üzere gerek sıcaklık aralığının seçilmesi, gerek bu sıcaklıkta tutma süresi doğrudan doğruya mamule yansıyan sonuçlar doğurur. En yüksek ısıtma sıcaklığı solidüsün 100.....15O 0C altında olmalıdır. Tutma süresinin gereğinden uzun olması ise yakıt harcamasını artırdığı gibi örneğin çelik malzemede demir kaybına ve dekarbürizasyona yol açar. Haddeleme Haddeleme işleminin başlıca parametrelerinden biri sıcaklıktır. Haddelemenin başlangıcında sıcaklık malzemeye bağlı olmak üzere olabildiğince yüksek seçilmelidir. Bu sıcaklık solidüsün 100-200 0C altındadır. (örneğin alaşımsız takım çelikleri için 1150 0C, orta karbonlu çelikler için 1200 0C, düşük karbonlu çelikler için 1260 0C mertebesinde). Haddeleme sonundaki sıcaklık ise, ötektoid altı çelikler için A3 sıcaklığının 50-100 0C ötektoid üstü çelikler için de A1 sıcaklığının biraz üstünde olmalıdır (örneğin karbonlu alaşımsız takım çelikleri için 850 0C, orta karbonlu çelikler için 900 0C, düşük karbonlu çelikler için 950 0C mertebesinde). Genel olarak, haddeleme sonundaki sıcaklığın mamulden istenen özeliklere göre seçildiği söylenebilir. Tamamlama işlemleri Haddelenen malzeme, kalite kontrolü amacıyla, bir seri tamamlamadan geçirilir. Bu işlemlere örnek olarak; doğrultma, yüzey temizleme, ultrasonik ve yüzey çatlak test cihazlarından geçirme gösterilebilir. Malzemede iç kusuru bulunan kısımlar kesilerek ayrılır. Yüzey çatlakları ise kabuk soyma ve/veya taşlama ile giderilir. Haddeleme Yöntemlerinin Sınıflandırılması • Yası Ürünlerin Haddelenmesi • Çubuk ve Profillerin Haddelenmesi • Halka Haddeleme • Ovalama • Boru Haddeleme v.b. Yası Ürünlerin Haddelenmesi • Saç ve bant gibi yassı ürünün haddelenmesi şematik olarak gösterilmiştir. Kalınlık azalması nedeniyle malzeme uzar ve genişler. Sıcak haddeleme Yeniden kristalleşmiş ürün yapısı Merdane Düzenleri Merdane düzenleri arasındaki farklılığın nedenleri ? Soğuk haddelemede yaygın kullanılan tandem düzen Çubuk ve Profillerin Haddelenmesi • Çeşitli kesitte (dairesel, altıköşe v.s.) çubuklar, profiller (I ve U demirleri), köşebentler, demiryolu rayları v.s. sıcak haddelenerek üretilir. Bu amaçla, ham madde olarak kullanılan ingot veya kütüğün kare veya dikdörtgen kesiti haddeleme işlemleriyle kademeli olarak değiştirilerek istenen şekle adım adım yaklaşılır. Çubuk ve profillerin haddelenmesi. (a) Dairesel (b) Kare. (c) Ray. (d) U demiri.(e) I demiri. (f) Özel kesit Halka Haddeleme Ovalama Boru Haddeleme Hadde Tezgahları (1) Hadde ayağı. (2) Mil (3) Pinyon dişli. (4) Kavrama. (5) Dişli (devir düşürücü). (6) Volan. (7) Kavra­ma. (8) Motor. Merdanelerin Ürüne Göre Sınıflandırılması • Blok Haddesi (Blum veya Slab Tezgahı): Merdanelerinin çap 800- 1400 mm arasında olan bu tezgahlarda ingotlar haddelenerek slab blum ve büyük kütükler elde edilir. • Ray ve Profil Hadde Tezgahları: Bu tezgahların merdane çap 750- 800 mm arasındadır ve başlıca demiryolu rayları, profiller (putreller) gibi ürünler elde edilmesinde kullanılır. • Filmaşin Tezgahları : Bu tezgahların merdane çapı 250 mm kadardır ve 6-10 mm çapında filmaşinlerin üretiminde kullanılır. • Levha ve Saç Hadde Tezgahları: Kalınlık 1,25- 60 mm arasında ve daha fazla olan sıcak haddelenmiş çelik saç ve levhaların elde edildiği bu tezgahlarda merdanelerin gövde uzunluğu 800-5000 mm dir. • Dikişsiz Boru Haddeleri : İsimlerinden de anlaşılabileceği gibi bu tezgahlar dikişsiz boru üretiminde kullanılır. • Soğuk Saç Haddeleme Tezgahları: 4 mm kalınlığa kadar çelik saçların soğuk haddelendiği bu tezgahlarda merdanelerin gövde uzunluğu 300-2800 mm dir. Dörtlü, on ikili ve yirmili merdane düzenleri çelik ve demir dışı metallerden ince bantların soğuk haddelenmesinde geniş olarak kullanılmaktadır. DÖVME • Tanım: İş parçasının basma kuvvetlerinin etkisi altında açık veya kapalı kalıplara darbeli ya da darbesiz uygulanarak plastik şekil değiştirdiği bir şekil verme yöntemidir. Dövme yönteminin sınıflandırılması? 1. Açık kalıpta dövme 2. Kapalı kalıpta çapaklı dövme 3. Kapalı kalıpta çapaksız dövme 4. Yatay dövme ( kafa şişirme ) 5. Dar kalıplar arasında dövme. Uzatma. Toplama 6. Dövme haddeleri ile şekillendirme 7. Radyal dövme 8.Orbital dövme Açık kalıpta dövme Kapalı kalıpta çapaklı dövme Kapalı kalıpta çapaksız dövme Dar kalıplar arasında dövme. Uzatma. Toplama Dövme haddeleri ile şekillendirme Radyal dövme Orbital dövme Üretim aşamalarının kapalı kalıpta sıcak dövme işletmesi ile izahı • Hammadde • Kesme • Isıtma • Dövme • Çapak alma • Muayene ve Kontrol Dövme makinaları • Hidrolik Presler • Mekanik Presler • Vidalı Presler • Çekiçler Serbes düşmeli Güç düşmeli Karşı vuruşlu Hidrolik Pres Mekanik Pres Vidalı Pres Serbes düşmeli çekiç Karşı vuruşlu çekiç Kalıplar? Malzeme özellikleri? Yağlama? EKSTRÜZYON • Tanım: Silindirik bir metal bloğun (takoz) bir kovan (alıcı) içine yerleştirilerek ıstampa vasıtasıyla uygulanan basma kuvveti etkisiyle, matris deliğinden geçirilmesine ekstrüzyon denir. • Takoz, döküm veya hadde ürünü olabilir. Ekstrüzyon Yöntemleri Direk Ekstrüzyon Endirek Ekstrüzyon Hidrostatik Ekstrüzyon Boru Ekstrüzyonu Darbeli Ekstrüzyon Ürün örnekleri TEL-ÇUBUK VE BORU ÇEKME Tel Çekme Tel çekme işlem aşamaları ? Tel çekmede yüzey hazırlama ? Tel çekmede yağlama ? Çekme hızı ? Isıl işlem ? Çubuk Çekme • Yüzey hazırlama işleminden sonra çekilecek çubuğun ucu sivriltilerek matristen geçirilir ve çekme arabasındaki çeneler vasıtasıyla bağlanır. • Çekme arabası zincirli veya hidrolik bir mekanizmayla 10…100 m/dak hız ile hareket ettirilerek çekme işlemi yapılır. Boru Çekme • Boru çekme niçin uygulanmaktadır?