3 - Halk Sağlığı Metodolojik Araştırmalar O. G ü nay 1 METODOLOJ İ K ARA Ş TIRMALAR Dr. Osman G Ü NAYO. G ü nay 2 Dersin Amac Tan y ö ntemlerinin g ü venirli ğ inin ve ge ç erli ğ inin de ğ erlendirilmesi konular nda bilgi ve beceri kazand rmakO. G ü nay 3 Ö ğ renme Hedefleri İ ki saatlik dersin sonunda kat l mc lar n; G ü venirlik ve ge ç erlikle ilgili temel kavramlar 1. tan mlayabilmesi, Ba ş l ca ge ç erlik ö l çü tlerini hesaplayabilmesi, 2. Elde edilen ge ç erlik ö l çü tlerini yorumlayabilmesi 3. beklenmektedir.O. G ü nay 4 Metodolojik Ara ş t rmalar Gerek sa ğ l k hizmeti sunumu nedeniyle ve gerekse ara şt rma amac yla uygulanan ç e şitli tan y ö ntemlerinin tan sal de ğ erini belirlemek amac yla yap lan ara şt rmalard r.O. G ü nay 5 Tan Y ö ntemlerinin De ğ erlendirilmesi Tan y ö ntemlerinin ba şl ca iki ö zelli ğ i de ğ erlendirilir. G ü venirlik (reliability) 1. Ge ç erlik (Validity) 2.O. G ü nay 6 G ü venirlik (reliability) Tan y ö nteminin g ü venirli ğ i, y ö ntemin ö l ç t ü ğ ü şeyi do ğ ru ö l ç me g ü c ü olarak ifade edilebilir. Bu ise ö l çü m ve g ö zlemlerin tutarl l ğ yani tekrar edilebilirli ğ i (repeatability) ile yak ndan ili şkilidir.O. G ü nay 7 Tutarl l ğ Etkileyen Fakt ö rler 1. G ö zlemci ile ilgili fakt ö rler - G ö zlemci i ç i varyasyon - G ö zlemciler aras varyasyon 2. Ara ç -gere ç le ilgili fakt ö rler 3. Ö l çü len olayla ilgili fakt ö rlerO. G ü nay 8 Metodolojik ara şt rmalar yoluyla; bu fakt ö rlerden her biri ile ilgili tutarl l klar ö l ç mek ve gerekti ğ inde ç e şitli ö nlemlerle tutarl l ğ art rmak m ü mk ü nd ü r. O. G ü nay 9 G ö zlemci İ ç i (Intra obsever) varyasyon) Ayn g ö zlemcinin ayn olay her seferinde farkl bi ç imde g ö zleyebilmesinden kaynaklanan hatay ifade eder. Bunun tersi g ö zlemci i ç i tutarl l k olarak isimlendirilir.O. G ü nay 10 G ö zlemciler Aras (Inter Observer) Varyasyon Farkl g ö zlemcilerin ayn olay farkl bi ç imde g ö zleyebilmesinden kaynaklanan hatay ifade eder. Bunun tersi ise g ö zlemciler aras tutarl l ğ verir.O. G ü nay 11 G ö zlemci i ç i ve g ö zlemciler aras tutarl l ğ art rabilmek i ç in, y ö ntemi uygulayan ki şilerin (g ö zlemcilerin) uygulayacaklar y ö ntem konusunda yeterli ve standart bir e ğ itimden ge ç irilmeleri gerekir.O. G ü nay 12 Ara ç -Gere ç le İ lgili Varyasyon Kullan lan her t ü rl ü ara ç -gerecin, incelenen de ğ i şkeni, her seferinde farkl bi ç imde ö l ç mesinden kaynaklanan varyasyondur. Bunun tersi ise ara ç - gere ç tutarl l ğ n verir.O. G ü nay 13 Ara ç -gere ç ten kaynaklanabilecek hatalar azaltabilmek ve bu yolla tutarl l ğ art rabilmek i ç in, kullan lan ara ç -gerecin yeteri kadar hassas ve olabildi ğ ince standart olmas sa ğ lanmal d r.O. G ü nay 14 İ ncelenen Olayla İ lgili Varyasyon İ ncelenen olay n farkl ko şullar alt nda farkl de ğ erler almas ndan kaynaklanan varyasyondur. Biyolojik olaylarda bu t ü r varyasyon, biyolojik varyasyon olarak bilinir.O. G ü nay 15 İ ncelenen olaydan kaynaklanabilecek hatalar azaltabilmek i ç in; ö l çü m ve g ö zlemler olabildi ğ ince standart ko şullarda yap lmal d r.O. G ü nay 16 Ge ç erlik (Validity) Ge ç erlilik, uygulanan tan y ö nteminin hasta ve sa ğ lamlar birbirinden ay rabilme g ü c ü n ü ifade eder.O. G ü nay 17 Ge ç erlik Tan y ö nteminin ge ç erlili ğ i i ç in g ü venirlik şartt r, ancak yeterli de ğ ildir.O. G ü nay 18 Ö rnek ASO’yu ARF tan s nda kullanabilmek i ç in, ASO ö l çü m ü n ü n g ü venilir bi ç imde yap lmas şartt r. Ancak, ASO ö l çü m ü ne kadar do ğ ru olursa olsun, tek ba ş na ARF tan s koyduramazO. G ü nay 19 Ge ç erlili ğ in Ö l çü m ü Bir yan y ö nteminin ge ç erlili ğ ini ö l ç mek i ç in kullan lan iki ö nemli kriter vard r. Sensitivity (Duyarl l k=Hassasiyet) • Spesifity ( Ö zg ü ll ü k=Se ç icilik) •O. G ü nay 20 Ge ç erli ğ in Ö l çü m ü Duyarl l k; tan y ö nteminin hastalar belirleyebilme g ü c ü n ü ; Ö zg ü ll ü k ise tan y ö nteminin sa ğ lamlar belirleyebilme g ü c ü n ü ifade eder.O. G ü nay 21 Ge ç erli ğ in Ö l çü m ü Bir tan y ö nteminin hassasiyet ve se ç icili ğ ini ö l ç ebilmek i ç in, bu y ö ntemle elde edilen sonu ç lar n, kesin tan y ö ntemi olarak kabul edilen bir ba ş ka y ö ntemin sonu ç lar ile kar ş la şt r lmas gerekir.O. G ü nay 22 Ge ç erli ğ in Ö l çü m ü Kesin tan y ö ntemi olarak kabul edilen bu y ö nteme, gold standart veya referans test ad verilirO. G ü nay 23 Ge ç erli ğ in Ö l çü m ü Yeni Tan Referans test Y ö ntemi Hasta Sa ğ lam Pozitif Do ğ ru pozitif Yanl ş pozitif (a) (b) Negatif Yanl ş negatif Do ğ ru negatif (c) (d) Toplam Toplam hasta Toplam sa ğ lam (a + c) (b + d)O. G ü nay 24 Do ğ ru Pozitifler Duyarl k = X 100 Toplam Hasta Say s a Duyarl k = X 100 a + c Duyarl kO. G ü nay 25 Ö zg ü ll ü k Yeni Tan Referans test Y ö ntemi Hasta Sa ğ lam Pozitif Do ğ ru pozitif Yanl ş pozitif (a) (b) Negatif Yanl ş negatif Do ğ ru negatif (c) (d) Toplam Toplam hasta Toplam sa ğ lam (a + c) (b + d)O. G ü nay 26 Ö zg ü ll ü k Do ğ ru Negatifler Ö zg ü ll ü k = X 100 (se ç icilik) Toplam Sa ğ lam Say s d Ö zg ü ll ü k = X 100 b + dO. G ü nay 27 Duyarl k ve Ö zg ü ll ü k Tan y ö nteminin duyarl ğ ve ö zg ü ll ü ğ ü birbirinden ba ğ ms zd r. Duyarl k ve ö zg ü ll ü k hastal k s kl ğ ile ili şkili de ğ ildir.O. G ü nay 28 Duyarl k m ? – Ö zg ü ll ü k m ü ? Y ö ntemin ge ç erli ğ i g ö z ö n ü ne al nd ğ nda; duruma g ö re duyarl ğ veya ö zg ü ll ü ğ ü daha y ü ksek olan testler tercih edilebilir. Say sal de ğ erlerin elde edildi ğ i tan y ö ntemlerinde, belirlenen normallik s n rlar na (cut off points) g ö re duyarl k ve ö zg ü ll ü k de ğ i şir. O. G ü nay 29 Yanl ş Tan İ stenirse yanl ş pozitiflik oran ve yanl ş negatiflik oran da hesaplanabilir.O. G ü nay 30 Prediktif De ğ erler Yeni Tan Referans test Y ö ntemi Hasta Sa ğ lam Toplam Pozitif Do ğ ru pozitif Yanl ş pozitif Toplam pozitif (a) (b) (a + b) Negatif Yanl ş negatif Do ğ ru negatif Toplam Negatif (c) (d) (c + d)O. G ü nay 31 Prediktif De ğ erler Do ğ ru Pozitifler Pozitif Prediktif = X 100 De ğ er Toplam Pozitif Say s a PPD = X 100 a + bO. G ü nay 32 Prediktif De ğ erler Yeni Tan Referans test Y ö ntemi Hasta Sa ğ lam Toplam Pozitif Do ğ ru pozitif Yanl ş pozitif Toplam pozitif (a) (b) (a + b) Negatif Yanl ş negatif Do ğ ru negatif Toplam Negatif (c) (d) (c + d)O. G ü nay 33 Prediktif De ğ erler Do ğ ru Negatifler Negatif Prediktif = X 100 De ğ er Toplam Negatif Say s d NPD = X 100 c + dO. G ü nay 34 Prediktif De ğ erler Prediktif de ğ erler, y ö ntemin duyarl ğ , ö zg ü ll ü ğ ü ? ve hastal ğ n s kl ğ ile ili şkilidir. Bu de ğ erlerden yararlan larak prediktif de ğ erler ? hesaplanabilir Prevalans artt k ç a PPD, prevalans azald kca ? NPD y ü kselir. O. G ü nay 35 Toplam Do ğ ruluk Oran Toplam Do ğ ru pozitifler + Do ğ ru Negatifler Do ğ ruluk = X 100 Oran Hastalar + Sa ğ lamlar a + d TDO = X 100 a + b + c + dO. G ü nay 36 Olas l k Oran (Likelyhood Ratio Duyarl l k LR = 1 – Ö zg ü ll ü k LR, tan y ö nteminin hastalarda pozitif sonu ç verme olas l ğ n n, sa ğ lamlarda pozitif sonu ç verme olas l ğ na oran d rO. G ü nay 37 Tan Y ö ntemlerinin Kombinasyonu Tan y ö ntemlerinin duyarl k veya ö zg ü ll ü ğ ü n ü art rmak i ç in birden fazla tan y ö ntemi kombine edilebilir. Y ö ntemler paralel veya seri olarak kombine edilebilir. Kombinasyon bi ç imine g ö re, testin duyarl l ğ veya ö zg ü ll ü ğ ü y ü kselebilir.O. G ü nay 38 Tan Y ö nteminin Se ç imi Tan y ö ntemi se ç ilirken; Maliyeti ? Kullan m kolayl ğ ? Zarars z olmas ? Toplumca kabul edilebilir olmas ? gibi fakt ö rlerin yan s ra, ge ç erli ğ i ve g ü venirli ğ i de g ö z ö n ü nde bulundurulmal d r.O. G ü nay 39 BA Ş ARILAR D İ LER İ M