Fiziksel jeoloji 2 - Yeryuvarının Özellikleri - Part 2 Kayaç Döngüsü • Ayrışma, erozyon, çökelme, sedimanların sıkışması. • Milyonlarca yıl süren bir süreçtir.4 7 Kayaç Döngüsü Kayaç Döngüsü AYRIŞMA M A G M A YÜZEY KAYACI DERİNLİK Kristalleşme M E T A M O R F İK K A Y A Ç S E D İM A N T E R K A Y A Ç Taşınma Çökelme S E D İM A N Diyajenez (Sıkışma ve Çimentolanma) Metamorfizma Erime Katılaşma Monroe & Wicander 1992Kayaç Döngüsü • Ayrışma: – Kimyasal – mineraller suda çözünen iyonları oluşturur – Fiziksel – kayaçlar parçalanırlar• Erozyon – ayrışmış kayaç parçalarının taşınması • Taşıma kaynakları - su, gravite, buz ve rüzgar Kayaç DöngüsüSedimandan Sedimanter Kayaca • Katılaşma (lithifikasyon): – Sıkışma ve çimentolanmayı içerir. • Gözeneklerin hacmini azaltır (taneler arasındaki boşluk). • sediman tanelerini birbirine bağlar/yapıştırır.Katılaşma • Sıkışma– taneciklerin yeniden yerleşiminden dolayı gözenek boşluklarında azalma olur. – Üzerleyen sedimanların ağırlığından dolayı doğal olarak oluşur.Katılaşma • Çimentolanma – minerallerin gözenek boşluklarında iç içe girerek çimentolanmasıÇimentolu KumtaşıKayaçlar 3 farklı şekilde oluşurSedimanter Kayaçlar Binlerce, milyonlarca yıldan bu yana yerkabuğundaki tüm kayaçlar ayrışmaya uğrayarak küçük parçalara ayrılmaktadır. Yerkabuğunda ayrışmaya uğramış bu küçük kayaç parçaları değişik etkenlerle çökelme ortamlarına taşınarak birikirler. Çökelme ortamlarında üst üste biriken bu sedimanlar, zamanla sıkışarak ve çimentolanarak diyajenez/taşlaşma evresinden geçer ve sedimanter kayaçları oluşturur.Magmatik Kayaçlar Magmatik kayaçlar, ateş kayaçları olarak da adlandırılır ve hem yeryüzünde hem de yeryüzünün derinliklerinde oluşur. Yerin altındaki erimiş silikat hamuru şeklindeki kayaçlar magma olarak adlandırılır ve bunlar derinlerde magma odası denilen yerlerde bulunur. Yerin derinliklerinde yada yüzeye çıkarak soğuyan bu magma magmatik kayaçları oluşturur. Magmatik kayaçlar volkanik yanardağ harekete geçtiğinde de oluşur. Magma yüzeye çıkınca lav olarak adlandırılır. Yüzey (volkanik), damar ve derinlik (plütonik) olmak üzere üç ayrı gruba ayrılırlar.Magmatik Kayaçlar • Magma – yeraltındaki erimiş kayalar • Lav – magmanın yüzeye çıkması ile oluşmuş, yüzeydeki erimiş kayalarMetamorfik Kayaç Daha önce oluşan sedimanter veya magmatik kayaçlar metamorfizma (başkalaşım) sonucu metamorfik kayaçlara dönüşür. Bu başkalaşım nasıl olur? Tonlarca basınç altında bulunan kayaçlar, basınç ve sıcaklık etkisi altında kimyasal bileşimini değiştirmeksizin, katı halde fiziksel değişime uğrar. Bu başkalaşım sonucu kayaçlar basınç ve sıcaklık etkisi ile ilksel fiziksel özelliklerini kaybedip dilinim özelliği gösterir. Örneğin kireçtaşı başkalaşım geçirerek mermere dönüşür.5) Yerin Dinamik Hareketleri ? Plaka tektoniği ? Plaka sınırları Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye GirişPangea Kıtaların Ayrılması195 milyon yıl önce94 milyon yıl önceGünümüzPlummer et al 2003 Kıtaların AyrılmasıGelecek… 50 milyon yıl sonraPla Plaka ka te tek ktoni toniği ği Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Yerin en dış katı kabuk kısmı olan litosfer, yumuşak özellikli astenosfer katının üzerinde hareket etmektedir. Yer mantosu yer içindeki ısıyı konveksiyon akımları ile açığa çıkartmakta ve yaymaktadır. Bu nedenle litosfer tabakası birçok büyük parçalara ayrılmakta ve konveksiyon akımlarının izlendiği manto üzerinde yavaşca hareket etmektedir. Pla Plaka ka sınırları sınırları Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş “plaka” olarak adlandırılan litosfere ait bu farklı parçaların kenarları/sınırları plaka sınırlarında buluşmaktadır. İki plaka arasında 3 tür hareket vardır : ? Konverjan (Yaklaşan) ? Diverjan (Uzaklaşan) ? TransformAfrika Plakası Arabistan Plakası Avrasya Plakası Anadolu Bloğu• 3 Tür Plaka SINIRI: – Diverjan, Konverjan, Transform Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş• Diverjan – plakalar birbirinden ayrılmakta, çoğunlukla okyanusal sırt ortalarında Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş• Konverjan – plakalar birbirne doğru hareket eder (3 farklı yakınlaşma: okyanusal- okyanusal, okyanus-kıta, ve kıta-kıta) Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş• Transform – plakalar birbirlerine göre farklı yönlerde hareket ederler Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye GirişDÜNYAMIZ DURAĞAN MI? Yağmur, kar, rüzgar, sel, dalga ve akıntılar gibi atmosferik olaylar dünyamızın dış olaylarıdır ve dünyanın dışının hareketli olduğunu gösterir. Deprem ve volkan gibi olaylar ise dünyanın içerisinden gelirler ve dünyanın içinin de hareketli olduğunu gösterirler.DÜNYAMIZIN İÇERİSİNİN HAREKETLİ OLDUNU EN İYİ İSPATLAYAN YERLERDEN BİRİ VOLKANLARDIR!DÜNYANIN HAREKETLİ OLDUĞUNUN EN BELİRGİN BİR DİĞER İŞARETÇİSİ DEPREMLERDİR