Fiziksel jeoloji 3 Magnatizma BÖLÜM 3 1 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Magmatik Kayaçlar ve Plütonik Etkinlik MAGMA VE LAVIN ÖZELLİKLERİ İLE DAVRANIŞLARI Magma yüzeyin altındaki ergimiş kayaçtır; yüzeyde aynı malzeme lav adını alır. Başka hiçbir ayrım gerekmediğinden iki terim bize sadece ergimiş kayacın yerini gösterir. Magma, türediği magmadan daha az yoğun olduğunda yüzeye doğru hareket etme eğilimindedir. (Monroe&Wicander, 2005)2 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Yüzeye doğru hareket eden magma ya derinliklerde soğuyarak katılaşır ve derinlik / sokulum / intrusiv magmatik kayaçları oluşturur. Yüzeye ulaşan magma ya lav akmaları olarak püskürür ya da atmosfere piroklastik malzemeler (Yunanca p y r o , “ateş” ve k l a s t o s “ k ı r ı k , p a r ç a l a n m ı ş ” ) o l a r a k b i l i n e n t a n e l e r biçiminde kuvvetle dışarı atılır. Tüm magmatik kayaçlar magma kökenli olup oluşumları iki ayrı süreçle açıklanır. (1) Magma ya da lav, mineraller oluşturacak biçimde soğuyup kristallenir, ya da (2) Volkanik kül gibi piroklastik malzemeler önceleri gevşek olan partiküllerden pekişerek katı kütleler oluşturur. Lav akıntısının soğuması ve piroklastik malzemelerin pekişmesiyle ortaya çıkan magmatik kayaçlar volkanik kayaçlar ya da püskürük magmatik kayaçlar olarak nitelenirken magmanın yüzeyin altında soğuyup kristalleştiğinde oluşan kayaçlar plütonik kayaçlar ya da sokulum magmatik kayaçlar olarak bilinir.3 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Magmanın Bileşimi Yerkabuğunda en bol bulunan mineraller silisyum, oksijen ve diğer elementlerden oluşan silikatlardır. Sonuç olarak kabuktaki kayaçların ergimesi büyük ölçüde alüminyum, kalsiyum, sodyum, demir, magnezyum, potasyum ve az miktarlarda başka birkaç elementi içeren çoğunlukla silis bakımından zengin magmalar ortaya çıkarır. Yer’in üst mantosunda büyük ölçüde ferromagnezyum silikatlardan oluşan kayaçların ergimesi diğer bir magma kaynağıdır. Dolayısıyla bu kaynaktan gelen magma görece daha az silisle daha çok demir ve magnezyum içerir. Silis çoğu magmanın ilksel bileşenidir ama yine de silis içeriklerine göre magmalar felsik, ortaç ve mafik olarak çeşitlenir. % 65 ten çok silisli felsik magma, silisçe zengin ve önemli oranda sodyum, potasyum ve alüminyum ile az miktarda kalsiyum, demir ve magnezyum içerir. Tersine mafik magma % 52 den az silis içermekle birlikte oransal olarak kalsiyum, demir ve magnezyum içerir. Ortaç magma adından anlaşılacağı üzere felsik ve mafik magma arasında bir geçiş bileşimine sahiptir.4 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Magma ve Lav Ne Kadar Sıcaktır? Lav akışına tanık olunsun ya da olunmasın lavın çok sıcak olduğu öngörülebilir. Ama ne kadar sıcaktır? Volkanik gazların atmosferle tepkimeye girdiği Hawaii lav gölleri üzerinde 1350 °C lik bir sıcaklık belirlenmesine karşın püsküren lavların sıcaklığı genelde 1000 °C – 1200 °C aralığındadır. Magma sıcaklıklarının doğrudan ölçümleri gerçekleştirilemediğinden magma daha sıcak olmak durumundadır. Birçok sıcaklık ölçümü volkanların az etkinlik gösterdiği ya da hiç etkinlik göstermediği yerlerde alınır, dolayısıyla sıcaklıkla ilgili en iyi bilgiler Hawaii volkanlarından çıkanlar gibi mafik lav akmalarından gelir .5 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Felsik lav akmalı püskürmeler tersine o kadar yaygın değildir ve gerçekte silisçe zengin lav püskürten volkanlar patlamalı olma eğiliminde olup bu yüzden güvenle yaklaşılamaz. Buna rağmen lav domlarındaki bazı felsik lav kütlelerinin sıcaklıkları optik pirometre adlı bir aletle uzaktan ölçülmüştür. Kuşkusuz iç kısımları daha sıcak olsa bile bu domların yüzeyleri en fazla 900 °C sıcaklıktadır St. Helens Dağı 1980 de püskürdüğü zaman piroklastik akmalarda partikül madde olarak felsik magma çıkarmıştır. İki hafta sonra bu akmaların sıcaklığı hala 300° C ile 420°C arasındaydı. Magma ve lavın ısıyı bu denli iyi korumasının nedeni kayacın ısıyı çok zayıf iletmesidir. Bu nedenle kalın lav akmalarının iç kısımları aylar ya da yıllarca sıcak kalabildiği halde büyüklüklerine ve derinliklerine bağlı olarak plütonlar binlerce – milyonlarca yıl boyunca tümüyle soğuyamamaktad›r (Monroe&Wicander, 2005)6 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Ağdalılık – Akmaya Karşı Direnç Tüm sıvılar ağdalılık ya da akmaya karşı direnç özelliğine sahiptir. Su gibi birçok sıvının ağdalılğı düşük, dolayısıyla oldukça akışkandır ve kolayca akar. Buna rağmen diğer sıvıların ağdalılığı o denli yüksektir ki çok daha yavaş akarlar. Her ikisi de oldukça ağdalı olan soğuk motor yağı ve şurup güçlükle akarlar. Aynı sıvılar ısıtıldığında ağdalılıkları çok daha düşer ve daha kolaylıkla akarlar. Bir başka deyişle sıcaklığın artmasıyla daha akışkan hale gelirler. Bu nedenle sıcaklığın magmanın ve lavın ağdalılığını denetlediğini tahmin edebilirsiniz ve bu çıkarım kısmen doğrudur. Kızgın magma ya da lavın soğuk magma ya da lava göre daha kolay hareket ettiğini, ancak bu durumu ağdalılığın tek denetleyicisinin sıcaklık olmadığını belirterek genelleyebiliriz. Silis içeriği magma ve lavın ağdalılığını önemli ölçüde denetler. Silis içeriğinin artmasıyla birlikte sayısız silis tetraedr örgüsü meydana gelir ve akışın gerçekleşmesi için kuvvetli örgü bağlarının kopması gerektiğinden akış engellenir. % 45 –52 arasında silisli mafik magma ve lavlar daha az sayıda silis tetraedr örgüsüne sahip ve sonuçta felsik magma ve lav akmalarından daha hareketlidir.7 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları MAGMA NASIL ORTAYA ÇIKAR VE DEĞİŞİR? Bir katıdaki atomlar sürekli hareket halindedir ve katı olarak kalması için atomları birbirine bağlayan kuvvetlerin hareket enerjisini geçmesi gerekir. Buna rağmen bir katı ısıtıldığında hareket enerjisi bağlanma kuvvetlerini geçer ve katı ergir. Ancak tüm katılar aynı sıcaklıkta ergimez. Magma ilk oluştuğunda eriyik kayaçtan daha az yoğun olduğundan yükselme eğilimindedir ve bir kısmı gerçekten de yüzeye çıkar. Magmanın yukarıya hareketliliği büyük ölçüde ağdalılılığına bağlıdır; akışkan mafik magma yüzeyde ağdalı felsik magmadan daha yaygındır. Magma 100 – 300 km derinliklerden gelse de büyük bölümü üst mantoda ya da alt kabukta çok daha sığ derinliklerde oluşup magma odaları olarak bilinen haznelerde birikir. Kabuğun ince olduğu yayılma sırtlarının altında magma odaları yalnızca birkaç km derinlikte bulunurken yaklaşan levha sınırları boyunca magma odaları genelde onlarca kilometre derinliktedir. Magma odasının hacmi katı litosferin içinde yeralan birkaç ile yüzlerce km3 ergimiş kayaç arasında değişir. Bir kısmı yerkabuğunda soğuyup kristalleşerek çeşitli plütonları ortaya çıkarırken, diğer bir kısmı da yüzeye çıkarak lav akmaları ya da piroklastik malzemeler şeklinde püskürmektedir. Bowen Tepkime Serisi Geçen yüzyılın başlarında N. L. Bowen, mafik, ortaç ve felsik magmaların tümünün ana bir mafik magmadan geldiğini varsaymıştır. Bu bilim adamına göre mineraller soğuyan magmadan eşzamanlı olarak kristalleşmeyip öngörülebilir bir sırada kristalleşir.8 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Gözlemleri ve laboratuvar deneylerinin ışığında Bowen, ortaç ve felsik magmaların mafik magmadan türediğini açıklamak amacıyla Bowen tepkime serisi adı verilen bir mekanizma önermiştir. Bowen tepkime serisi iki koldan oluşur: süreksiz ve sürekli kol . Magma sıcaklığı azaldıkça mineraller her iki kol boyunca eşzamanlı kristallenir. Ferromagnezyen silikatlardan oluşan süreksiz kolda bir mineral bir diğerine belli sıcaklık aralıklarında dönüşür. Sıcaklık azaldıkça belli bir mineralin kristallenmeye başladığı sıcaklık aralığına erişilir. Önceden oluşmuş olan mineral serideki sonra gelen minerali oluşturacak biçimde geride kalan sıvı magmayla (ergiyik) tepkimeye girer. Örneğin olivin [(Mg, Fe)2 SiO4] ilk kristallenen ferromagnezyen silikattır. Magma soğumaya devam ettikçe piroksenin duraylı olduğu sıcaklık aralığına erişir; olivin ile geriye kalan eriyik arasında bir tepkime gerçekleşir ve piroksen oluşur. Soğumanın devamında piroksen ve ergiyik arasında benzer bir tepkime olur ve piroksen yapısı amfibol oluşturacak şekilde yeniden dizilir. Daha fazla soğuma amfibol ile ergiyik arasında bir tepkimeye neden olur ve ergiyik yapı ile biyotit mikanın örtü yapısını oluşturarak yeniden dizilir. Anlatılan tepkimeler seride bir minerali diğerine dönüştürme eğiliminde olmasına karşın tepkimeler her zaman tam olmaz. Örneğin olivin tamamlanmayan bir tepkimeyle piroksene geçer. Magma yeterince hızlı soğursa ilk oluşan minerallerin eriyikle tepkimeye girecek zamanı olmayacak ve böylece süreksiz koldaki tüm ferromagnezyen silikatlar tek kayaçta olabilecektir. Her durumda biyotit minerali kristallendiği anda başlangıç magmasında bulunan tüm magnezyum ve demir tüketilmiştir.9 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Bowen tepkime serisi, magmanın sıcaklığı azaldıkça ferromagnezyen silikatlar diziliminin kristallendiği sürek- siz koldan ve sodyum miktarları- nın arttığı plajiyoklaz feldispatların kris- tallendiği sürekli koldan oluşur. İki kol boyunca kristal- lenme geliştikçe başlangıçtaki mafik Magmanın bileşimi- nin değiştiğine dikkat ediniz. (Monroe&Wicander, 2005)10 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Ferromagnezyen olmayan silikatlardan plajiyoklaz feldispatlar, Bowen tepkime serisinin sürekli kolunda yeralırlar. İlk önce kalsiyum bakımından zengin plajiyoklaz kristalleşir. Magma soğumaya devam ettikçe kalsiyumca zengin plajiyoklaz ergiyikle tepkimeye girer ve tüm kalsiyum ile sodyum tüketilinceye kadar yüzde olarak daha çok sodyum içeren plajiyoklaz kristalleşir. Birçok durumda soğuma, kalsiyum açısından zengin plajiyoklazın sodyum açısından zengin plajiyoklaza tamamen dönüşemecek kadar çok hızlıdır. Bu koşullar altında oluşan zonlu plajiyoklaz , sodyum açısından giderek zenginleşen zonlarla çevrili kalsiyum açısından zengin bir çekirdeğe sahiptir. Mineraller Bowen tepkime serisinin iki kolu boyunca eşzamanlı kristallendiğinde, ferromagnezyen silikatlarda kullanıldığından demir ve magnezyum seyrelirken plajiyoklaz feldispatlarda kalsiyum ve sodyum tüketilir. Bu noktada geride kalan magma potasyum, alüminyum ve silisyumca zenginleşerek bir potasyum feldispat olan ortoklazı (KAlSi3O8) meydana getirir. Geriye kalan magma silisyum ve oksijen (silis) açısından zenginleşerek kuvars (SiO2) mineralini oluşturur. Ortoklaz ve kuvarsın kristallenmesi ortoklazın ergiyikle tepkimesinden ziyade serbest olarak oluştuklarından dolayı ferromagnezyen silikatlar ile plajiyoklaz feldispatlarn kristallenmesi gibi gerçek bir tepkime serisi değildir.11 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Hem derin hem de yüzeysel magma etkinliği uzaklaşan levha sınırlarında (yayılma sırtları) ve levhaların yittiği yakınlaşan levha sınırlarında gerçekleşir. Okyanusal kabuk büyük ölçüde denizaltı lav akmalarından soğuyan plütonlardaki koyu renkli magmatik kayaçlardan oluşur. Magma okyanusal levhanın bir başka okyanusal levhanın ya da burada gösterildiği gibi bir kıtasal levhanın altına daldığı yerlerde oluşur. Magmanın çoğu plütonları meydana getirirken bir kısmı püsküren volkanları oluşturur Magmanın Levha Sınırlarında Oluşması (Monroe&Wicander, 2005)12 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Yer’in sıcaklığının derinlikle arartması magmanın oluşumuyla ilgili yapabildiğimiz tek temel gözlemdir. Jeotermal gradyan adıyla bilinen bu sıcaklık artışı km. başına yaklaşık 25°C ortalamaya sahiptir. Bu nedenle derindeki kayaçlar kızgın sıcaklıkta olmakla birlikte basınç artışıyla ergime sıcaklıkları yükseldiğinden ötürü katı kalırlar. Bununla birlikte yayılma sırtlarının altında basınç azaldığından sıcaklık yer yer, en azından kısmen ergime sıcaklığını geçer. Bir başka deyişle sırtlardaki levhaların ayrılması muhtemelen derindeki kızgın kayaçlarda basıncı azaltıp ergimeyi başlatır. Ayrıca su, termal enerjinin minerallerdeki kimyasal bağları koparmasına yardımcı olduğundan suyun bulunması yayılma sırtlarının altında ergime sıcaklığına azaltır. Magmanın Yayılma Sırtlarında Oluşması13 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Şekil 3.4 Basınç ve suyun ergimeye etkileri. (a) Basınç azaldığında sıcaklık sabit kalsa bile ergime gerçekleşir. Siyah daire yüksek sıcaklıktaki kayacı gösteriyor. Aynı kayaç (açık daireli) daha düşük basınçta ergir. (b) Su olduğunda su kimyasal bağları kopartacak ek bir etken olduğundan ergime eğrisi sola doğru kayar. Bu nedenle su olduğunda kayaçlar daha düşük bir sıcaklıkta (yeşil ergime eğrisi) ergirler. (Monroe&Wicander, 2005)14 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Manto sorguçları adlı yersel, silindir biçimli sıcak manto malzeme sorguçları yayılma sırtlarının altında yükselip tüm yönlerde yayılır. Kabuk ve üst mantodaki radyoaktif mineral konsantrasyonları bozuşup kayaları ergitmek ve böylece magma oluşturmak için gereken ısıyı sağlar. Yayılma sırtlarının altında oluşan magma hep mafiktir (% 45–52 silis). Bununla birlikte bu magmanın türediği üst manto kayaçları büyük ölçüde ferromagnezyen silikatları ve daha az miktarlarda ferromagnezyen olmayan silikatları içeren ultramafik (% 45 ten az silis) olarak nitelendirilir. Jeologlar mafik magmanın ultramafik kayaçtan nasıl ortaya çıktığını açıklamak için magmanın yalnızca kısmi ergiyen kaynak kayaçtan oluştuğunu ortaya atmıştır. Bu kısmi ergime olgusu kayaçtaki minerallerin tamamı aynı sıcaklıkta ergimediğinden gerçekleşir. Bowen tepkime serisindeki minerallerin ergime düzeni kristallenme düzeninin tersidir. Bu nedenle kuvars, potasyum feldispat ve sodyumca zengin plajiyoklazdan oluşan kayaçlar ferromagnezyen silikatlar ve kalsiyumlu plajiyoklazlardan oluşanlardan daha düşük sıcaklıklarda ergimeye başlarlar. Bu yüzden ultramafik kayaç ergimeye başladığında ilk olarak silisçe en zengin mineraller ergir, daha sonra bunları daha az silis içeren mineraller izler. Böylece ergime tam olmadığında kaynak kayaçtan oranca daha çok silis içeren mafik magma meydana gelir. Bu mafik magma oluştuğunda bir kısmı lav akmalarını oluşturacağı yüzeye çıkarken bir kısmı da yüzeyin altında soğuyarak çeşitli plütonlar oluştururlar.15 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Okyanusal bir levhanın kıtasal bir levhanın altına ya da bir başka okyanusal levhanın altına daldığı yerlerde üstteki levhanın ilerleyen kenarı yakınında volkanlar ve plüton- lardan oluşan bir kuşağın bulunuşu bir başka temel gözlemdir . O halde yitim ile magmanın oluşumunun bir şekilde ilişkili olması gerekir. Bunun ötesinde bu yakınlaşan levha sınırlarındaki magma çoğunlukla ortaç (% 53 – 65 silis) ya da felsik (% 65 ten büyük) bileşimlidir. Yitim Kuşakları ve Magmanın Oluşumu16 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Bir zamanlar magmanın yitim kuşaklarındaki oluşumunu ve bileşimini açıklamak amacıyla kısmi ergime olgusuna yönelmiştir. Yitmekte olan levha astenosfere indikçe en sonunda sıcaklığın, kısmi ergimeyi başlatacak ölçüde yüksek olduğu derinliğe erişir. Ek olarak, ıslak okyanusal kabuk, suyun olmadığı bir derinliğe iner ve su üzerindeki mantoya doğru çıktığında ergimeyi artırır ve magma oluşur. Yayılma sırtla- rındaki ultramafik kayacın kısmi ergimesi mafik magma çıkarmaktadır. Benzer biçimde okyanusal kabuğun mafik kayaçlarının kısmi ergimesi her ikisi de kaynak kayaçtan silis bakımından daha zengin olan ortaç (% 53 – 65 silis) ve felsik (% 65 ten çok silis) magmalar üretir. Ayrıca, silis bakımından zengin çökellerin bir kısmı ve kıta kenarları nın çökel kayaçları dalan levhayla aşağıya doğru taşınıp magmaya silislerini getirir. Ve de alt kıta kabuğu boyunca yükselen mafik magma, bileşimini değiştiren silis açısından zengin malzemelerle kirlenir. Magma Bileşimini Değiştiren Süreçler Magma oluştuğundaki bileşimi, minerallerin kristallenmesi ve yerçekimsel oturması ile fiziksel ayrımını kapsayan kristal çökmesi ile değişebilir. Bowen tepkime serisinin süreksiz kolunda ilk oluşan ferromagnezyen silikatı olan olivin geriye kalan magmanınkinden daha büyük bir yoğunluğa sahiptir ve bu yüzden ergiyikte çökme eğilimindedir. Bu nedenle geriye kalan ergiyik, demir ve magnezyumu içeren mineraller kristallendiğinde, bu elementler ortadan kalktığından, silis, sodyum ve potasyum açısından görece zenginleşir.17 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Magmalarda kristal çökmesi gerçekleşmesine karşın bunu çok daha fazla felsik magma ortaya çıkaran bir ölçekte yapamaz. Sil ( K a l ı n , t a b a k a m s ı , m a g m a t i k s o k u l u m ) gibi bazı magmatik kütlelerde tepkime serisinde ilk oluşan mineraller gerçekte konsantre haldedir. Bu kütlelerin alt kısımları daha az mafik olan üstteki kısımlardan daha çok olivin ve piroksen içerir. Kristal çökmesi bu kütlelerde başlangıçtaki mafik magmadan daha az felsik magma çıkarır. Kristal çökmesini gösteren diyagramlar18 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Mafik okyanus kabuğu ile kıta kenarlarının silis açısından zengin çökellerinin yitim sırasında kısmi ergimesi ile kaynak kayaçtan silisçe daha zengin olan magma ortaya çıkar. Bundan başka kıtasal kabuk boyunca yükselen magma bazı felsik malzemeleri içine alarak silisçe zenginleşir. Magmanın bileşimi magmanın önceden var olan yan kayaçla tepkimeye girdiği bir süreç olan özümseme/asimilasyon ile de değişir. Volkanik bir kanalın ya da magma odasının duvarları 1300 °C yi aşan sıcaklıklara ulaşan komşu magma tarafından ısıtılır. (Monroe&Wicander, 2005)19 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Bu şekilde bu kayaçların bir kısmı ergime sıcaklıklarının magmanın ergime sıcaklığından daha düşük olması şartıyla kısmen ya da tümüyle ergir. Magmatik kayaçlarda tümüyle ergimemiş kayaç parçaları olan kapanımların bolca bulunması özümsemenin gerçekleştiğini kanıtlar. Magma önceden var olan çatlaklardan geçtikçe yan kayaçtan birçok kapanım da içine kamalanır. Mafik magmadan önemli oranda felsik magma ortaya çıkması tek başına ne kristal çökmesi ne de özümseme ile açıklanamaz. Her iki süreç aynı zamanda işlerlik gösterdiğinde tek bir sürecin tek başına etkilediğinden daha büyük değişimlere yol açabilir. Bir yanardağın farklı bileşimlerle lav püskürmesi magmaların da farklı bileşimlerde olduğunu gösterir. Yüzeye çıkan mafik magma yaklaşık aynı hacimde felsik magmayla karışarak daha ortaç bileşimde bir magma oluşur. Bu olaya Magma Karışması adı verilir. Magma karışması. İki magma karışır ve ortaya ana magmaların her ikisinden de farklı bileşimde bir magma çıkarır. Bu durumda yeni magma ortaç bileşimlidir. (Monroe&Wicander, 2005)20 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları MAGMATİK KAYAÇLAR – ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRMA Magmatik Kayaç Dokuları Doku terimi magmatik kayaçları meydana getiren mineral tanelerinin büyüklüğü, şekli ve dizilimlerini ele alır. Büyüklük, daha doğrusu mineral kristal büyüklüğü magma ya da lavın soğuma geçmişine bağlı olduğu ve genelde magmatik bir kayacın derinlik ya da yüzey kayacı olduğunu göstermesi açısından en önemli olanıdır. Magma ve lavdaki atomlar sürekli hareket halinde olmakla birlikte soğuma başladığında bazı atomlar bağlanarak küçük çekirdekler oluştururlar. Bu çekirdeklere sıvının diğer atomları da bağlanınca düzenli bir geometrik dizilime kavuşan çekirdekler kristalli mineral tanelerine dönüşür. Sonunda bu taneler bağımsız magmatik kayaçları oluşturacaktır. Lav akmalarında olduğu gibi hızlı soğumada mineral çekirdeklerinin oluşma hızı büyüme hızını aşar ve böylece çok sayıda küçük mineral taneli bir yığışım oluşur. Sonuçta ince taneli ya da minerallerin büyütme olmaksızın görülemeyeceği kadar küçük olduğu afanitik doku meydana gelir. Yavaş soğumada büyüme hızı çekirdek oluflum hızını aşarak görece büyük mineral tanelerinin oluştuğu kaba taneli ya da minerallerin açıkça görülebildiği faneritik doku ortaya çıkar. Afanitik dokular çoğunlukla yüzeysel kökeni gösterirken faneritik dokulu kayaçlar genellikle sokulumdur. Aynı kayaçta belirgin biçimde farklı büyüklüklere sahip minerallerin bulunduğu porfirik doku, magmatik kayaçlarda yaygın bir başka dokudur. Daha büyük kristaller f e n o k r i s t a l l e r i, daha küçük olanlar (fenokristaller arasındaki taneler) h a m u r u oluşturur .21 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Hamur afanitik ya da faneritik olabilir; Porfirik doku olabilmesi için kayaçtaki fenokristallerin hamurdaki minerallerden çok daha büyük olması gerekir. Porfirik dokulu magmatik kayaçlar bazalt porfirde olduğu gibi porfir adını alır. Bu kayaçların örneğin magmanın yüzeyde püskürme ve hızlı soğumasıyla izlenen yüzey altında kısmen soğumasını içeren faneritik ya da afanitik dokulu olanlardan daha karmaşık soğuma geçmişleri vardır. Lav o denli hızla soğur ki içindeki atomların minerallerin düzenli, üç boyutlu çatılarda dizilimini gerçekleştirmesi için zamanı kalmaz. Sonuçta obsidiyen gibi doğal cam oluşur. Jeologlar camsı dokulu obsidiyeni, minerallerden oluşmadığı halde magmatik kayaç olarak sınıflarlar. Bazı magmalar büyük miktarlarda su buharı ve diğer gazları barındırır. Bu gazlar kabarcık olarak bilinen sayısız küçük delik ya da boşluk halinde soğuyan lav içinde tutulur; kabarcıklı bazaltta olduğu gibi çok kabarcıklı kayaçlara k a b a r c ı k l ı denilir. Piroklastik ya da parçalı doku, patlamalı volkanik etkinlikle oluşan magmatik kayaçları gösterir. Örneğin atmosferde yükseklere çıkan kül sonuçta birikeceği yüzeye çöker; pekişmiş ise, piroklastik magmatik kayaçları oluşturur.22 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Şekil 3.8 Çeşitli magmatik kayaç dokuları. Doku, magmatik kayaçları sınıflandırmada kullanılan bir ölçüttür. (a, b) Lav akmalarındaki gibi hızlı soğuma sonucunda birçok küçük mineral ve afanitik (ince taneli) bir doku meydana gelir. (c, d) Plütonlarda daha yavaş soğuma faneritik bir doku ortaya çıkarır. (e, f) Bu porf irik dokular karmaşık bir soğuma geçmişini gösterir. (g) Magma mineral kristallerinin oluşamayacağı ölçüde hızla soğuduğunda Camsı dokulu obsidiyen oluşur.. (h) Lavdaki gazlar genişleyerek kabarcıklı bir doku ortaya çıkarır. (i) Parçalı dokulu bir magmatik kayacın mikroskop görüntüsü. 2 mm.ye kadar çıkan renksiz, köşeli nesneler volkanik cam parçalarıdır (Monroe&Wicander, 2005)23 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Fanaritik doku İnce taneli fanaritik doku Afanitik doku Kabarcıklı afanitik doku (Humblin&Howard, 1986)24 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Porfiritik-fanaritik doku Porfiritik-fanaritik doku Porfiritik-afanitik doku Porfiritik-afanitik doku (Humblin&Howard, 1986)25 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Camsı doku Obsidiyen Piroklastik doku Piroklastik doku (Humblin&Howard, 1986)26 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Magmatik Kayaçların Bileşimi Tıpkı oluştukları magma gibi magmatik kayaçların çoğu mafik (% 45 – 52 silis), ortaç (% 53 – 65 silis) ya da felsik (% 65 ten çok silis) olarak nitelendirilir. Ultramafik olarak anılan birkaçı (%45’ten az silis) muhtemelen mafik magmadan türemiştir. Ana magma magmatik kayaçların mineral bileşimini belirlemede önemli bir rol oynamakla birlikte bileşimi kristal çökmesi, özümseme, magma karışması ve minerallerin kristallenme sırası sonucunda değişebilmesinden dolayı, aynı magmanın değişik magmatik kayaçları ortaya çıkarması olasıdır. Magmatik Kayaçların Sınıflandırılması Magmatik kayaçların sınıflandırılmasında genelde doku, bileşim ve renkten yararlanılır. Bazalt ve gabro, andezit ve diyorit, riyolit ve granitin bileşimleri (mineralojik) eşdeğerdir, oysa bazalt, andezit ve riyolit afanitik ve çok yaygın yüzey kayaçları olduğu halde gabro, diyorit ve granitin derinlik kökenini gösteren faneritik dokuları vardır. Her çiftin yüzey ve derinlik üyeleri genellikle dokuyla ayrılabildiği halde birçok sığ sokulum kayacının yüzeysel magmatik kayaçlarınkinden kolayca ayrılamayan dokular› vardır. Bir başka deyişle tümü dokusal bir bütünlükte yer alır.27 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Magmatik kayaçların sınıflandırılması. (Monroe&Wicander, 2005)28 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Granit Porfiritik granit Riyolit Andezit (Humblin&Howard, 1986)29 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Diyorit Porfiritik andezit Porfiritik bazalt Bazalt (Humblin&Howard, 1986)30 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Peridotit Gabro Obsidiyen Peridotit (Humblin&Howard, 1986)31 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Pumis Tüf Tüf (Humblin&Howard, 1986)32 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları PLUTONLAR – OZELLİKLERİ VE OLUŞUMLARI Magma, kabuğun içinde soğuyup kristalleştiğinde plüton adıyla bilinen sokulumlu magmatik kütleler oluşur. Bu yüzden plütonlar sadece aşınmayla yüzeye çıktıklarında gözlenebilir. Plütonları oluşturacak biçimde soğuyan magma sıklıkla etkin volkanizma alanları da olan uzaklaşan ve yakınlaşan levha sınırlarında yerleşir. Plütonlar geometrik olarak kütlesel (düzensiz), levhasal, silindirik ya da mantar biçimlidir. Plütonlar ya komşu kayacın tabakalanmasına paralellik gösteren sınırlara sahip konkordan, ya da komşu kayacın tabakalanmasını boyuna kesen sınırlara sahip diskordandır. (Monroe&Wicander, 2005)33 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Lacolit Aşınmış lacolit Volkan boynu Dayk ve gerideki volkan boynu (Monroe&Wicander, 2005)34 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Sütunsal eklemli aşınmış lakolit Batolitler ve Stoklar Tüm plütonların en büyüğü olan batolit en az 100 km2 lik yüzey alanına ve birçoğu çok daha büyük alana sahip sokulum kütleleri olarak tanımlanır. Aksine stok benzer olsa da 100 km2’den küçük plutonik kütleleri kapsar. (Monroe&Wicander, 2005)35 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları Batolit yerleşimi. Güçlü sokulum. Magma yükseldikçe yana doğru omuz verir ve yan kayacı deforme eder. Bir batolitin stoping ile yerleşmesi. (a) Magma yan kayaçtaki tabakalar arasında bulunan kırıklara ve düzlemlere sokulur. (b) Yan kayacın blokları koparak magmayla çevrilir ve bu sayede yukarı çıkan magmaya yer açılır. İçte kalan bazı bloklar özümsenirken, bazıları da kapanım olarak kalırlar. BATOLİTLER YERKABUĞUNA NASIL SOKULUM YAPAR? (Monroe&Wicander, 2005)36 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları