Fiziksel jeoloji 4 - Tabakalanma Bugün Bugün: : Bugün Bugün: : ? Bölüm 4 Tabakalanma ve Tabakalanma ve Uyumsuzluk Kavramı Uyumsuzluk Kavramı Spinel Pirit Prof.Dr.Orhan Tatar Prof.Dr.Orhan Tatar Prof.Dr.Orhan Tatar Prof.Dr.Orhan Tatar public.cumhuriyet.edu.tr/~orhantatar2 Kayaç Döngüsü Kayaç Döngüsü AYRIŞMA MAGMA YÜZEY KAYACI DERİNLİK Kristalleşme METAMORFİK KAYAÇ SEDİMANTER KAYAÇ Taşınma Çökelme SEDİMAN Diyajenez (Sıkışma ve Çimentolanma) Metamorfizma Erime Katılaşma Monroe & Wicander 1992 YÜKSELMESedimanter Kayaçlar ve Kayaç Döngüsü Sedimanter kayaçlar birbirini takip eden birçok sürecin sonunda oluşur • Ayrışma – ana kayaç ayrışır ve parçalara ayrılır • Erozyon – Ayrışan parçalar erozyona uğrarlar • Taşınma – Ayrışan parçalar başka yerlere taşınır • Çökelme – sedimanlar çökelir, mineraller bir araya gelir • Gömülme – sediman tabakaları birikir • Diyajenez/Taşlaşma – fiziksel ve kimyasal değişimler sonucunda sedimanlar kayaca dönüşür 3Sedimanter Kayaçlar • Kırıntılı, kimyasal ve organik olmak üzere 3 ayrı sedimanter kayaç • Grubu vardır. • Kırıntılı: – Çakıltaşı/Breş (taneler >2 mm) – Kumtaşı (1/16 - 2 mm) – Silttaşı (1/256 - 1/16 mm) – Kiltaşı (<1/256 mm) • Kimyasal: – Kaya tuzu ve jips çökelleri – Kireçtaşları • Organik: – Fosilli kireçtaşları – Çört, radyolarya, alg, mercan – Kömür Şeyl }Herhangi bir kayaç parçası (boyut > 4 mm=çakıl) İnce-Çakıl/ taneleri (size <4mm) Matriks: ince tane veya malzemelerdir. Daha büyük kırıntılıların etrafını sarar. Kil, silt veya kum içerir. Çimento sedimanları çevreleyen/ tutan erimiş malzeme 1. Karbonatlı 2. silisliTaşınma ve Çökelme Ayrışan kayaç parçaları çoğunlukla su akıntısı ve rüzgar etkisi ile çökelme ortamlarına taşınır. Nehirler en büyük taşıyıcı unsurdur ve yılda 20 milyar tondan fazla malzeme bu yolla taşınır. 6 Karasal Ortamlar Alüvyal/akarsu Çöl Göl Buzul Kıyı/Geçiş Ortamı Delta Gel git Plaj Denizel Ortamlar Kıtasal şelf Kıta yamacı Organik çökelim ortamı Derin deniz Çöl Göl Buzul Akarsu Delta Plaj Kıtasal Yamaç Derin Deniz Gel-git düzlüğü Organik Reef7Tabakalanma: Tabakalanma: Sedimanların veya sedimanter Sedimanların veya sedimanter kayaçların bileşim, tane büyüklüğü, renk ve sertlik kayaçların bileşim, tane büyüklüğü, renk ve sertlik bakımından birbirinden farklı yataklar halinde üst üste bakımından birbirinden farklı yataklar halinde üst üste sıralanmasına denir. sıralanmasına denir. Tabakalanma: Tabakalanma: Sedimanların veya sedimanter Sedimanların veya sedimanter kayaçların bileşim, tane büyüklüğü, renk ve sertlik kayaçların bileşim, tane büyüklüğü, renk ve sertlik bakımından birbirinden farklı yataklar halinde üst üste bakımından birbirinden farklı yataklar halinde üst üste sıralanmasına denir. sıralanmasına denir. Lamina: Lamina: 1 Cm’den daha ince olan tabakadır. 1 Cm’den daha ince olan tabakadır. Lamina: Lamina: 1 Cm’den daha ince olan tabakadır. 1 Cm’den daha ince olan tabakadır. Heterojen tabakalanma Heterojen tabakalanma Dereceli Tabakalanma: Dereceli Tabakalanma: Tane boyutları Tane boyutları tabakanın alt kısımlarında büyük ve üst kısımlarına doğru tabakanın alt kısımlarında büyük ve üst kısımlarına doğru gittikçe küçülürse bu çeşit çökelme ile oluşan gittikçe küçülürse bu çeşit çökelme ile oluşan tabakalanmaya dereceli tabakalanma denir tabakalanmaya dereceli tabakalanma denir Heterojen tabakalanma Heterojen tabakalanma Dereceli Tabakalanma: Dereceli Tabakalanma: Tane boyutları Tane boyutları tabakanın alt kısımlarında büyük ve üst kısımlarına doğru tabakanın alt kısımlarında büyük ve üst kısımlarına doğru gittikçe küçülürse bu çeşit çökelme ile oluşan gittikçe küçülürse bu çeşit çökelme ile oluşan tabakalanmaya dereceli tabakalanma denir tabakalanmaya dereceli tabakalanma denir TabakalanmaTabakalanmaTabakalanmaLaminalanma Tabaka tabaka çökelen sedimanlar tane boyu, bileşim bakımından farklıdır ve tabaka kalınlığı 1 Cm altındadır Varvlar da bir tür laminalanmadır ve bunlar belli ve kısa Süreli bir zaman aralığında çökelmiştir (mevsimsel, yıllık... )LaminalanmaAkıntı İzleri Akıntı İzleri (Suda) Rüzgar Dalga İzleri• Tabakalanma yada laminalanmada her bir tabaka birbirine eğimli olarak çökelmiş ise buna çapraz tabakalanma denir. • Bu tür tabakalanmalar çoğunlukla farklı akış rejimlerin bulunduğu akarsu ortamlarında oluşur. Çapraz TabakalanmaLevha Şekilli Çapraz Tabakalanma • Çok yönlü fakat enerjinin hemen hemen her yerde aynı olduğu akıntı altında oluşur.Kama Şekilli Çapraz Tabakalanma • Kanal çökellerinde oluşur ve akıntının enerjisi farklılıklar gösterir.Çapraz Tabakalanmalı KumullarDereceli TabakalanmaÇakıllı litoloji Orta-kaba taneli kumlu litoloji (çapraz tabakalı)Dereceli Tabakalanma Tabaka tabanda kaba taneli malzeme ile başlayıp,üste doğru ince taneli malzemelere geçiyorLaminalı ince silt ve killi tabakalar Çapraz tabakalı kmtş. Paleo-akıntı sağdan sola doğruTipik Çapraz Tabakalanma Oluşumu Rüzgar KumullarıDalga (Ripple) İzleriAyak İzleri Biyojenik Yapılar Snake TrailsTabakaların Taban ve Tavanının Tabakaların Taban ve Tavanının Bulunmasında Kullanılan Yapılar Bulunmasında Kullanılan Yapılar Tabakaların Taban ve Tavanının Tabakaların Taban ve Tavanının Bulunmasında Kullanılan Yapılar Bulunmasında Kullanılan Yapılar • • Dereceli veya boylanmalı tabakalanma Dereceli veya boylanmalı tabakalanma • • Çapraz tabakalanma Çapraz tabakalanma • • Kuruma çatlakları Kuruma çatlakları • • Simetrik ripılmarklar Simetrik ripılmarklar • • Killi Killi- -kumlu tabakalarda yumrular kumlu tabakalarda yumrular • • Yastık lavlar Yastık lavlar • • İki kavkılı organizmaların sivri İki kavkılı organizmaların sivri kısımları kısımları • • Dereceli veya boylanmalı tabakalanma Dereceli veya boylanmalı tabakalanma • • Çapraz tabakalanma Çapraz tabakalanma • • Kuruma çatlakları Kuruma çatlakları • • Simetrik ripılmarklar Simetrik ripılmarklar • • Killi Killi- -kumlu tabakalarda yumrular kumlu tabakalarda yumrular • • Yastık lavlar Yastık lavlar • • İki kavkılı organizmaların sivri İki kavkılı organizmaların sivri kısımları kısımlarıÇamur çatlaklarıFlüt Yapıları • Tabakanın tavanında bulunur Büyüme Yapıları