3 - Fizyoloji Açlık - İştah - Tokluk AÇLIK, İŞTAH, TOKLUK AÇLIK, İŞTAH, TOKLUK Prof.Dr. Meral AŞÇIOĞLU Prof.Dr. Meral AŞÇIOĞLU Açlık: Açlık: Kişinin şiddetli besin alma isteği Kişinin şiddetli besin alma isteği duymasıdır. duymasıdır. Bu duyu; mideden kaynaklanan açlık Bu duyu; mideden kaynaklanan açlık kasılmaları şeklindeki duyular ve farklı kasılmaları şeklindeki duyular ve farklı bir çok uyarıya bağlı olarak beslenme ile bir çok uyarıya bağlı olarak beslenme ile ilgili merkezlerde oluşturulur. ilgili merkezlerde oluşturulur. Açlık,tokluk ve iştah duyuları; Açlık,tokluk ve iştah duyuları; beslenme davranışının, beslenme davranışının, besin alımı ile enerji tüketimi besin alımı ile enerji tüketimi arasında bir denge oluşturacak arasında bir denge oluşturacak şekilde gerçekleşmesini sağlar. şekilde gerçekleşmesini sağlar. Besin alımı ve enerji tüketimi arasındaki Besin alımı ve enerji tüketimi arasındaki dengeyi sağlayan beslenme ile ilgili dengeyi sağlayan beslenme ile ilgili duyuların merkezleri hipotalamustadır. duyuların merkezleri hipotalamustadır. Merkezler bu dengeyi sağlarken, Merkezler bu dengeyi sağlarken, gastrointestinal kanal ve karaciğerden gastrointestinal kanal ve karaciğerden çıkan nöral ve hormonal mesajlar ile çıkan nöral ve hormonal mesajlar ile plazma glukoz düzeyi ve plazma serbest plazma glukoz düzeyi ve plazma serbest yağ asidi düzeyi vb mesajlara göre bir yağ asidi düzeyi vb mesajlara göre bir beslenme davranışı gerçekleştirilir. beslenme davranışı gerçekleştirilir. Beslenme ile ilgili merkezler Beslenme ile ilgili merkezler a. a. Açlık merkezi Açlık merkezi ? ? Lateral hipotalamusta Lateral hipotalamusta b. b. Tokluk merkezi Tokluk merkezi ? ? Ventromedial Ventromedial hipotalamusta hipotalamusta c. c. Türe özgü besin seçiciliği ile ilgili merkez Türe özgü besin seçiciliği ile ilgili merkez ? ? Amigdalada Amigdalada d. d. Mekanik aktiviteler ile ilgili merkez Mekanik aktiviteler ile ilgili merkez ? ? Beyin sapında (Çiğneme, yutma) Beyin sapında (Çiğneme, yutma) e. e. İştah merkezi İştah merkezi ? ? Anterior hipotalamusta Anterior hipotalamusta Beslenme ile ilgili merkezler Beslenme ile ilgili merkezler karşılıklı koordineli olarak çalışıp karşılıklı koordineli olarak çalışıp vücut ağırlığının oldukça dar sınırlar vücut ağırlığının oldukça dar sınırlar içinde sabit tutulmasını sağlarlar içinde sabit tutulmasını sağlarlar. . Besin alımının akut düzenlenmesinde Besin alımının akut düzenlenmesinde rol alan uyarılar rol alan uyarılar 1. Kan glikoz düzeyi (Glikostatik teori). 1. Kan glikoz düzeyi (Glikostatik teori). 2. Kan aminoasit düzeyi (Aminostatik 2. Kan aminoasit düzeyi (Aminostatik teori). teori). 3. Kandaki yağ sindirim ürünlerinin 3. Kandaki yağ sindirim ürünlerinin düzeyi (lipostatik teori). düzeyi (lipostatik teori). 4. G.I. Dolgunluk, G.I’al hormonlar 4. G.I. Dolgunluk, G.I’al hormonlar (CCK). (CCK). 5. Çevre sıcaklığı 5. Çevre sıcaklığı 6. Baş bölgesindeki çiğneme ve yutma ile 6. Baş bölgesindeki çiğneme ve yutma ile ilgili reseptörlerin uyarılma düzeyi ilgili reseptörlerin uyarılma düzeyi Besin alımının uzun süreli Besin alımının uzun süreli düzenlenmesinde rol alan uyarılar düzenlenmesinde rol alan uyarılar 1. Kandaki yağ sindirim ve metabolizma 1. Kandaki yağ sindirim ve metabolizma ürünlerinin düzeyi. ürünlerinin düzeyi. 2. Troid hormon düzeyleri. 2. Troid hormon düzeyleri. 3. Insulin düzeyindeki bozukluklar. 3. Insulin düzeyindeki bozukluklar. 4. Anormal psişik durumlar. 4. Anormal psişik durumlar. 5. Zayıf düşüren hastalık sonrası nekahat. 5. Zayıf düşüren hastalık sonrası nekahat. 6. Kalıtsal yapı 6. Kalıtsal yapı Besin alımının düzenlenmesinde rol Besin alımının düzenlenmesinde rol alan nörotransmitterler: alan nörotransmitterler: - - Serotonin Serotonin (besin alımını azaltır) (besin alımını azaltır) - - Katekolaminler Katekolaminler (adrenalin, noradrenalin, (adrenalin, noradrenalin, dopamin) dopamin) • • ? ? 2 2 adrenerjik reseptör aktivasyonu adrenerjik reseptör aktivasyonu iştahı artırır. iştahı artırır. • • ? ? a adrenerjik ve dopaminerjik drenerjik ve dopaminerjik reseptörlerin aktivasyonu iştahı azaltır. reseptörlerin aktivasyonu iştahı azaltır. YEMEYİ ARTTIRAN, AÇLIK DUYUSU YEMEYİ ARTTIRAN, AÇLIK DUYUSU OLUŞTURAN FAKTÖRLER OLUŞTURAN FAKTÖRLER • • NORADRENALİN (NA) NORADRENALİN (NA) • • NÖROPEPTİD Y (NPY) NÖROPEPTİD Y (NPY) • • GALANİN GALANİN • • OPİYOİD PEPTİDLER OPİYOİD PEPTİDLER GİBİ GİBİ NÖROMEDİYATÖRLER NÖROMEDİYATÖRLER • • BÜYÜME HORMONU BÜYÜME HORMONU SALIVERİCİ SALIVERİCİ HORMON(GHRH) HORMON(GHRH) • • GHRELİN GHRELİN • • OREKSİNLER OREKSİNLER • • NA, HİPOTALAMUSTAKİ NA, HİPOTALAMUSTAKİ ALFA 2 ADRENERJİK ALFA 2 ADRENERJİK RESEPTÖRLER RESEPTÖRLER • • NPY, HİPOTALAMUSTA NPY, HİPOTALAMUSTA VE YEME İLE İLGİLİ VE YEME İLE İLGİLİ BEYİN SAPI BEYİN SAPI ÇEKİRDEKLERİNDEKİ ÇEKİRDEKLERİNDEKİ AKSON UÇLARINDA AKSON UÇLARINDA • • NA VE NPY, DAHA ÇOK NA VE NPY, DAHA ÇOK KARBONHİDRATLI KARBONHİDRATLI BESİNLERİN BESİNLERİN YENİLMESİNDE YENİLMESİNDE ARACILIK EDER ARACILIK EDER YEMEYİ AZALTAN, TOKLUK DUYUSU YEMEYİ AZALTAN, TOKLUK DUYUSU OLUŞTURAN FAKTÖRLER OLUŞTURAN FAKTÖRLER • • SEROTONİN VE DOPAMİN GİBİ SSS SEROTONİN VE DOPAMİN GİBİ SSS NÖROTRANSMİTTERLERİ NÖROTRANSMİTTERLERİ • • HEM GASTROİNTESTİNAL HORMON HEM DE SSS HEM GASTROİNTESTİNAL HORMON HEM DE SSS NÖROMEDİYATÖRÜ İŞLEVİ YAPAN KOLESİSTOKİNİN NÖROMEDİYATÖRÜ İŞLEVİ YAPAN KOLESİSTOKİNİN (CCK) VE BOMBEZİN(GRP) (CCK) VE BOMBEZİN(GRP) • • SSS’ DE NÖROMEDİYATÖR İŞLEVİ YAPAN SSS’ DE NÖROMEDİYATÖR İŞLEVİ YAPAN KORTİKOTROPİN SALIVERİCİ HORMON (CRH) KORTİKOTROPİN SALIVERİCİ HORMON (CRH) • • PANKREAS HORMONLARI OLAN İNSÜLİN, PANKREAS HORMONLARI OLAN İNSÜLİN, GLUKAGON,AMİLİN , GLUKAGON GLUKAGON,AMİLİN , GLUKAGON- -BENZERİ PEPTİD 1 BENZERİ PEPTİD 1 (GLP (GLP- -1) 1) • • HORMON İŞLEVİ YAPAN DÖRT DOYMA FAKTÖRÜ HORMON İŞLEVİ YAPAN DÖRT DOYMA FAKTÖRÜ (LEPTİN, ADİPOSİN,AGUTİ PROTEİNİ VE SATİETİN) (LEPTİN, ADİPOSİN,AGUTİ PROTEİNİ VE SATİETİN) • • NORADRENALİN ALFA 1 RESEPTÖRLERİ ÜZERİNDEN NORADRENALİN ALFA 1 RESEPTÖRLERİ ÜZERİNDEN • • ALFA ALFA- -MELANOSİT STİMÜLE EDİCİ HORMON MELANOSİT STİMÜLE EDİCİ HORMON LEPTİNİN ROLÜ LEPTİNİN ROLÜ ? ?HİPOTALAMUSU ETKİLEYEREK BESİN ALIMINI HİPOTALAMUSU ETKİLEYEREK BESİN ALIMINI BASKILAR BASKILAR ? ? AYNI ZAMANDA ENERJİ TÜKETİMİNİ ARTTIRIR AYNI ZAMANDA ENERJİ TÜKETİMİNİ ARTTIRIR ? ?NPY’NİN EKSPRESYONUNU AZALTMASININ NPY’NİN EKSPRESYONUNU AZALTMASININ ETKİSİ V ARDIR ETKİSİ V ARDIR ? ?LEPTİNİN PLAZMA DÜZEYİ YAĞ DOKUSU HACMİ LEPTİNİN PLAZMA DÜZEYİ YAĞ DOKUSU HACMİ İLE KORELASYON GÖSTERMEKTE İLE KORELASYON GÖSTERMEKTE LEPTİNİN ROLÜ LEPTİNİN ROLÜ- -2 2 • • LEPTİN YOKLUĞU OLAN FARELERDE OBESİTE , LEPTİN YOKLUĞU OLAN FARELERDE OBESİTE , ENERJİ KULLANIMINDA AZALMA VE HİPERFAJİ ENERJİ KULLANIMINDA AZALMA VE HİPERFAJİ GÖRÜLMEKTEDİR GÖRÜLMEKTEDİR • • KANDA LEPTİN DÜZEYİNİN YÜKSEK OLDUĞU KANDA LEPTİN DÜZEYİNİN YÜKSEK OLDUĞU OBESİTE OLGULARI DA BULUNABİLİR . OBESİTE OLGULARI DA BULUNABİLİR . SEBEBİNİ SEBEBİNİ TARTIŞINIZ. TARTIŞINIZ. • • LEPTİN HASSASİYETİNDE AZALMA TANIMLANMIŞTIR LEPTİN HASSASİYETİNDE AZALMA TANIMLANMIŞTIR Anoreksia nevroza: Anoreksia nevroza: Hipotalamik Hipotalamik beslenme merkezi anormalliklerinde beslenme merkezi anormalliklerinde veya psikolojik nedenlere bağlı olarak veya psikolojik nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan şiddetli iştahsızlık. ortaya çıkan şiddetli iştahsızlık. Afaji: Afaji: Açlık merkezindeki bir lezyona Açlık merkezindeki bir lezyona veya ventromedial merkezin sürekli veya ventromedial merkezin sürekli uyarılmasına bağlı olarak gelişen uyarılmasına bağlı olarak gelişen tokluk hissi sonunda oluşabilir, besin tokluk hissi sonunda oluşabilir, besin alımının durdurulmasıdır.(Yutma felci alımının durdurulmasıdır.(Yutma felci de afajiye neden olabilir.) de afajiye neden olabilir.) Hiperfaji: Hiperfaji: Aşırı beslenme. Aşırı beslenme. Açlığın vücuttaki besin depolarına etkisi Açlığın vücuttaki besin depolarına etkisi • • Karbonhidrat depoları enerji gereksiniminin Karbonhidrat depoları enerji gereksiniminin ortalama 12 saatlik bir kısmını karşılar. ortalama 12 saatlik bir kısmını karşılar. • • Açlıkta yağlar en önemli enerji kaynağıdırlar, Açlıkta yağlar en önemli enerji kaynağıdırlar, vücuttaki tüm yağ depoları boşalıncaya vücuttaki tüm yağ depoları boşalıncaya kadar boşalmaları kesintisiz devam eder. kadar boşalmaları kesintisiz devam eder. Yağların metabolizma ürünü olan Yağların metabolizma ürünü olan asetoasetik asit, asetoasetik asit, ? ?- -hidroksibutirik asit, hidroksibutirik asit, aseton kan aseton kan- -beyin bariyerini aşıp beyin beyin bariyerini aşıp beyin tarafından enerji için kullanılabilirler. tarafından enerji için kullanılabilirler. • • Açlıkta proteinlerin enerji için Açlıkta proteinlerin enerji için kullanımı 3 fazda oluşur. kullanımı 3 fazda oluşur. 1. 1. Karaciğerdeki kolay mobilize olabilen Karaciğerdeki kolay mobilize olabilen proteinlerin glikoneojenezle glikoza proteinlerin glikoneojenezle glikoza dönüşümü dönüşümü 2. 2. Yavaş dönem Yavaş dönem 3. 3. Enerji temininin proteinlerle kısıtlı kaldığı Enerji temininin proteinlerle kısıtlı kaldığı hızlı yıkım dönemi hızlı yıkım dönemi