1 - Halk Sağlığı Aile Planlaması ve Danışmanlığı AİLE PLANLAMASI VE DANIŞMANLIĞI Prof. Dr. Ahmet ÖZTÜRK Amaç Bu derste ; Aile planlamasının kapsamı, toplumun aile planlamasına bakış açılarındaki farklılıklar, danışmanlığın basamakları ve danışmanın özellikleri ile ilgili bilgi sahibi olunması amaçlanmıştır Hedefler Bu dersin sonunda; • Aile planlamasını ve amaçlarını tanımlayabilmeniz • Toplumdaki aile planlamasıyla ilgili farklı görüşleri ve yanlış inanışları kavrayabilmeniz, • Ülkemizdeki ve dünyadaki aile planlaması yöntemlerinin kullanılma durumunu, etkileyen faktörleri ve danışmanlığın rolünü açıklayabilmeniz, • Aile planlaması danışmanlığının basamaklarını KAYNAK yaklaşımı ile sıralayabilmeniz ve • İyi bir danışmanın sahip olması gereken özellikleri sayabilmeniz hedeflenmektedir • Aile planlaması denilince ilk aklınıza gelenler ?????? • Aile Planlaması kısaca; Ailelerin imkanları ve sağlık durumları çerçevesinde, istedikleri zamanda ve istedikleri sayıda çocuk sahibi olabilmelerine yönelik çalışmalardır Bireylerin ya da eşlerin; * İstenmeyen gebeliklerden ve riskli gebeliklerden korunmalarına * Çocuğu olmayan ailelerin çocuk sahibi olma isteklerini gerçekleştirebilmelerine yardım eden uygulamaların tümüdür. * Yaş, sağlık ve sosyoekonomik durumlarını gözönüne alarak ne zaman ve ne kadar çocuk sahibi olacaklarına karar vermelerine ve * İki doğum arasındaki süreyi düzenlemelerine Aile Planlamasının amaçları • Yöntemler hakkında bilgi vermek ve uygulanmasını sağlamak • Riskli gebelikleri önlemek * 18 yaşından küçük / 35 yaşından büyüklerin gebe kalması * iki gebelik arasında en az iki yıl geçmeyen gebelikler * dördüncüden sonraki gebelikler Aile Planlamasının amaçları • İstenmeyen gebelikleri önlemek • Çocuk sahibi olamayan ailelere yardımcı olmak • Ana ve çocuk sağlığını iyileştirmek ve • Topluma bedenen ve ruhen sağlıklı kişiler kazandırmaktır Neden karşı çıkılıyor ???? 2. Dini açıdan günah olduğu düşüncesi 1.Nüfus Planlamasıyla karıştırma NÜFUS PLANLAMASI Doğumların kontrol edilmesi ve diğer bazı yöntemlerle, ihtiyaca göre nüfusun azaltılması, artırılması ya da sabit tutulması için yapılan uygulamalardır. Dünya Nüfusu M.Ö. 8. yüzyıl 10 milyon MİLAD 300 milyon 1830 1 milyar 1927 2 milyar (97 yıl) 1959 3 milyar (32 yıl) 1973 4 milyar (14 yıl) 1988 5 milyar (15 yıl) 1998 6 milyar (10 yıl) 2011 7 milyar (13 yıl) Kişi başına düşen GSMH 2008-9 (Dünya Bankası) Lüksemburg 105,044 ABD Doları Norveç 79,089 Katar 69.754 İsviçre 63.629 Kuveyt 54,260 Japonya 39.700 Suudi Arabistan 14,540 Türkiye 8,215 Brezilya 8.121 Çin 3.744 Yemen 1.118 Hindistan 1.134 Tanzanya 509 Afganistan 405 Nijer 352 Burundi 160 Kişi başına düşen GSMH ve Toplam Doğurganlık Hızları (TDH-2010 ) Lüksemburg 105,044 ABD Doları 1.78 Norveç 79,089 1.77 Katar 69.754 2.44 İsviçre 63.629 1.42 Kuveyt 54,260 2.70 Japonya 39.700 1.27 Suudi Arabistan 14,540 2.35 Türkiye 8,215 2.15 Brezilya 8.121 2.19 Çin 3.744 1.79 Yemen 1.118 4.81 Hindistan 1.134 2.68 Tanzanya 509 4.31 Afganistan 405 5.50 Nijer 352 7.68 Burundi 160 6.25 • Thomas Malthus 1798 yılında yayınladığı “Nüfus Hakkında Bir Deneme” isimli kitabında, evliliklerin geciktirilmesi ve cinsel ilişkiden kaçınılmasını önermiş • Malthus Teorisi : Gıda vb. kaynak 1 2 3 4 … 9 İnsanlar 1 2 4 8 … 256 • Günah düşüncesi ?????? • Azl • 1971 Rabat • Kürtaj • Diyanet İşleri Başkanlığı Ülkemizde nüfusla ilgili ilk uygulamalar Atatürk zamanında pronatalist bir politika izlenmesiyle gerçekleştirilmiştir : • Doğurganlığı artırmak için “düşük, ölü doğum, aile planlaması, nüfus planlaması” yapmak ve yaptırmak yasaklanmıştır. • Erkekler için evlenme yaşı 17, kızlar için 15 olarak belirlenmiştir. • Yaşayan 5 çocuğu olan anneler madalya ile ödüllendirilmiş ve yaşayan 6 çocuklu aileler vergiden muaf tutulmuşlardır. • Ancak, 1955-60 arasında nüfus artış hızı Binde 30’a yaklaşıp, istemli düşük ve dolayısıyla ana ölümlerinde artış meydana gelmeye başlayınca, 1958 yılında Dr.Zekai Tahir Burak konuya dikkat çekmiş ve gebeliği önleyici araç ve ilaç satımının serbest bırakılmasını önermiştir Ülkemizde Yıllara Göre Nüfus Artış Hızı 1927-1935 Binde 21.1 1935-1940 Binde 17.0 1940-1945 Binde 10.6 1945-1950 Binde 21.7 1950-1955 Binde 27.8 1955-1960 Binde 28.5 1960-1965 Binde 24.6 1965-1970 Binde 25.2 1970-1975 Binde 25.0 1975-1980 Binde 20.7 1980-1985 Binde 24.9 1990 Binde 17.0 2000 Binde 13.8 2010 Binde 11.0 2025 tahmini Binde 7.4 Toplam doğurganlık hızındaki değişim 1945-50 6.85 1950-55 6.54 1955-60 6.54 1960-65 6.10 1965-70 5.63 1978 4.33 1988 3.02 1998 2.61 2003 2.23 2008 2.15 557 SAYILI NÜFUS PLANLAMASI KANUNU • T.B.M.M.‘de 10.4.1965 tarihinde kabul edildi • Kişilerin istediği zaman ve istedikleri sayıda çocuk sahibi olma özgürlüğü getirildi. 2827 SAYILI NÜFUS PLANLAMASI HAKKINDA KANUN • 1983 yılında kabul edildi • 557 sayılı kanuna göre bazı yenilikler getirildi Bu yenilikler: • Etkili aile planlaması yöntemlerinin uygulanmasında sertifikalı ebe ve hemşirelerden de yararlanılması, • Aile planlaması yöntemi olarak kadında ve erkekte istek üzerine cerrahi sterilizasyon uygulanması, • Gebeliklerin 10 haftaya kadar istek üzerine sonlandırılması, • Erken dönemde gebeliğin sonlandırılmasında, sertifikalandırılmış pratisyen hekimlerden de (uzman hekim denetiminde) yararlanılması, 15-49 yaş evli kadınların yöntem kullanma durumları (%)- 2008 TNSA Herhangi bir yöntem 73.1 Herhangi bir modern yöntem 46.0 Her hangi bir geleneksel yöntem 27.1 Yöntem kullanmayanlar 26.9 Ülkemizde Gebeliği Önleyici Yöntem Kullanımındaki Değişimler 1963 1978 1988 2003 2008 Korunan 22.0 44.1 63.4 71.0 73.1 * RİA 0.0 3.5 14.0 20.2 16.9 * Kondom 4.3 3.6 7.2 10.8 14.3 * Hap 1.0 4.9 6.2 4.7 5.3 * Geri çekme 10.4 19.4 25.7 26.4 26.3 * Diğer 12.0 12.7 10.3 8.9 10.3 Korunmayan 78.0 55.9 36.6 29.0 26.9 Bazı Ülkelerde Yöntem Kullanma Oranları (%) Herhangi Modern En çok Ülke bir yöntem yöntem kullanılan DÜNYA 63.9 54.0 (Tüp L:20.2) İngiltere 84.0 81.0 (hap:22.0) Çin 83.8 83.3 (RİA:36.4) İsviçre 82.0 77.5 (hap:34.1) İsveç 78.0 72.0 (kondom:25.0) ABD 76.4 70.5 (Tüp L:23.8) Brezilya 76.7 70.5 (Tüp L:40.1) Bazı Ülkelerde Yöntem Kullanma Oranları (%) Herhangi Modern En çok Ülke bir yöntem yöntem kullanılan İran 72.9 56.0 ( hap:20.9) Cezayir 64.0 50.1 (hap:44.3) Mısır 56.1 53.9 (RİA:35.5) Hindistan 48.2 42.8 (Tüp L: 34.2) S.Arabistan 31.8 28.5 (hap:19.6) Nijerya 15.3 8.6 (hap:2.4) Afganistan 4.8 3.6 (hap:1.2) Sierra Leone 4.3 3.9 (hap:2.5) Özellik Yöntem Modern Geleneksel Yerleşim yeri Kent 74.3 47.8 26.5 Kır 68.9 40.4 28.5 Bölge Ba tı 76.3 48.2 28.1 Orta 75.5 48.8 26.7 Doğu 61.4 37.8 23.6 Eğitim Eğitimi yok/İlk. 60.8 35.3 25.5 Lise + 76.7 55.3 21.4 Yaşayan çocuk 1-2 78.1 49.0 29.1 3-4 79.1 50.2 28.9 5+ 68.7 45.8 22.9 Temel özelliklere göre gebeliği önleyici yöntemlerin halen kullanımı. Türkiye, 2008 TNSA’ya Göre : Halen evli kadınların % 63.5’i ileride başka çocuk sahibi olmak istememektedir YAŞAYAN ÇOCUK SAYISI BAŞKA ÇOCUK İSTEMEYEN 1 ÇOCUKLU % 25.9 2 ÇOCUKLU % 74.5 3 ÇOCUKLU % 81.3 4+ ÇOCUKLU % 80.6 TÜM KADINLAR % 63.5 TNSA’ya (Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması) göre son 5 yılda doğum yapmış kadınların % 20.1’i istemeden gebe kalmış ve doğum yapmak durumunda kalmıştır İstemişti Daha sonra istemişti İstememişti Doğum Sırası 1. ÇOCUK 88.7 10.2 0.9 2. ÇOCUK 67.4 24.3 7.6 3. ÇOCUK 53.4 14.8 31.2 4. + ÇOCUK 37.1 5.9 56.3 GENEL 65.6 13.9 20.1 DANIŞMANLIK • Herhangi bir konuda kişiye güvenilir, bilgili ve konu hakkında ustalaşmış kişiler tarafından bilgi, beceri verilmesi ve kişinin bilinçlendirilerek kendi düşüncesini oluşturabilmesine -yönlendirici olmadan- yardım edilmesidir. TNSA 2008’e Göre; Kullanılan yöntemin yan etkileri konusunda bilgilendirilen…………………… % 50.2 Yan etkiler ortaya çıktığında ne yapması gerektiği konusunda bilgilendirilen……… % 44.3 Diğer yöntemler konusunda bilgilendirilen…% 42.9 DANIŞMANLIĞIN ÖNEMİ • KABULÜN ARTMASI • UYGUN YÖNTEMİN GÖNÜLLÜ SEÇİMİ • YÖNTEMİN ETKİLİ KULLANIMI • DAHA UZUN SÜRE KULLANIM • PERSONELİN ZAMANINI ETKİLİ VE VERİMLİ KULLANMA DANIŞMANLIK TÜRLERİ (BASAMAKLARI) – ÖN DANIŞMANLIK (Genel Danışma) – YÖNTEME ÖZEL DANIŞMANLIK – İZLEM DANIŞMANLIĞI ÖN DANIŞMANLIK (Genel Danışmanlık) • Hangi yöntemin kullanılacağı konusunda bir karar vermeden önce, başvuran kişiye tüm kontraseptif yöntemlerin ve klinikte verilen hizmetlerin tanıtılmasıdır. • Sıcak, yakın bir ilgi gösterilmeli ve iyi bir ortam sağlanmalı • Doğurganlık durumu, sosyo-ekonomik durumu hakkında bilgiler alınmalı • Aile planlaması ile ilgili önceki deneyimleri öğrenilmeli • Yöntemler, kişilerin duyduğu-bildiği ya da ilgilendiği yöntemden başlayarak tanıtılmalıdır. YÖNTEME ÖZEL DANIŞMANLIK • İlgi duyduğu yöntemler konusunda bilgi vermek, başvuranının deneyimini paylaşmak, • Uygun yöntem seçimi için yardımda bulunmak, • Seçtiği yöntem hakkında detaylı bilgi vermek, YÖNTEME ÖZEL DANIŞMANLIK Gerekli fizik muayene ve laboratuvar incelemelerini yaparak, seçilen kontraseptif yöntemin uygunluğunu saptamak, Yöntemin güvenli, etkili ve tatmin edici bir biçimde kullanımı konusunda bilgilendirmek. İZLEM DANIŞMANLIĞI • Kişinin yöntemden memnuniyetini saptamak, • Yöntemin doğru kullanılıp kullanılmadığını saptamak, • Kişinin sorularını yanıtlamak, • Varsa, kişilerin kuşkularını gidermek, • Kullanılan yöntemin devamını sağlamak, ETKİN BİR AP DANIŞMANININ ÖZELLİKLERİ 1. GÜVENİLİR OLMALI; sır saklayabilmeli 2. BİLGİLİ OLMALI; AP yöntemleriyle ilgili yeterli bilgiye sahip olmalı 3. BECERİKLİ OLMALI; eğitim ve iletişim becerileri olmalı DANIŞMANLIKTA BECERİ NELERİ İÇERMELİDİR? • Uygun beden dilinin kullanılması – Jest ve mimikler, – Yüz ifadesi, göz teması – Uygun ses tonu ile hitap, – Aceleci davranmama vb. Güvenli ve uyumlu bir ilişki kurup devam ettirilmesi – Selamlama, danışmanın kendisini tanıtması – Yüz yüze konuşma, – Kişiye adı ile hitap etme, – Soru sormasını teşvik etme, – Kişiye sorular sorma vb. • Kişinin danışmanlığı aldığından emin olunması – Bilgi almayı engelleyebilecek • Mahremiyet, • Fiziksel ağrı vb faktörleri çözmek, – Tıbbi terim kullanmamak, – Yavaş, kısa cümleler kurmak, vb. AİLE DANIŞMANLIĞINDA DANIŞMANLIK BASAMAKLARI • KARŞILAYARAK SELAMLAYIN • AÇIKÇA (ALAKA GÖSTEREREK) SORUN • YÖNTEMLERİ ANLATIN • NASIL BİR YÖNTEM SEÇECEĞİ KONUSUNDA YARDIM EDİN • AÇIKLAYICI BİLGİLER VERİN • KONTROLE ÇAĞIRIN KARŞILAYARAK SELAMLAMA • Nazikçe karşılama • Tanışma • Uygun bir ortam • Mahremiyet konusunda güven verme ALAKA GÖSTEREREK SORU SORMA • Yaşı, gebelik- doğum sayısı, doğurganlık hedefleri ve planları; eşinin düşüncesi, • AP konusundaki deneyimleri, istekleri, şüpheleri ve sorunlarını anlatmaya teşvik etme. YÖNTEMLERİ ANLATMA • Yöntemlerle ilgili bildiklerini sorup yanlışları düzeltme, • Hangi yönteme ilgi duyduğunu öğrenme, • Tüm yöntemlere ait kısa bilgiler verme (Nasıl korur, olumlu-olumsuz yönleri, yan etkileri vb.), • Yöntemlerin nereden sağlandığını anlatma NASIL BİR YÖNTEM SEÇECEĞİNE YARDIMCI OLMA • Başvuranın gereksinim ve tercihlerine uyacak bir yönteme karar vermesine yardımcı olma, • Yöntemin güvenirliği ile ilgili bilgi verme, • Kararı kesinleştirme. AÇIKLAYICI BİLGİLER VERME • Seçilen yöntemi mümkünse hemen sunma/ uygulama, değilse ne zaman ve nereden alabileceğini açıklama, • Yöntemi bütün ayrıntılarıyla açıklama (Nasıl kullanılır? Yan etkileri), • Acilen başvurması gereken durumları hatırlatma, • Kontrole geleceği zamanı hatırlatma. KONTROLE ÇAĞIRMA • Yöntemle ilgili sorunu olup olmadığını öğrenme, • Yöntemin kullanılış şeklini kontrol etme, • Yan etkisi varsa öneri veya tedavi verme, • Yeni kontrol için randevu verme. Yararlanabileceğiniz Kaynaklar 1. Halk Sağlığı Genel Bilgiler (Editörler: Prof.Dr.Yusuf ÖZTÜRK Prof. Dr. Osman GÜNAY) 2. Aile Planlamasında Temel Bilgiler (İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı) 3. Aile Planlaması Danışmanlığı Eğitim Programı Kitapçığı (Sağlık Bakanlığı)