Sedimantoloji Akarsu Depolanma Sistemleri Akarsu Depolanma Sistemleri? Genellikle dağ eteklerinde oluşan alüvyon yelpazeleri ile başlayıp menderesli kanallarla kıyıya ulaşan sedimanter ortam ve fasiyeslerden ibarettir. ? Akarsu tortuları nehirler, ırmaklar ve tortu-gravite akma prosesleri ile ilgiliaktiviteler tarafından oluşturulan tortuların geniş bir spektrumunu kapsarlar. ? Böyle tortular günümüzde çeşitli iklimsel koşullar altında ve çöl alanlarından nemli ve buzul bölgelerine kadar değişen çeşitli karasal alanlarda oluşur. Akarsu Depolanma SistemiAlüvyon yelpazeler: ? Bunlar dağ eteklerinden yamaç aşağıya doğru oluşan ve büyük kaya bloklarını, molozları, çakılları, kumları ve çok az oranda da milleri içeren bir litofasiyes karmaşığıdır. ? Genelde çekim kaymalarının ve çamur akıntılarının ortak bir işlevleri sonucu oluşurlar. Alüvyon yelpazeler üzerindeki kontroller: ? İklim ? Tektonizma ? Drenaj ağı ? Prosesler: kaya düşmeleri, moloz akmaları, akarsu akmaları.Yelpazenin tepesi Alüvyon yelpazesinin ışınsal yayılımı Dar kanal (vadi veya boğaz) Ölüm vadisinin (death valley) klasik alüvyon yelpazesi? Alüvyon tortularının tanınması: ? Alüvyon yelpaze tortuları öncelikle fiziksel özelliklerine göre tanımlanırlar. ? Alüvyon yelpaze tortuları belirgin olarak, bitki kırıntıları ve nadir olarak vertebrata kalıntıları hariç, fosil içermezler. ? Az oranda spor ve polen içerebilirler. ? Bunlar bileşimsel ve dokusal olarak olgunlaşmamışlardır ve yelpaze aşağıya doğru güçlü bir tane boyu azalımı gösterirler. ? Bunlar plan görünüşte lobsu, enine kesitte ise kama şekilli veya merceğimsidirler.? Depolanma eğim boyunca önce masif ve sonra da zayıf tabakalanmalı bir sedimanter yapı gösterir. ? Sedimanter yapılar çoğunlukla çapraz ve düzlemsel katmanlaşmadır. ? Yelpaze aşağıya doğru ani fasiyes değişimleri görülür. ? Tane boyu çoğun yukarı doğru incelir. ? Örgülü mecralar tarafından parçalanabilirler. Loblar arası bölge Iraksak (dış) yelpaze Ana örgülü kanallar Orta yelpaze Yakınsak yelpaze Su bölümü Göl Yakınsak yelpaze Orta yelpaze Iraksak (dış) yelpaze ‘Forset’ ve Tekne çapraz tabakalar Tekne çapraz tabakalar Tipik bir alüvyon yelpazeyi gösteren şematik kesit? Alüvyon yelpaze tortuları diğer akarsu tortu tiplerinde de yaygın olarak görülen kötü boylanma ve çapraz katmanlaşma gibi pek çok özelliğe sahip olması nedeniyle eski örneklerinin diğer akarsu tortularından ayırt edilmesi zor olabilir. Örgülü Akarsular (Braided Stream) ? Yüksek eğimli ve yüksek hızlı akış rejimi olan ve bu rejimi mevsimsel koşullardan etkilenebilen sistemlerdir. ? Bu sistemde hızlı bir erozyon ve büyük oranda kırıntı taşınması mümkün olabilmektedir. ? Akarsu kanalın genel şekli içinde kalarak sık sık yer değiştiren, kollara ayrılmaktadır. ? Bu durum moloz, çakıl, kum ve az oranda da mil içeren barların oluşumuna neden olmaktadır. ? Tekrarlanan kollara ayrılmalar ve bu kollar arasındaki barlar (set), geniş örgülü mecra çökellerinin oluşumunu sonuçlamaktadır.Örgülü akarsularÇakıl barlar? Örgülü akarsu çökelleri kötü katmanlaşma gösteren çakıl ve kumlardan oluşur. ? İnce kum ve çamur ender olarak bulunur. ? Bu çökeller tane boyunun yukarıya doğru inceldiği yatay ve çapraz tabakalı bir sedimanter istif sunarlar. ? Örgülü akarsu çökelleri, akarsuyun çok sık yatak değiştirmesi ve çoğunlukla çökelmeden ziyade erozyonun meydana geldiği ortamlar olması nedeniyle, sadece terkedilmiş kanallar içinde korunabilmektedir ? Topoğrafik eğimin ve akış rejiminin göreceli olarak düşük olduğu, çoğun hümid, mevsimsel koşullardan etkilenme oranının en alt düzeye indiği ve şekil olarak çok kavisli (menderesli) bir akarsu sistemidir. ? Akarsu kanalının menderesli oluşu; ? akarsuyun akış hızına, ? yamaç eğimine, ? taşınan madde miktarına ve niteliklerine bağlıdır. Menderesli Akarsular (Meandering Stream)Menderes gelişiminin şematik görünümüMenderesli nehrin ana tanımlamaları? Menderesli akarsu çökelleri üç ana fasiyes topluluğundan oluşmaktadır: 1. Kanallar 2. Terkedilmiş kanallar 3. Taşkın ovalarıKanallar ? Menderesli kanalların yatay yönde yer değiştirmeleri sonucunda dış banklar aşındırılır. ? Aşındırılan malzeme iç banklarda çökelerek nokta barlarını (setleri) oluşturur. ? Nokta barlar kendine özgü bir sedimanter yapı ve tane boyu dağılımına sahiptir. Şöyle ki;? Tabandaki aşınma yüzeyi üzerine gecikme çökelleri (lag deposit) olarak ekstra veya intraformasyonal çakıllar, çamur pelletleri, kemik parçaları ve odunumsu malzemeler gelebilir. ? Bu çökeller tane boyu yukarıya doğru giderek incelen kumlar tarafından örtülür. ? Kumlar masif, yatay tabakalı, teknemsi-tablamsı- düzlemsel çapraz tabakalı olabilirler. ? En üstte ise mikro çapraz laminalı ve yatay tabakalı ince taneli kumlar bulunur. ? Spor ve polenler, seyrek olarak bitki parçaları, omurgalılara ait kemikler ve tatlı su mollusklarına ait kabuklar içerebilirler.Terkedilmiş Kanallar ? Mendereslerin geriye doğru aşındırmaları sonucu mecranın kısalarak yer değiştirmesi sonucunda oluşurlar. ? "Ox-bow“ gölleri adı da verilen böyle terkedilmiş mecralar boynuz şekilli, ince taneli kumların oluşturduğu fasiyesleri içerir. ? Taşkın ovası çökerlerine çok benzerler ve onlardan; geometrileri, kanal tabanındaki gecikme çökellerinin üzerine keskin bir dokanakla gelmeleri gibi özellikleriyle ayrılabilirler. ? Genelde tane boyunun yukarıya doğru inceldiği bir fasiyestir. Taşkın Ovası (Taşma düzlüğü) ? Akarsuların mevsimlik, yıllık ve/veya bazen meydana gelen taşkınlar sonucu kanal kenarındaki seddeleri (levee) aşıp yayıldıkları düz alanlardır. ? Şeyl, silttaşı ve kumtaşları ile karakterize edilen bu fasiyesler laminalı ve akıntı kırışıklı yapılar sunarlar. ? Ardalanan taşkınlar arasındaki dönemlerde bu alanlarda kuruma çatlakları oluşabilir. ? İklim koşullarının durumuna göre, mevsimlik göller oluşabilir, bataklıklar gelişebilir. ? Bitki örtüsü de bu koşullara ayak uydurur, turbalar oluşabilir, toprak profili gelişebilir.