Elektirik - Elektronik Alternatif Akım Esasları T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ ALTERNATİF AKIM ESASLARI ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; • Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğ retim materyalleridir (Ders Notlarıdır). • Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğ renmeye rehberlik etmek amacıyla öğ renme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. • Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğ itim öğ retim sı rasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. • Örgün ve yaygın eğ itim kurumları, iş letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşılabilirler. • Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. • Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz. i AÇIKLAMALAR..............................................................................................................iii GİRİŞ ..................................................................................................................................1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1.................................................................................................3 1. ALTERNATİF AKIM......................................................................................................3 1.1. Alternatif Akımın Elde Edilmesi...............................................................................3 1.1.1. Saykıl.................................................................................................................5 1.1.2. Frekans..............................................................................................................5 1.1.3. Periyot...............................................................................................................5 1.1.4. Alternans...........................................................................................................5 1.1.5. Sinüs Eğrisi........................................................................................................5 1.2. Alternatif Akım Değerleri.........................................................................................5 1.2.1. Ani Değer..........................................................................................................6 1.2.2. Maksimum (Tepe) Değer....................................................................................6 1.2.3. Tepeden Tepeye Değer.......................................................................................6 1.2.4. Ortalama Değer..................................................................................................7 1.2.5. Etkin Değer........................................................................................................7 1.3. Alternatif Akımın Vektörler ile Gösterilmesi.............................................................8 1.3.1. Sıfır Faz.............................................................................................................8 1.3.2. İleri Faz.............................................................................................................9 1.3.3. Geri Faz.............................................................................................................9 1.3.4. Faz Farkı..........................................................................................................10 1.4. Alternatif Akımın Etkileri.......................................................................................10 1.4.1. Isı Etkisi...........................................................................................................10 1.4.2. Kimyasal Etkisi................................................................................................11 1.4.3. Manyetik Etkisi................................................................................................11 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................12 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................14 ÖĞRENME FAALİYETİ-2...............................................................................................15 2. ALTERNATİF AKIM DEVRELERİ..............................................................................15 2.1. Sadece Dirençli Devre (R).......................................................................................15 2.2. Sadece Bobinli Devre (L)........................................................................................16 2.3. Sadece Kondansatörlü Devre (C).............................................................................18 2.4. Dirençli ve Bobinli Devre (R-L)..............................................................................19 2.5. Direnç ve Kondansatörlü Devre (R-C).....................................................................20 2.6. Direnç Bobin ve Kondansatörlü Devre (R-L-C).......................................................22 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................24 PERFORMANS DEĞERLENDİRME...........................................................................28 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................29 ÖĞRENME FAALİYETİ-3...............................................................................................30 3. ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ.....................................................................................30 3.1. Aktif Güç................................................................................................................30 3.2. Reaktif Güç.............................................................................................................31 3.3. Görünür Güç...........................................................................................................31 3.4. Üç Fazlı Sistemler...................................................................................................33 3.5. Faz Farkları.............................................................................................................34 İÇİNDEKİLER ii 3.6. Dengeli ve Dengesiz Üç Fazlı Sistemler..................................................................34 3.7. Üç Fazlı Sistemlerde Güç........................................................................................35 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................37 PERFORMANS DEĞERLENDİRME...........................................................................40 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................41 ÖĞRENME FAALİYETİ-4...............................................................................................42 4. TRANSFORMATÖRLER.............................................................................................42 4.1. Transformatörlerin Yapısı .......................................................................................42 4.2. Çalışma Prensibi.....................................................................................................42 4.3. Verim......................................................................................................................43 4.4. Dönüştürme Oranı...................................................................................................44 4.5. Kullanım Alanları ...................................................................................................45 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................46 PERFORMANS DEĞERLENDİRME...........................................................................47 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................48 ÖĞRENME FAALİYETİ-5...............................................................................................49 5. AC MOTORLARI.........................................................................................................49 5.1. DC Motorlarla Karşılaştırılması...............................................................................49 5.2. AC Motor Çeşitleri..................................................................................................49 5.2.1. Bir Fazlı Motor................................................................................................49 5.2.2. Üç Fazlı Motor.................................................................................................50 UYGULAMA FAALIYETİ...........................................................................................52 PERFORMANS DEĞERLENDİRME...........................................................................53 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................54 MODÜL DEĞERLENDİRME...........................................................................................55 CEVAP ANAHTARLARI.................................................................................................57 KAYNAKLAR..................................................................................................................60 iii AÇIKLAMALAR KOD 522EE0014 ALAN Elektrik Elektronik Teknolojisi DAL/MESLEK Alan Ortak MODÜLÜN ADI Alternatif Akım Esasları MODÜLÜN TANIMI Alternatif akım devre çözümlerine yönelik bilgi ve becerilerin verildiği bir öğrenme materyalidir. SÜRE 40/32 ÖN KOŞUL Ön koşul yoktur. YETERLİK Alternatif akımda devre çözümlerini yapmak. MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Gerekli araç gereçle donatılmış laboratuvar ortamı sağlandığında; alternatif akımın elde edilişini, alternatif akımda bobinin ve kondansatörün davranışlarını kavrayacak, devre çözümlerini yapabilecek, transformatörlerin ve AC motorlarının bağlantılarını yapabileceksiniz. Amaçlar 1. Alternatif akımın elde edilişini ve değerlerini kavrayabileceksiniz. 2. Alternatif akımda bobinli ve kondansatörlü devre kurabileceksiniz. 3. Alternatif akımda güç hesaplamalarını yapabileceksiniz. 4. Transformatörlerin, çalışma prensiplerini kavrayacak ve devreye bağlantısını yapabileceksiniz. 5. Alternatif akım motorlarının bağlantılarını yapabileceksiniz. AÇIKLAMALAR iv EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Elektrik makineleri laboratuvarı, görsel e ğ itim araçları, internet ortamında inceleme ve araştırma yapma. Analog ölçü aletleri, dijital ölçü aletleri, analog-dijital ohmmetre, değişik endüktansa sahip bobinler, analog dijital LCRmetre, değişik kapasitelerde kondansatörler, ampermetreler, pens ampermetre, voltmetreler, multimetre (avometre), osilaskop, ayarlı güç kaynağı, elektronik deney seti, çeşitli tipte transformatör ve alternatif akım motoru. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Modülün içinde yer alan her öğ renme faaliyetinden sonra, verilen ölçme araçlarıyla, kendinizi değerlendireceksiniz. Öğretmen, modül sonunda size ölçme teknikleri uygulayarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek değerlendirebilecektir. 1 GİRİŞ Sevgili Öğrenci, Alternatif Akım Esasları modülü ile Elektrik Elektronik Teknolojileri alanında çok geniş bir kullanım alanı bulunan alternatif akım ile ilgili temel yeterlikleri kazanacaksınız. Günlük hayatta sı kça kullandığımız alternatif akımı doğru ve güvenli bir şekilde kullanabileceksiniz. Ayrıca televizyon, radyo, bilgisayar gibi elektronik cihazlar ve alternatif akım motorları, transformatörler gibi elektrik makineleri ile ilgili temel düzeydeki elektrik kanunlarını öğ renecek ve devre çözüm yöntemlerini kavrayacaksınız. Ayrıca yine bu cihazlarda kullanılan bobin ve kondansatörlerin alternatif akım karakteristiklerini bilerek bu cihazların çalışmaları ile ilgili temel düzeyde bilgi sahibi olacaksınız. Bu modülü başarılı bir şekilde tamamladığınızda Elektrik Elektronik Teknolojisi alanında, alternatif akım devre çözümlerini yapabilecek, bobin ve kondansatör devrelerini kurarak sonuçlarını değerlendirebileceksiniz. GİRİŞ 2 3 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 Alternatif akımın elde edilişini ve değerlerini kavrayabileceksiniz. Alternatif akımın etkilerini araştırınız. Elde ettiğiniz sonuçları bir rapor halinde sınıfta öğretmeninize ve arkadaşlarınıza sununuz. 1. ALTERNATİF AKIM Zamana bağlı olarak periyodik bir şekilde yön ve şiddet değiştiren akıma “alternatif akım (AC)” denir. Alternatif akımın şiddeti kaynağın gücüne bağlıdır. 1.1. Alternatif Akımın Elde Edilmesi Şekil 1.1’deki gibi O O´ ekseni etrafında, mıknatıslar arasında dönebilen bir KLMN iletkenini (sarım) sabit bir hızla döndürelim. Şekil 1.1: AC’nin elde edilmesi ÖĞRENME FAALİYETİ-1 AMAÇ ARAŞTIRMA 4 Şekil 1.2: Manyetik alan içinde hareket eden iletken Çerçevenin uçları, eksen etrafında dönen birer metal bileziğe bağlanmıştır. Bileziklerden her biri F 1 ve F 2 fırçalarından birine sürekli olarak dokunur. Bu basit üretecin çıkış uçları olan fırçalar, elde edilecek olan akımın değişimini incelemek için bir ölçü aletine bağlanmaktadır. İletken çerçeve N-S kutupları arasında dairesel bir hareketle döndürülürken, çerçevenin açısal pozisyon değişimine bağlı olarak KL ve MN iletkenlerini kesen manyetik akı sürekli değişir. Böylece, “değişken bir manyetik akı tarafından kesilen iletkende gerilim indüklenir” prensibine göre iletken çerçevede bir indüksiyon EMK’i meydana gelir. İlk ve ikinci 90º lik dönmelerde NMLK yönünde indüksiyon akımları meydana gelir (Doğru akım esasları Elektromanyetizma konusuna bakınız). Bu akımlar dış devreye F 1 fırçasından çıkar. Üçüncü ve dördüncü 90º’ lik dönmelerde ise çerçevede ters yönde indüksiyon akımları meydana gelir. Bu sefer akımlar dış devreye F 2 fırçasından çıkarlar. Böylece zamanla yönü ve şiddeti değişen bir akım elde edilmiş olur. Şekil 1.2’deki tel çerçevenin manyetik alan değişiminden kaynaklanan emk’ni bulalım. Faraday yasasına göre, manyetik alan içerisinde bulunan herhangi bir iletkende elektromotor kuvvet (EMK) endükleyebilmek için; ya manyetik alan sabit iletken hareketli olmalı, ya manyetik alan hareketli iletken sabit olmalı, ya da hem manyetik alan hem de iletken harekeli olmalı fakat farklı hı zlarda dönmelidirler. Şekil 1.1 ve dolayısıyla şekil 1.2’de manyetik alan sabit iletken hareketlidir. Herhangi bir zamandaki yüzeyden geçen manyetik akı, ?=B.A.Cos? dı r. ? açısı, B alanı ile A yüzeyinin normali arasındaki açıdır. Çerçeve döndükçe ? açısı da değişir. Eğ er çerçeve sabit açısal hı z ile döndürülürse t zamanında ?=wt kadar açı dönmüş olur. Açısal hı z; birim zamanda kat edilen açı olarak tanımlanır, ? harfi ile gösterilir. İletkende endüklenen emk=df/dt ile tanımlanır. Dolayısıyla e=dBAcoswt/dt=BAwsinwt olur. Şekil 1.3: Sinüs sinyali A yüzeyi B alanı 5 1.1.1. Saykıl Şekil 1.3’teki emk’nın sı fı rdan başlayarak pozitif maksimum değere yükselmesi, tekrar düşerek sıfıra ve negatif maksimum değere inmesi, buradan da tekrar sıfıra ulaşmasına saykıl denir. Şekildeki eğri sinüs eğrisidir. Dolayısıyla elde edilen emk da sinüssel bir emk’ dır. 1.1.2. Frekans Frekans, tel çerçevenin saniyedeki 360ºC’lik dönme sayısıdır . Alternatif akım ve emk’nın frekansı olarak bilinir. 1.1.3. Periyot Bir saykılın tamamlanması için geçen zamana periyot denir. T harfi ile gösterilir. Birimi saniyedir. f T 1 = 1.1.4. Alternans Bir saykıl pozitif ve negatif alternanslardan oluşur (Şekil:1.3). 1.1.5. Sinüs Eğrisi Şekil:1.4 (a, b, c, d)’de zamanla değişimleri farklı alternatif akımlar verilmiştir. Bu akımların pozitif ve negatif periyotlarının aynı olduğu görülmektedir. Bu alternatif akımlardan sadece sinüs eğrisi şeklindeki alternatif akım idealdir (Şekil:1.4.d). Şekil 1.4: Çeşitli AC dalga şekilleri 1.2. Alternatif Akım Değerleri Bilindiği gibi DC akım/gerilim değeri sabittir. Örneğin 1 V DC dediğimizde DC gerilimin 1 V olduğu anlaşılmaktadır. Fakat AC’de akım/ve gerilim değerleri sürekli değişmektedir. Bu yüzden AC’yi ifade etmek için çeşitli değerler kullanılmaktadır. Bunlar ani değer, maksimum (tepe) değer, tepeden tepeye değer, ortalama değer ve etkin değerdir. 6 Şekil 1.5: Sinüs dalga 1.2.1. Ani Değer Alternatif akımın zamanla değerinin değiştiğini biliyoruz. İşte alternatif akım ve gerilimin herhangi bir andaki değerine ani değer denir. Bir saykılda sonsuz sayıda ani değer vardır. formülü ile hesaplanır. Örnek: Frekansı 50 Hz, maksimum değeri 60 V olan alternatif gerilimin 1/100 sn sonraki anlık değerini bulunuz. Çözüm: t . Sin . V V m w = formülünde f . 2p w = olduğundan m V , ? ve t değerleri formülde yerine yazılırsa, l L = 100 1 . 50 . 2 . 60 p Sin V p Sin V 60 = = 0 V 1.2.2. Maksimum (Tepe) Değer Maksimum (tepe) değer, ani değerlerin en büyüğüdür. Manyetik alan içerisinde dönen bir bobinde indüklenen emk’ya dikkat edilirse 90 0 ve 270 0 ’lik açılarda elde edilen değerler iletkenlerin kuvvet çizgilerini tam dik olarak kestiği anlardır. 1.2.3. Tepeden Tepeye Değer Alternatif akımın en üst noktası ile en alt noktası arasındaki değer tepeden tepeye değer olarak ifade edilmektedir. Tepeden tepeye değer maksimum değerin 2 (iki) katıdır. t Sin i i m w = t Sin V V m w = 7 1.2.4. Ortalama Değer Ortalama değer, bir saykıldaki ani değerlerin ortalamasıdır. Ortalama değer aynı zamanda sinyalin doğru akım değeridir. Alternatif akımın bir saykıldaki pozitif ani değerlerin sayısı, negatif ani değerlerin sayısına eş it ve aynı büyüklükte olduğundan alternatif akımda ortalama değer sıfırdır. Bu yüzden saf AC’nin DC değeri de sıfırdır. Fakat AC, diyotlar yardımıyla doğrultulur ise ve maksimum değer de belli ise ortalama değer yarım dalga doğrultmada m ort V . 318 , 0 V = , tam dalga doğrultmada ise m ort V . 636 , 0 V = formülü ile hesaplanır. Örnek: Maksimum değeri 24 V olan tam dalga doğrultulmuş gerilimin ortalama değerini bulunuz. Çözüm: m ort V V . 636 , 0 = = 0,636.24=16,26 V olarak bulunur. 1.2.5. Etkin Değer Alternatif akım uygulanan bir devre elemanında, harcanan gücü bulmak isterken hangi akım değerini alacağımızı ilk anda bilemeyebiliriz. Akımın maksimum değerini alsak büyük bir hata payı oluşur. Çünkü akım bir periyotluk süre içinde sadece iki kez ve anlık olarak maksimum değere ulaşır. Ortalama değer almak istersek bu değerin sıfı r olduğunu zaten biliyoruz. Bunu belirlemenin en güzel yolu, bir dirençten, belirli bir zaman aralığında verilen alternatif akımın sağladığı ısı miktarını, aynı dirençte ve aynı sürede bir doğru akım tarafından elde etmektir. Bu doğru akım değerine ve potansiyel farkına, alternatif akımın etkin değeri ve etkin potansiyel farkı denir. Resim 1.1: Digital AVO metre Alternatif akım ile aynı bir dirençte, aynı zamanda, eş it miktarda ısı açığa çı karan doğru akımın değerine alternatif akımın etkin veya efektif değeri denir. m m e V V V . 707 . 0 2 = = m m e i i i . 707 . 0 2 = = AC devrelerde Ampermetre ve voltmetre Etkin akım ve gerilimi ölçer. 8 Örnek 1: Bir direncin uçları arasındaki alternatif gerilimin maksimum değeri 40 2 Volt’tur. Gerilimin etkin değerini bulunuz. Çözüm 1: 2 m e V V = = 2 2 40 = 40 Volt Örnek 2: Şehir şebeke gerilimi 220 V olduğuna göre maksimum ve ortalama değerini hesaplayınız. Çözüm 2: m e V V . 707 , 0 = ise, 707 , 0 V V m = = 17 , 311 707 , 0 220 = Volt Şehir şebekesi saf AC olduğundan ortalama değeri sıfırdır. 0 V ort = Volt 1.3. Alternatif Akımın Vektörler ile Gösterilmesi Sinüssel şekilde değişen akım veya gerilimin herhangi bir andaki değeri, yarı çapı uzunluğunda dönen bir vektörün düşey (dik) eksen izdüşümü ile bulunabilir. Bu dönen vektörün dönüş yönü, saat ibresinin dönüş yönünün ters istikametindedir. 1.3.1. Sıfır Faz Şekil 1.6: Sinüs dalgasının zaman ve açıya bağlı gösterimi Eğer bir sinüssel eğ ri Şekil 1.6’daki gibi t=0 anında sı fı r başlangıç noktasından başlayıp maksimum değerine gidiyorsa sıfır fazlıdır. 9 1.3.2. İleri Faz Şekil 1.7: İleri faz sinüs sinyal Eğer bir sinüssel eğri Şekil 1.7’deki gibi t=0 anında sıfır başlangıç noktasından bir ? açısı kadar önce başlayıp pozitif maksimum değere doğru artıyorsa eğri ileri fazlıdır. 1.3.3. Geri Faz Şekil 1.8: Geri faz sinüs sinyal Eğer bir sinüssel eğ ri Şekil 1.8’deki gibi t=0 anında sı fı r başlangıç noktasından başlamayıp bir ? açısı kadar sonra başlıyorsa bu eğri geri fazlıdır. (+)Pozitif alternans (-)Negatif alternans (+) (-) 0 T/2 T V ? ? 10 1.3.4. Faz Farkı Şekil 1.9: Sinüs sinyalleri arasındaki faz farkı Şekil 1.9’daki gibi iki sinüssel eğ rinin arasında bulunan açı veya zaman farkına faz farkı denir. Genellikle aradaki açı ile değerlendirilir. Şekil 1.9’da I 1 akımı I 2 akımından ? açısı kadar geri fazlıdır. 1.4. Alternatif Akımın Etkileri 1.4.1. Isı Etkisi Alternatif akımın ısıtma ve aydınlatma alanlarında doğru akım yerine kullanılmasında hiçbir sakınca yoktur. Alternatif akım geçen R dirençli bir tel ısınır. Alternatif akımın şiddeti durmadan değiştiği için ısınında değişmesi gerekir. Alternatif akımın şebeke frekansı 50 Hertz olduğu için 1 saniyelik zaman içerisinde akımın geçtiği iletkenden yayılan ısı 100 defa maksimum, 100 defa sıfı r olur. Isının bu kadar çabuk değişmesi kullanma alanlarının hiç birisinde bir sakınca oluşturmaz. Resim 1.2’deki gibi elektrikli ısıtıcılar elektrik enerjisini ısı enerjisine dönüştürürler. Resim 1.2: Elektrikli ısıtıcı Elektrik sobalar, ocaklar ve ütüler, “alternatif akım” ile çalışan cihazlarlardır. 11 1.4.2. Kimyasal Etkisi Alternatif akım devresine bağlanmış olan elektrotlar nöbetleşerek anot ve katot olur. Resim 1.3’deki elektroliz kaplarında bulunan sudaki eriyik 1 yarım periyotta bir elektrotta toplanırsa, diğer yarım periyotta öteki elektrot üzerinde birikir. Bu yüzden elektroliz sonunda elektrotlardan herhangi biri eriyik bakımından zenginleşemez. Sonuç olarak alternatif akım ile elektroliz yapılamaz ve aküler doldurulamaz. Resim 1.3: Elektroliz kapları 1.4.3. Manyetik Etkisi Alternatif akımın etrafında değişken manyetik alanlar meydana gelir. Resim 1.4’de görüldüğü gibi sabit bir manyetik alan içinde bulunan bir telden, alternatif akım geçirildiğinde tele etki eden elektromanyetik kuvvetler de alternatif olur. Yönü ve şiddeti değişen bu kuvvetin etkisi ile tel titreşim yapar. Bu sebeple alternatif akımlar, dönen mı knatıslı veya dönen makaralı ölçü aletlerine etki yapmaz ve bu aletler ile ölçülemez. Resim 1.4: Hopörlör Alternatif akım ile elektroliz yapılamaz ve aküler doldurulamaz.. Alternatif akım, dönen mıknatıslı veya makaralı ölçü aletlerine etki yapmaz. 12 UYGULAMA FAALİYETİ Osiloskop ile alternatif gerilimin maksimum, etkin ve ortalama değerlerini ve frekansını ölçmek. İşlem Basamakları Öneriler Şekildeki bağlantıyı uygun ölçü aletleri ile kurunuz. Devreye enerji uygulayınız. Osiloskop üzerinde gerekli ayarları yapınız. Osiloskop ayarları için elektriksel büyüklüklerin ölçülmesi modülü içindeki osiloskop konusunu tekrar inceleyiniz. Osiloskopun İnten, focus, volts/cm, time/cm düğmelerinin görevlerini tekrar ediniz. Çıkış gerilimini ayarlayarak; Volts/cm, time/cm düğmelerini ayarlayarak sinüs e ğ risini ekranda görünüz. Alternansın yüksekliğinin kaç kare olduğunu ölçünüz. Volt/cm, Time/cm ve prob kademe değerlerini kaydediniz. Gerekli hesaplamaları yapınız. Örnek: Şekilde eğ risi verilen alternatif gerilimin osiloskop değerleri; Volt/cm – 5 V Time/cm – 2msn Prob-x 10 olarak verilmiştir. U max =Max. Değer yüksekliği x Volt/cm kademe değeri x Prob çarpanı U max =3.5.10=150 V U etkin = 2 1 U max U etkin =0.707.150=106.05 V T= Time/cm kademe değeri x periyod UYGULAMA FAALİYETİ 13 T= 2.4=8 msn=0.008 sn f= T 1 = 008 , 0 1 =125 Hz. Giriş geriliminin değerin değiştirerek i ş lemleri tekrarlayınız. 14 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki soruları cevaplandırınız. 1. Zamana bağlı olarak periyodik bir şekilde yön ve şiddet değiştiren akıma ne denir? A) Doğru akım B) Eğri akım C) Alternatif akım D) Düzgün akım 2. Bir saykılın tamamlanması için geçen zamana ne denir? A) Periyod B) Alternans C) Frekans D) Sinüs eğrisi 3. I. Bir saykılda sonsuz sayıda ani değer vardır. II. Maksimum değer ani değerlerin en büyüğüdür. III. Ortalama değer bir saykılda ki ani değerlerin toplamıdır. Yukarıdaki yargılardan hangisi ya da hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III 4. Etkin değeri 24 / 2 V olan alternatif gerilimin maksimum değerini bulunuz? A) 12 V B) 16 V C) 20 V D) 24 V 5. Maksimumu gerilimi 100 V olan tam dalga doğrultulmuş sinyalin ortalama değerini hesaplayınız. A) 100 V B) 70,7 V C) 63,6 V D) 50 V 6. Maksimum değeri 20 V, frekansı 50Hz olan alternatif gerilimin sıfırdan geçtikten (1/200) sn sonraki anlık değerini hesaplayınız. A) 12 B) 16 C) 20 D) 24 7. Aşağıdakilerden hangisi alternatif akımın etkilerinden değildir? A) Isı B) Işık C) Manyetik D) Açısal 8. Alternatif akım devresine bağlı ampermetre ve voltmetre ile aşağıdaki hangi değer ölçülür? A) Ortalama B) Maksimum C) Ani D) Etkin DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 15 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 Alternatif akımda bobinli ve kondansatörlü devre kurabileceksiniz. Alternatif akımda çalışan bobin ve kondansatörlü devreleri araştırınız. Elde ettiğiniz sonuçları bir rapor halinde sınıfta öğretmeninize ve arkadaşlarınıza sununuz. 2. ALTERNATİF AKIM DEVRELERİ Değişik devrelerde alternatif akımın akım şiddeti, potansiyel farkı ve direnç değerleri arasındaki bağıntılarını inceleyelim. Resim 2.1: Elektronik devre Resim 2.2: Direnç 2.1. Sadece Dirençli Devre (R) Sadece R direnci bulunan bir devreye şekil 2.1’deki gibi bir alternatif akım uygulayalım. Bu durumda direncin iki ucu arasındaki potansiyel farkı t Sin V V m w = ve dirençten geçen alternatif akım şiddeti t Sin i i m w = olur. Bu durumda akım ile gerilimin zamana bağlı grafikleri çizildiğinde, her ikisinin de aynı anda maksimum değerleri aldıkları ve aynı anda sıfı r oldukları görülür. Şekil 2.2’deki grafik yorumlanacak olursa akım ve gerilimin aynı fazda oldukları sonucuna varılır. ÖĞRENME FAALİYETİ-2 AMAÇ ARAŞTIRMA 16 Şekil 2.3: Direnç bağlı AC devrede akım ve gerilim dalga şekilleri 2.2. Sadece Bobinli Devre (L) Direnci ihmal edilebilen bir bobine Şekil 2.4’teki gibi bir alternatif akım uygulanacak olursa bobinde, akımın değişmesinden dolayı bir özindüksiyon emk’sı meydana gelir. Akım gerilimden 90 o veya 2 p kadar geridedir. Akım ve gerilimin zamana bağlı değişimi şekil 2.6’da görülmektedir. Bobinden geçen akımın zamana bağlı olarak değiştiği ve maksimum akım şiddeti L V i m m w = olduğu görülmektedir. Bobinden geçen akımın şiddeti ) 2 t sin( i i m p w - = olarak yazılabilir. Bobinden geçen akımın etkin değeri ise L V i e e w = dir. e e i V L = w yazılırsa ?L nin biriminin Volt/Amper veya Ohm olduğu görülür. ?L bobinin Şekil 2.1: AC devre t Sin V V m w = Şekil 2.2: Direnç bağlı AC devrede akım ve gerilimin zamana göre değişimi 17 Şekil 2.4: Bobinli AC devre Şekil 2.6: Bobinli AC devre akım/gerilim dalga şekilleri Şekil 2.5: Bobinli AC devre zamana göre akım/gerilim değişimi alternatif akıma karşı göstermiş olduğu dirençtir. Buna bobinin endüktif reaktansı denir. XL ile ifade edilir. Örnek: İndüktansı 0,5 H olan bir bobinin, frekansı 50 Hz olan 157 V bir alternatif akıma karşı göstereceği endüktif reaktansı ve devreden geçen akımı bulunuz. Çözüm: L f X L . . 2p = = W = 157 5 , 0 . 50 . . 2 p = = = 157 157 L X V I 1 Amper L . X L w = L f X L . . 2p = veya t Sin V V m w = 18 t Sin m V V w = Şekil 2.7: Kondansatörlü AC Devre Şekil 2.8: Kondansatörlü AC devre zamana göre akım/gerilim değişimi 2.3. Sadece Kondansatörlü Devre (C) Bir kondansatörlü devreye doğru akım kaynağı bağlandığında belli bir süreden sonra akım geçmezken, alternatif akım uygulandığında devreden yönü ve şiddeti değişen bir akım geçtiği görülür. Şekil 2.7’deki gibi, bir kondansatöre alternatif akım uygulandığında gerilim artarken akım azalmakta ve gerilim maksimum değerini aldığında akım sı fı r değerine inmektedir. Bu durumda kondansatör yüklenmesini tamamlamıştır. Gerilim azaldıkça kondansatör devreye akım vererek boşalmaya başlar. Devreye uygulanan gerilim sı fı r olduğunda akım en büyük değerini alır. O halde akım ile gerilim arasında 90 o veya ?/2 radyanlık faz farkının olduğu Şekil 2.8’de verilmiştir. Bu faz farkı kadar akım gerilimden öndedir. C V I m m w . = ise l L + = 2 p wt Sin i i m olur. C V I m m w 1 = olduğunu görürüz. Burada direnç gibi davranan (1/?C) ye kapasitif reaktans denir ve X C ile gösterilir. Şekil 2.9: Kondansatörlü AC devre akım/gerilim dalga şekilleri C X C . 1 v = C f X C . . 2 1 p = 19 R t Sin V V m L I Şekil 2.10: RL devresi Örnek: Kapasitesi 50µF olan bir kondansatöre 50 Hz frekanslı 220 V alternatif gerilim uygulanmıştır. Devreden geçecek akımı bulunuz. Çözüm: W = = = - 7 , 63 10 . 50 . 50 . 2 1 . 2 1 6 p p C f X C 45 , 3 7 , 63 220 = = = C C X V I Amper 2.4. Dirençli ve Bobinli Devre (R-L) Şekil 2.10’daki bir direnç ve bobinden oluşan devreye V 1 geriliminde doğru akım uygulandığında geçen akım şiddeti I 1 olsun. Bu devreye aynı V 1 gerilimini sağlayan alternatif akım uygulandığında devreden geçen akım şiddetinin daha küçük olduğu görülür. Devreye alternatif gerilim uygulandığında akımın küçülmesi, devrenin direncinin artması ile açıklanabilir. Devrede akım ile gerilim arasında bir faz farkı vardır. Akım gerilimden geridedir. Akım ile gerilim arasındaki faz farkına ? dersek akım şiddetini ( ) j w - = t Sin i i m şeklinde yazabiliriz. Alternatif gerilim ile akım arasındaki ilişkiden, 2 L 2 X R i V + = bağıntısı elde edilir. Bu bağıntıdaki 2 L 2 X R + büyüklüğü RL devresinin alternatif akıma karşı göstermiş olduğu dirençtir. Bu dirence R -L devresinin empedansı denir ve Z ile gösterilir. Şekil 2.11’de X L ve R yi birbirine dik vektörlere benzetirsek, Z bunların bileşkesi olur. Akım ile gerilim arasındaki faz farkı ?, Z ile R arasındaki açıdır. Z R Cos = j 2 2 L X R Z + = Z i V . = 20 Z ? R L L X i V . = Z i V . = R i V R . = Şekil 2.11: RL devrede direnç, endüktif reaktans, empedans ve gerilim bağıntısı Örnek: Şekil 2.12’deki devrenin; empedansını, devre akımını ve faz açısını bulunuz? Çözüm: 2 2 2 2 4 3 + = + = L X R Z = 5 ? 10 5 50 = = = Z V I Amper 6 , 0 5 3 = = j Cos 2.5. Direnç ve Kondansatörlü Devre (R-C) Şekil 2.13’teki gibi seri bağlı direnç ve kondansatörlü bir devrede etkin akım ile etkin gerilim arasında 2 2 c X R i V + = bağıntısı vardır. Buradaki Xc kondansatörün alternatif akıma karşı gösterdiği dirençtir. RC devresinin alternatif akıma karşı gösterdiği direnç empedanstır. Z ile gösterilir. 3? 50 V 4? Şekil 2.12: RL devre 21 t Sin V V m w = Şekil 2.13: RC devre Şekil 2.14’deki X c ile R yi birbirine dik vektörlere benzetirsek Z bunların bileşkesi olur. Akım ile gerilim arasındaki faz açısı ?, Z ile R arasındaki açıdır. Şekil 2.14: RC devrede direnç, endüktif reaktans, empedans ve gerilim bağıntısı Örnek: Şekil 2.15’deki devrenin empedansını, devre akımını ve faz açısını bulunuz? Çözüm: 2 2 2 2 8 6 + = + = C X R Z = 10 ? 2 10 20 = = = Z V I Amper 6 , 0 20 12 = = j Cos Z X C ? R C C IX V = IR V R = Z i V . = ( ) C X L X 2 2 R i v - + = 2 C 2 X R + = Z Z R Cos = j Z i V . = 22 Şekil 2.15: RC devresi 2.6. Direnç Bobin ve Kondansatörlü Devre (R-L-C) Şekil 2.16’da verilen birbirine seri bağlanmış RLC elemanlarından oluşan devreye alternatif gerilim uygulanmış olsun. Bu devrenin etkin akım ve gerilimi arasında aşağıdaki bağıntı bulunur. Buradaki ( ) C L R Z X X - + = 2 2 büyüklüğü devrenin empedansıdır ve Z ile gösterilir. Bir RLC devresinin empedansı, devre elemanlarının dirençlerinin şekil 2.17’de görüldüğü gibi vektörel toplamı düşünülerek hesaplanır. Devredeki bobin ve kondansatörden meydana gelen faz farkları birbirine zıt yöndedir. Akım ile gerilim arasındaki ? faz farkı Z R Cos = j veya tan? = R X X C L - olur. Akım ile gerilim arasındaki faz farkı X L ile X C nin birbirine göre büyüklüklerine bağlıdır. X L > X C ise ? pozitif ve akım gerilimden geridedir. X L < X C ise ? negatif ve akım gerilimden ileridedir. X L = X C ise ?=0 olup akım ile gerilim aynı fazdadır. Bir RLC devresinde X L = X C olduğunda Z=R olur. Bu duruma devrenin rezonans hali denir. Devrenin rezonans frekansı aşağıdaki formülle bulunur. LC f p 2 1 = t Sin V V m w = Şekil 2.16: RLC devre 23 Bir RLC devresinde rezonans halinde empedans en küçük değerini, devre akımı en büyük değerini alır. Bir RLC devresinde akımın en büyük değerini alabilmesi için ya kaynak frekansı değiştirilerek X L = X C yapılır ya da frekans sabit tutulup L veya C ya da her ikisi birden değiştirilerek devre rezonansa getirilebilir. Örnek: Şekil 2.19’daki devrenin empedansını, devre akımını ve faz açısını bulunuz. Çözüm: ( ) C L R Z X X - + = 2 2 2 2 ) 6 10 ( 3 - + = Z = 5 ? 8 5 40 = = = Z V I Amper 6 , 0 5 3 = = = Z R Cosj Örnek: R=15? L=0,2 H ve C=30µF olan seri devrenin rezonans frekansını bulunuz. Çözüm: 6 10 . 30 . 2 , 0 2 1 . 2 1 - = = p p C L f = 65 Hz L L X i V . = Z i V . = C C X i V . = R i V R . = Şekil : 2.17 Şekil : 2.18 Şekil 2.19: RLC devre 24 UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ-1 RL devrelerde akım gerilim empedans değerlerinin hesaplanması ve deney sonuçları ile karşılaştırılması. İşlem Basamakları Öneriler Gerilim, direnç, endüktans (L) değerlerini ö ğ retmeninize sorarak seçiniz. Şekildeki devre ile ilgili bilgileri tekrar ediniz. Dirençli ve bobinli devre konusuna bakınız. Aşağıda verilen değerleri hesaplayınız • Bobinin endüktif reaktansı (X L ) • Devrenin empedansı (Z) • Devrenin akımı (I) • Her bir eleman üzerinde düşen gerilimin değeri (V R ,V L ) L f X L . . 2p = 2 2 L X R Z + = Z V I = V R =I.R V L =I.X L Yukarıda verilen devreyi deney seti üzerinde kurunuz ve devreye enerji veriniz. Bağlantıları kontrol ediniz. Doğru olduğundan emin olduktan sonra devreye enerji veriniz. Aşağıda verilen değerleri ölçü aletleri ile ölçünüz; • Devre akımı (I) • R direnci üzerinde düşen gerilim • Bobin üzerinde düşen gerilim Ölçülen değer Hesaplanan değer ( I ) ( V R ) ( V L ) Ölçü aletleri ile ölçtüğünüz değerleri yaptığınız hesaplamalar ile karşılaştırınız. Karşılaştırma s ı rasında ortaya çıkabilecek küçük farklar ölçme hatalarından kaynaklanabilir. A UYGULAMA FAALİYETİ 25 Çıkan sonuçları ö ğ retmeniniz ile birlikte değerlendiriniz. UYGULAMA FAALİEYTİ-2 RC devrelerde akım gerilim empedans değerlerinin hesaplanması ve deney sonuçları ile karşılaştırılması. İşlem Basamakları Öneriler Gerilim, direnç, kapasite (C) değerlerini ö ğ retmeninize sorarak seçiniz. Şekildeki devre ile ilgili bilgileri tekrar ediniz. Dirençli ve kondansatörlü devre konusuna bakınız. Aşağıda verilen değerleri hesaplayınız. • Kondansatörün kapasitif reaktansı (X C ) • Devrenin empedansı (Z) • Devrenin akımı (I) • Her bir eleman üzerinde düşen gerilimin değeri (V R ,V C ) C f X C . 2 1 p = ( ) 2 C L 2 X X R Z - + = Z V I = V R =I.R V C =I.X C Yukarıda verilen devreyi deney seti üzerinde kurunuz ve devreye enerji veriniz. Bağlantıları kontrol ediniz. Doğru olduğundan emin olduktan sonra devreye enerji veriniz. Aşağıda verilen değerleri ölçü aletleri ile ölçünüz; • Devre akımı (I) • R direnci üzerinde düşen gerilim • Kondansatör üzerinde düşen gerilim Ölçülen değer Hesaplanan değer ( I ) ( V R ) ( V C ) A 26 Ölçü aletleri ile ölçtüğünüz değerleri yaptığınız hesaplamalar ile karşılaştırınız. Karşılaştırma s ı rasında ortaya çıkabilecek farklar ölçme hatalarından kaynaklanabilir. Çıkan sonuçları ö ğ retmeniniz ile birlikte değerlendiriniz. UYGULAMA FAALİYETİ-3 RLC devrelerde akım gerilim empedans değerlerinin hesaplanması ve deney sonuçları ile karşılaştırılması. İşlem Basamakları Öneriler Gerilim, direnç, endüktans (L), Kapasite (C) değerlerini öğretmeninize sorarak seçiniz. Şekildeki devre ile ilgili bilgileri tekrar ediniz. Dirençli bobinli ve kondansatörlü devre konusuna bakınız. Aşağıda verilen değerleri hesaplayınız. • Kondansatörün kapasitif reaktansı (X C ) • Bobinin endüktif reaktansı (X L ) • Devrenin empedansı (Z) • Devrenin akımı (I) • Her bir eleman üzerinde düşen gerilimin değeri (V R ,V L ,V C ) L f X L . . 2p = C f X C . 2 1 p = 2 2 c X R Z + = Z V I = V R =I.R V L =I.X L V C =I.X C Yukarıda verilen devreyi deney seti üzerinde kurunuz ve devreye enerji veriniz. Bağlantıları kontrol ediniz. Doğru olduğundan emin olduktan sonra devreye enerji veriniz. A 27 Aşağıda verilen değerleri ölçü aletleri ile ölçünüz. • Devre akımı (I) • R direnci üzerinde düşen gerilim • Bobin üzerinde düşen gerilim • Kondansatör üzerinde düşen gerilim Ölçülen değer Hesaplanan değer ( I ) ( V R ) ( V L ) ( V C ) Ölçü aletleri ile ölçtüğünüz değerleri yaptığınız hesaplamalar ile karşılaştırınız. Karşılaştırma s ı rasında ortaya çıkabilecek küçük farklar ölçme hatalarından kaynaklanabilir. Çıkan sonuçları ö ğ retmeniniz ile birlikte değerlendiriniz. 28 PERFORMANS DEĞERLENDİRME Öğrencinin Adı – Soyadı : ……………………… Numarası : ……………………… Başlama saati : ……………. Bitirme saati : ……………. Süre : ……...… dk AÇIKLAMA: A ş a ğıda listelenen i ş lem basamaklarındaki davranışları gerçekleştirmişseniz EVET sütununa, gerçekleştirmemişseniz HAYIR kı smına X iş areti koyunuz. Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır Devre akımını ölçebiliyor musunuz? Direnç üzerindeki gerilim değerini ölçebiliyor musunuz? Bobin üzerindeki gerilim değerini ölçebiliyor musunuz? Kondansatör üzerindeki gerilim değerini ölçebiliyor musunuz? Bobinin endüktif reaktansını hesaplayabiliyor musunuz? Kondansatörün kapasitif reaktansını hesaplayabiliyor musunuz? Devrenin empedansını hesaplayabiliyor musunuz? DEĞERLENDİRME Performans değerlendirme sonucu “Evet”, “Hayır” cevaplarınızı değerlendiriniz. Eksiklerinizi faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tamamı “Evet” ise diğer öğ renme faaliyetine geçiniz. PERFORMANS DEĞERLENDİRME 29 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki soruları cevaplandırınız. 1. Maksimum değeri 311 V olan bir devreye bağlanan omik yük devreden 22 Amper akım çekmektedir. Devrenin direncini hesaplayınız. A) 5W B) 10W C) 15W D) 20W 2. İndüktansı 0,5 H olan bir bobinin frekansı 50 Hz olan bir alternatif akıma karşı göstereceği endüktif reaktansı (X L ) hesaplayınız. A) 149W B) 153W C) 157W D) 161W 3. Kapasitesi 50mF olan bir kondansatöre 50 Hz frekanslı bir alternatif gerilim uygulandığında (Xc) değerini hesaplayınız. A) 53,3W B) 63,3W C) 53,6W D) 63,6W 4. R=3 W ve X L =4 W olan seri bir R-L devresinde Empedans (Z) değerini hesaplayınız. A) 2W B) 3W C) 4W D) 5W 5. R=6 W ve X L =8 W olan seri bir R-L devresinde Cos j değerini hesaplayınız. A) 0,6 B) 0,7 C) 0,8 D) 0,9 6. R=15 W ve X L =45 W Xc =25 W olan seri bir R-L-C devresinde Empedans (Z) değerini hesaplayınız. A) 20 W B) 25 W C) 30 W D) 35 W 7. Aşağıdaki devrelerin hangisinde akım ve gerilim aynı fazdadır. A) Bobinli (L) devre B) R-C seri devre C) Dirençli (R) devre D) R-L seri devre 8. Aşağıdaki devrelerin hangisinde akım gerilimden geri fazdadır. A) Omik devre B) Kapasitif devre C) Endüktif devre D) Kısa devre 9. R=30? L=0,4 H ve C=15µF olan seri devrenin rezonans frekansını bulunuz. A) 64,9Hz B) 29,9 Hz C) 31,9Hz D) 41,9 Hz DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 30 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 Alternatif akımda güç hesaplamalarını yapabileceksiniz. Düşük güç katsayısının sakıncalarını ve güç katsayısının yükseltilmesini araştırınız. Elde ettiğiniz sonuçları bir rapor halinde sınıfınızda öğretmeninize ve arkadaşlarınıza sununuz. 3. ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ Bir doğru akım devresinde kullanılan güç, bu devreye uygulanan gerilim ile devreden geçen akımın çarpımıdır. Alternatif akımda ise gerek devreye uygulanan gerilim gerekse devreden geçen akım zamana bağlı olarak değişir. Akım ve gerilimin çarpımı olan güç de zamana bağlı olarak değişik değerler alır. Doğru akım devrelerinde olduğu gibi alternatif akım devrelerinde güç her zaman V.I değildir. Bir alternatif akım devresinde gerilim ve akım; t Sin V v m w = ve ( ) j w - = t Sin i i m dır. Alternatif akım devrelerinde herhangi bir andaki güç ( ) j w w - = t Sin t Sin i V P m m . dir. P değerine gücün ani değeri veya ani güç denir. Resim 3.1 3.1. Aktif Güç Devrenin ortalama gücü ise P=VIcosj olarak bulunur. Ortalama güce aktif güç de denir. Buradaki kullanılan cosj cihazın güç faktörü veya güç katsayısıdır. Bir devre elemanının gücünü arttırmak için j cos yi büyütmek yani j yi küçültmek gerekir. Elektrik enerjisi üretiminde güç faktörünün 1’ e yakın olması istenir. ÖĞRENME FAALİYETİ-3 AMAÇ ARAŞTIRMA 31 3.2. Reaktif Güç Saf bobinli bir devrede (sadece L) gücün ortalama değeri sıfı rdır. Gücün ortalama değerinin sıfır olması yani aktif gücün sıfır olması bobinin kaynaktan bir enerji çekmediğini gösterir. Ani gücün pozitif ve negatif değerleri birbirine eşittir. Pozitif alternansta kaynaktan çekilen güç, negatif alternansta kaynağa geri verilmektedir. Bobinler enerji harcayan değil; enerji depo eden elemanlardır. Aynı şekilde kondansatörlü bir devrede de (Sadece C) gücün ortalama değeri sıfırdır. Çünkü güç eğrisinin ortalama pozitif ve negatif alternansları birbirine eşittir. Kondansatörün dolması anında kaynaktan çekilen güç, kondansatörün boşalması anında kaynağa geri verilmektedir. Kondansatörler de bobinler gibi güç çekmeyip, enerji depo eden elemanlardır. Saf bobin ve kondansatör devrelerinde j = 90 0 olduğu için güç katsayısı sıfırdır (Cos 90 0 =0). formülüne göre P=0 olur. Görüldüğü gibi bobinde yada kondansatörde her hangi bir güç kaybı olmamaktadır. Ancak şaşırtıcı bir şekilde bir alternatif akım devresinde, direnç olmadığı durumda, bobin ve kondansatörün iç dirençlerinden dolayı bir güç harcanır ve bu harcanan güç tıpkı bir doğru akım devresinde olduğu gibi ısı şeklinde açığa çıkar. Saf bobinde ve saf kondansatörde gerilim ve akımın etkin değerinin çarpımına reaktif güç denir. j sin I V Q C C C = Burada Q devrenin Reaktif gücüdür. Eğ er sinf=1.0 alınırsa, endüktif ve kapasitif devreler için reaktif güç aşağıdaki gibi hesaplanır. C C C X I V = C 2 C 2 C C C C X V X I I V Q = = = L L X I V = L 2 L 2 L L L L X V X I I V Q = = = 3.3. Görünür Güç Aktif gücü dirençler, reaktif gücü ise endüktif ve kapasitif reaktanslar çeker. Eğer bir devrede hem direnç hem de reaktans bulunuyorsa, bu devrede aktif ve reaktif güçler bir arada bulunur. Bu devre hem aktif hem de reakif güç çekecektir. Böyle bir devrede VI değeri ne aktif gücü, ne de reaktif gücü verir. Direnç ve reaktanstan oluşan bir devrede VI çarpımına, görünür güç denir. S harfi ile gösterilir. j Cos . I . V P = 32 Z V Z . I VI S 2 2 = = = Aktif Güç Reaktif Güç Görünür Güç P Q S Watt VAR VA Tablo 3.1 Örnek: Şekil 3.2’deki devrenin aktif,reaktif ve görünür güçlerini bulunuz. Çözüm: 2 2 2 2 4 3 + = + = L X R Z = 5 ? 10 5 50 = = = Z V I Amper 6 , 0 5 3 = = j Cos Şekil 3.2 Şekil 3.1 33 W Cos I V P 300 6 , 0 . 10 . 50 . . = = = j VAR Sin I V Q 400 8 , 0 . 10 . 50 . . = = = j VA I V S 500 10 . 50 . = = = 3.4. Üç Fazlı Sistemler Çok fazlı sistem, gerilimlerinin arasında faz farkı bulunan iki veya daha fazla tek fazlı sistemin birleştirilmiş halidir. Çok fazlı sistemlerin bazı özelliklerinden dolayı elektrik enerjisinin üretimi, iletimi ve dağıtımı çok fazlı olarak yapılır. Çok fazlı sistemlerin en çok kullanılanı üç fazlı sistemlerdir. Tek fazlı sistemlerde güç dalgalı olduğu halde, çok fazlı sistemlerde oldukça düzgündür. Böylece çok fazlı motorların momenti, tek fazlılara göre düzgün olmaktadır. Üç fazlı motorlar, tek fazlılara göre daha basit yapılı olup daha az bakım gerektirir ve verimleri de yüksektir. Üç fazlı enerji iletiminde gerekli olan iletken miktarı, aynı uzaklık aynı kayıplar ve aynı gerilim için bir fazlı sisteme göre azalma gösterir. Bir fazlı yükler, üç fazlı sistemin bir fazını kullanarak çalışabilir. Üç fazlı sistemlerin tek fazlı sistemde doğrudan çalışması mümkün değildir. Şekil 3.3 34 3.5. Faz Farkları Üç fazlı emk’nın üretimi, bir fazlı emk’nın üretimine benzer. Yalnız burada manyetik alan içerisinde dönen bir iletken yada bobin yerine üç adet bobin vardır. Bu bobinler birbirleri ile 120 0 lik açı ile yerleştirilmiştir. Şekil 3.4’teki vektörlere dikkat edilirse E T emk’ nın fazının 120 0 , E S emk’ nın -120 0 , E R emk’ nın 0 0 olduğu görülmektedir. Şekil 3.4’te görüldüğü gibi bir nokta alınırsa, vektörler bu noktanın önünden E R E S E T sı rasıyla geçeceklerdir. Bu sı raya faz sı rası veya faz dönüş yönü denir. Şu halde faz sırasının RST olması, R fazının sıfır fazlı, S fazının 120 0 geri fazlı ve T fazının 120 0 ileri fazlı olması demektir. 3.6. Dengeli ve Dengesiz Üç Fazlı Sistemler Üç fazlı bir sistemin her üç faz hattındaki akımların büyüklükleri birbirine eş it ve aralarında da 120 0 faz farkı varsa üç fazlı sistem dengelidir denir. Dengeli sistemi dengeli yükler oluşturur. Dengeli yüklerin her bir fazının empedansı büyüklük ve faz yönünden birbirine eşittir. Üç fazlı dengeli yüklere örnek olarak, üç fazlı motorları verebiliriz. Dengesiz sistemlerin faz empedansları birbirine eşit değildir. Bunun sonucu olarak her bir fazın veya hattın akımları da farklı değerdedir. Dengesiz devrelerde faz sırası önemlidir. Faz sırasının değişmesi ile yükün akımları da değişebilir. Dengesiz sistemlere örnek olarak üç fazlı ve bir fazlı alıcıların birlikte bulunduğu apartmanları, iş yerlerini ve fabrikaları verebiliriz. Üç fazlı sistemler yıldız ve üçgen olarak bağlanır. Şekil 3.4 35 Bağlantı üçgen ise; Faz Hat V V = Faz Hat I I . 3 = Bağlantı yıldız ise; Faz Hat V V . 3 = Faz Hat I I = olur. Şekil 3.6: Dengeli üçgen devre 3.7. Üç Fazlı Sistemlerde Güç Üç fazlı sistem ister dengeli ister dengesiz olsun, her bir fazın güçlerinin toplamı, devrenin gücünü verir. 3 2 1 P P P P + + = Dengeli devrelerde faz güçleri birbirine eşittir. Bir fazın gücü faz P ile gösterilirse, üç fazlı devrenin gücü faz P P . 3 = olur. Dengeli devrede bir fazın gücü j Cos . I . V P faz faz faz = olur. Üç fazlı devrenin gücü için j Cos . I . V . 3 P faz faz faz = bulunur. Şekil 3.5: Dengeli yıldız devre 36 Dengeli yıldız devrelerde 3 hat faz V V = ve hat faz I I = olduğundan j Cos . I . V . 3 P hat hat = formülü bulunur. 37 Şekil 3.8 UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYEETİ-1 R-C devresinde güç üçgeninin oluşturulması İşlem Basamakları Öneriler Gerilim, direnç, kapasite (C) değerlerini ö ğ retmeninize sorarak seçiniz. Güç ile ilgili bilgileri tekrar ediniz. Yukarıda verilen devreyi deney seti üzerinde kurunuz ve devreye enerji veriniz. Bağlantıları kontrol ediniz. Doğru olduğundan emin olduktan sonra devreye enerji veriniz. Aşağıda verilen değerleri ölçü aletleri ile ölçünüz; • Devre akımı (I) • R direnci üzerinde düşen gerilim (V R ) • Bobin üzerinde düşen gerilim (V L ) Aşağıda verilen değerleri hesaplayınız • Aktif güç (P) • Reaktif güç (Q) • Görünür güç (S) I . V P R = veya R V P 2 = I . V Q c = veya Xc V Q 2 = I V S . = formülleri ile hesaplanabilir. A UYGULAMA FAALİYETİ 38 Güç üçgenini çiziniz ve faz açısını hesaplayınız. S P Cos = j veya P Q Tan = j Sonuçları ö ğ retmeniniz ile birlikte değerlendiriniz. Gerilim ve direnç değerlerini değiştirerek deneyi tekrarlayabilirsiniz. UYGULAMA FAALİYETİ-2 Üç fazlı devrelerde güç hesaplamalarının yapılması. İşlem Basamakları Öneriler Asenkron motoru ö ğ retmeninize sorarak seçiniz. Yukarıda verilen devreyi deney seti üzerinde kurunuz Asenkron motoru yıldız bağlayınız. Yıldız motor klemens bağlantısının nasıl olduğunu ö ğ retmeninizden öğreniniz. Devreye bağladığınız üç fazlı asenkron motorun bağlantı çeşidinin etiketine uygun olup olmadığını kontrol ediniz ( Yıldız veya Üçgen). Bağlantı çeşidinin etiketine uygun olup olmadığı konusunda öğretmeninizden yardım alınız. Devreye enerji veriniz. Üç faz AC ile çalışırken çok dikkatli olunuz. Bağlantıları kontrol ediniz. Doğru olduğundan emin olduktan sonra devreye enerji veriniz. Aşağıda verilen değerleri ölçü aletleri ile ölçünüz; • Devre hat akımı (I Hat ) • Hat gerilimi (V Hat ) • Devre faz açısı (Cos?) Faz açısının (Güç faktörü) ölçümü ile ilgili detaylı bilgi için öğretmeninizden yardım isteyiniz. Aşağıda verilen değerleri hesaplayınız • Aktif güç Yıldız bağlantıda; Faz Hat V V . 3 = Faz Hat I I = 39 ( j Cos I V P Hat Hat . . 3 = ) • Reaktif güç ( j Sin I V Q Hat Hat . . 3 = ) • Görünür güç ( Hat Hat I V S . . 3 = ) Hesapladığınız değerleri motor etiketindeki güç değerleri ile karşılaştırınız. 40 PERFORMANS DEĞERLENDİRME Öğrencinin Adı – Soyadı : ……………………… Numarası : ……………………… Başlama saati : ……………. Bitirme saati : ……………. Süre : ……...… dk AÇIKLAMA: A ş a ğıda listelenen i ş lem basamaklarındaki davranışları gerçekleştirmişseniz EVET sütununa, gerçekleştirmemişseniz HAYIR kı smına X işareti koyunuz. Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır Devre akımını hesaplayabildiniz mi? Direnç, Bobin ve Kondansatör üzerindeki gerilim değerlerini hesaplayabildiniz mi? Aktif gücü hesaplayabildiniz mi? Reaktif gücü hesaplayabildiniz mi? Görünür gücü hesaplayabildiniz mi? Güç üçgenini çizebildiniz mi? Güç katsayısını hesaplayabildiniz mi? Asenkron motoru yıldız veya üçgen bağlayabildiniz mi? Devre hat akımını ölçebildiniz mi? Hat gerilimini ölçebildiniz mi? Devre faz açısını ölçebildiniz mi? DEĞERLENDİRME Performans testi sonucu “Evet”, “Hayır” cevaplarınızı değerlendiriniz. Eksiklerinizi faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tamamı “evet” ise diğer öğrenme faaliyetine geçiniz. PERFORMANS DEĞERLENDİRME 41 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki soruları cevaplandırınız. 1. AC devresinde dirençler aşağıdaki güçlerden hangisini çeker? A) Aktif güç B) Reaktif güç C) Görünür güç D) Gizli güç 2. AC devresinde reaktif gücü hangi eleman çekmez? A) Direnç B) Endüktif reaktans C) Kapasitif reaktans D) Endüktif ve kapasitif reaktans 3. Bir AC devresinde P=30 W Q=40 VAR ise görünür gücü nedir? A) 50VA B) 60VA C) 70VA D) 80VA 4. Güç katsayısı 0,6 olan bir AC devresinde P=600 watt ise görünür gücü nedir? A) 500VA B) 600VA C) 800VA D) 1000VA 5. Üç fazlı AC sisteminde üreteç bobinleri birbirleri ile kaç derecelik açı ile yerleştirilmiştir? A) 60 B) 90 C) 120 D) 150 6. Üç fazlı sistemlerde, her üç faz hattındaki akımların büyüklüklerin birbirine eşit olduğu sistem hangisidir? A) Dengeli sistem B) Düzenli sistem C) Eşit system D) Ani sistem 7. Aktif gücü 100 3 W, hat akımı 1 A ve faz açısı 1 olan 3 fazlı AC devrenin hat gerilimi nedir? A) 50V B) 100V C) 150V D) 173V 8. Aktif gücün birimi aşağıdakilerden hangisidir? A) VA B) VAR C) Watt D) Farad DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 42 ÖĞRENME FAALİYETİ-4 Transformatörlerin, çalışma prensibini kavrayacak ve devreye bağlantısını yapabileceksiniz. Transformatör çeşitlerini araştırınız. 4. TRANSFORMATÖRLER 4.1. Transformatörlerin Yapısı Şekil 4.1’de verildiği gibi, bir transformatör, bir çekirdek ve bunun üzerine sarılmış iki makaradan oluşur. Çekirdek fuko akımlarını azaltmak için yapraklar halinde silisyumlu saclardan kesilmiş ve üst üste konmuş levhalardan meydana gelmiştir. Sargılardan birinin uçlarına, değiştirilmesi istenen alternatif gerilim uygulanır. Bu makaraya veya sargıya primer (birinci) sargı denir. Uçlarından değiştirilen gerilim alınan diğer makaraya da sekonder (ikinci) sargı denir. Şekil 4.1 4.2. Çalışma Prensibi Birinci sargıdan geçen alternatif akım, Şekil 4.2’de verildiği gibi, demir nüve de değişken bir manyetik akı meydana getirir. Bu akının büyük bir kı smı ikinci makaranın içinden geçer ve değişken manyetik akı tarafından kesilen sekonder sargıda elektro-manyetik endüksiyon yoluyla aynı frekanslı bir alternatif emk oluşturur. Böylece, primer ve sekonder sargı arasında elektriksel olarak bir bağlantı olmadığı halde birinci sargıya verilen güç endüksiyon yoluyla ikinci sargıya iletilmiş olur. ÖĞRENME FAALİYETİ–4 AMAÇ ARAŞTIRMA 43 Bu yolla güç ve frekans sabit kalmak şartıyla alternatif gerilimi değiştirerek azalmasını veya çoğalmasını sağlayan araçlara transformatör denir. Şekil 4.2 4.3. Verim Transformatörde birinci sargıya verilen gücün bir kı smı, ikinci sargıya iletimi sırasında bazı sebeplerden dolayı kaybolur. Bu kaybın azaltılması için transformatörün nüvesi (Çekirdek) plakalar halinde yapılmıştır. Bir transformatörün verimi alınan gücün verilen güce oranıdır. Şekil 4.3’de farklı yapıda bir trafo gösterilmiştir. Verim 1 2 P P = 1 2 P P = h Şekil 4.3 Örnek: Giriş gücü 100 VA, çıkış gücü 95 VA olan bir transformatörün verimini bulunuz? Çözüm: 1 2 P P = h = 95 , 0 100 95 = Örnek: Çıkış gücü 180 VA, verimi 0,90 olan bir transformatörün giriş gücünü bulunuz? Çözüm: 1 2 P P = h 200 90 , 0 180 2 1 = = = h P P VA 44 4.4. Dönüştürme Oranı Sarımlar aynı manyetik akı içerisinde bulunduklarına göre emk’lar ve sarım sayıları arasında 2 1 2 1 N N E E = bağıntısı yazılabilir. Buradaki 2 1 N N oranına transformatörün dönüştürme oranı (a) denir. Şekil: 4.4 Eğer bir transformatörün verimi %100 alınırsa birinci ve ikinci sargılardaki indüksiyon emk’ları bunların uçlarındaki potansiyel farklarına eşittir. Bu durumda 2 1 P P = ise 2 2 1 1 . . V I V I = dir. Örnek: Primer gerilimi 24 volt, sekonder gerilimi 12 volt olan transformatörün dönüştürme oranını bulunuz. Çözüm: Dönüştürme oranı (a)= 2 1 V V = 2 12 24 = Örnek: Primer gerilimi 48 volt, sekonder gerilimi 16 volt ve primer akımı1 amper olan transformatörün dönüştürme oranını ve sekonder akımını bulunuz. Çözüm: Dönüştürme oranı (a)= 2 1 V V = 3 16 48 = 1 2 2 1 I I V V = 3 16 1 . 48 2 = = I Amper Örnek: Primer sarım sayısı 200, sekonder sarım sayısı 50 olan transformatörün primer akımı 1 A ise sekonder akımını bulunuz. Çözüm: Dönüştürme oranı = 2 1 N N = 4 50 200 = 1 2 I I a = 4 4 . 1 I . a I 1 2 = = = Amper 45 4.5. Kullanım Alanları Transformatörlerin çok geniş bir kullanım alanı vardır. Evlerdeki kapı zillerinin, radyo ve teyp gibi araçların çalıştırılması için 220 V’luk gerilimi 8-10-12 V’a düşüren alçaltıcı transformatöre ihtiyaç vardır. Kaynak makinelerin de kullanılan transformatörlerin sekonder sargısı primer sargıya göre çok az sarımlıdır. Sekonder sargıdan elde edilen akım şiddeti çok yüksek olduğundan ısı enerjisi ile kaynak yapmak mümkündür. Eğ er ikinci sargı tek sarımdan oluşmuş bir sargı ise ikinci sargıda çok yüksek akım şiddeti elde edilebilir ve metal parçaları ergitilebilir. Bu uygulama indüksiyon fırınlarının temelini oluşturur. Şekil 4.5 Alternatörlerden alınan elektrik enerjisinin çok uzak yerlere ulaştırılması sı rasında nakil hatlarında ısı şeklindeki kayıpları azaltmak için hatlardaki akım şiddetinin çok küçük dolayısıyla gerilimin çok büyük olması gerekmektedir. Böyle bir düzen ile alternatörden alınan 220 V gerilim 20 kat artırılır tekrar 220 V düşürülerek kullanma kolaylığı sağlanmış olur. Şehirlerde kullanılan akımın alternatif olmasının en önemli sebebi, az kayıp ile dağıtılabilmesidir. Elektrik enerjisinin doğru akım ile uzaklara iletilmesi ve bir şehre dağıtması, her yerde aynı potansiyel farkı sağlanamadığından dolayı yapılamaz. Bunlardan başka transformatörler fabrikalarda, hastanelerde, laboratuvarda olmak üzere çok geniş bir kullanım alanına sahiptir. Büyük güçlü trafo fotografı Şekil 4.6’da verilmiştir. Şekil 4.6 46 UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ-1 Transformatör dönüştürme oranının bulunması. İşlem Basamakları Öneriler Transformatörü ö ğ retmeninize sorarak seçiniz. Yukarıda verilen devreyi deney seti üzerinde kurunuz ve devreye enerji veriniz. Bağlantıları kontrol ediniz. Doğru olduğundan emin olduktan sonra devreye enerji veriniz. Primer gerilimini kademe kademe arttırınız. Giriş geriliminin primer gerilimini geçmemesine dikkat ediniz. Ölçü aletlerindeki değerleri her kademede ölçerek kaydediniz. U 1 U 2 I 1 I 2 k 1 2 3 4 5 Dönüştürme oranını hesaplayınız. Dönüştürme oranının her kademede aynı kaldığına dikkat ediniz. UYGULAMA FAALİYETİ 47 PERFORMANS DEĞERLENDİRME Öğrencinin Adı – Soyadı : ……………………… Numarası : ……………………… Başlama saati : ……………. Bitirme saati : ……………. Süre : ……...… dk AÇIKLAMA: A ş a ğıda listelenen i ş lem basamaklarındaki davranışları gerçekleştirmişseniz EVET sütununa, gerçekleştirmemişseniz HAYIR kı smına X işareti koyun. Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır Transformatörün primer sargı uçlarını devreye bağlayabildiniz mi? Transformatörün sekonder sargı uçlarını devreye bağlayabildiniz mi? Transformatörün verimini hesaplayabildiniz mi? Transformatör dönüştürme oranlarını hesaplayabildiniz mi? DEĞERLENDİRME Performans testi sonucu “Evet”, “Hayır” cevaplarınızı değerlendiriniz. Eksiklerinizi faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tamamı “Evet” ise diğer öğrenme faaliyetine geçiniz. PERFORMANS DEĞERLENDİRME 48 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI 1. Transformatörlerde değiştirilmesi istenen gerilimin uygulandığı sargı hangisidir? A) Sekonder sargı B) Çıkış sargı C) Primer sargı D) Dönüş sargı 2. Transformatörlerde giriş ve çıkış değerleri arasında aşağıdakilerden hangisi her zaman sabit kalır? A) Frekans B) Akım C) Gerilim D) Güç 3. Giriş gücü 50 VA çıkış gücü 40 VA olan bir transformatörün verimi hangisidir? A) 0,60 B) 0,70 C) 0,80 D) 0,90 4. Çıkış gücü 85 VA olan bir transformatörün toplam kayıpları 15 VA olduğuna göre verimi hangisidir? A) 0,65 B) 0,75 C) 0,85 D) 0,95 5. Transformatörlerde aşağıdakilerden hangisi dönüştürme oranını vermez? A) Giriş gücü/Çıkış gücü B) Giriş gerilimi/Çıkış gerilimi C) Çıkış akımı/Giriş akımı D) Giriş sarım sayısı/Çıkış sarım sayısı 6. Sekonder akımı 12 Amper ve dönüştürme oranı 4 olan transformatörün primer akımı hangisidir? A) 2A B) 3A C) 4A D) 5A 7. Primer sarım sayısı 220 sipir, sekonder sarım sayısı 110 sipir olan transformatörün dönüştürme oranı aşağıdakilerden hangisidir? A) 8 b) 4 C) 2 D) 0,5 8. Transformatörler ile ilgili cümlelerden hangisi yanlıştır? A) Transformatör gerilim yükseltmek için kullanılır. B) Transformatör akım yükseltmek için kullanılır. C) Transformatör frekans değiştirmek için kullanılır. D) Transformatörler ile güç yükseltilemez. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 49 ÖĞRENME FAALİYETİ-5 Alternatif akım motorlarının bağlantılarını yapabileceksiniz. Bir ve üç fazlı motor çeşitlerini araştırınız. 5. AC MOTORLARI 5.1. DC Motorlarla Karşılaştırılması Elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren makineye elektrik motoru denir. Elektrik motorları doğru ve alternatif akım motorları olarak ikiye ayrılır. Alternatif akım motorları içerisinde en çok kullanılan asenkron motorlardır. Motor sargılarına verilen alternatif akımın meydana getirdiği döner manyetik alanın dönme hızı ile rotor dönme hızı aynı olmayan motorlara asenkron motor denir. Şekil 5.1’de bir asenkron motor resmi verilmiştir. Resim 5.1 Alternatif akım motorları, ucuz olmaları, az bakım gerektirmeleri ve çalışma sırasında ark oluşturmamaları, momentlerinin yüksek olması, frekansı değiştirilerek devir sayılarının büyük sınırlar içerisinde değiştirilebilmesi nedeniyle doğru akım motorlarına göre daha çok tercih edilir. 5.2. AC Motor Çeşitleri 5.2.1. Bir Fazlı Motor Ac motorlar bir fazlı olarak da imal edilir. Bir fazlı AC motorların bir çok çeşidi vardır. Genellikle elektrikli ev aletlerinde çok kullanılır. ÖĞRENME FAALİYETİ–5 AMAÇ ARAŞTIRMA 50 5.2.2. Üç Fazlı Motor Üç fazlı sistemlerde en çok kullanılan motor asenkron motorlardır. Bir fazlı olarak da imal edilir. Asenkron motorlar stator, rotor, gövde ve yan kapaklardan oluşur. Alternatif akımın uygulanarak döner manyetik alanın oluştuğu sabit kı sma stator denir. Motorda mekanik enerjinin elde edildiği kısma rotor denir. Asenkron motorlar; manyetik alan içerisinde bulunan ve içerisinden akım geçen iletkene etkiyen kuvvet prensibine göre çalışır. Asenkron motorlarda rotor iletkenlerinden akım geçişi endüksiyon yolu ile gerçekleşir. Bu nedenle bu motorlara endüksiyon motorları da denir. Çalışma prensibi transformatörler ile hemen hemen aynıdır. Şekil 5.1’de eğ risi verilen üç fazlı alternatif gerilim, stator oluklarına 120 derece faz farklı yerleştirilmiş üç adet bobine uygulanırsa üç fazlı döner alan meydana gelir. Stator sabit olmasına rağmen manyetik alan dönmektedir. Resim 5.2 Asenkron motorlarda döner alan hızına senkron hız denir. “n s ” ile gösterilir. n s =120f/p formülü ile bulunur. Resim 5.3 Döner manyetik alanın etkisi ile hareket eden rotorun hızına asenkron hı z denir. (n r ) ile gösterilir. 51 Senkron hız ile asenkron hız arasındaki farka kayma denir. Devir cinsinden kayma (n), yüzde cinsinden kayma (s) ile gösterilir. r s n n n - = 100 . s r s n n n s - = Şekil 5.1 Örnek: 2 kutuplu 50 Hz frekanslı asenkron motorun senkron devrini hesaplayınız. Çözüm: 3000 2 50 . 120 p f . 120 n s = = = devir/dk. Örnek: 6 kutuplu 60 Hz frekanslı asenkron motorun rotor devri 1140 d/dk. olduğuna göre devir ve yüzde cinsinden kaymayı bulunuz. Çözüm: 1200 6 60 . 120 p f . 120 n s = = = devir/dk. 60 1140 1200 = - = - = r s n n n 100 . 1200 1140 1200 100 . - = - = s r s n n n s =%5 52 UYGULAMA FAALIYETİ UYGULAMA FAALİYETİ-1 Üç fazlı asenkron motorun çalıştırılması ve kaymanın bulunması İşlem Basamakları Öneriler Şekil 5.2 Yukarıda verilen devreyi deney seti üzerinde kurunuz. Devreye enerji veriniz. Üç faz AC ile çalışırken çok dikkatli olunuz. Bağlantıları kontrol ediniz. Doğru olduğundan emin olduktan sonra devreye enerji veriniz. Turmetre ile rotorun devrini ölçünüz. Turmetre kullanımı ile ilgili bilgi için “Fiziksel büyüklüklerin ölçülmesi” modülüne bakınız. Asenkron motorun senkron h ı z ı n ı hesaplayınız. Motorun kutup sayısını öğ renmek için etiketine bakınız. Asenkron motorun devir ve yüzde cinsinden kayma değerini hesaplayınız. UYGULAMA FAALİYETİ 53 PERFORMANS DEĞERLENDİRME Öğrencinin Adı – Soyadı : ……………………… Numarası : ……………………… Başlama saati : ……………. Bitirme saati : ……………. Süre : ……...… dk AÇIKLAMA: A ş a ğıda listelenen i ş lem basamaklarındaki davranışları gerçekleştirmişseniz EVET sütununa, gerçekleştirmemişseniz HAYIR kı smına X işareti koyun. Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır Turmetre ile rotor devrini ölçebildiniz mi? Asenkron motorun senkron hızını hesaplayabildiniz mi? Asenkron motorun yüzde cinsinden kayma değerini hesaplayabildiniz mi? Asenkron motorun devir cinsinden kayma değerini hesaplayabildiniz mi? DEĞERLENDİRME Performans testi sonucu “Evet”, “Hayır” cevaplarınızı değerlendiriniz. Eksiklerinizi faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tamamı “Evet” ise diğer öğrenme faaliyetine geçiniz. PERFORMANS DEĞERLENDİRME 54 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki soruları cevaplandırınız. 1. Elektrik motorları hangi enerjiyi hangi tür enerjiye dönüştürür? A) Mekanik enerjiyi elektrik enerjisine B) Elektrik enerjisini mekanik enerjiye C) Mekanik enerjiyi ısı enerjisine D) Isı enerjisini mekanik enerjiye 2. Asenkron motorlar; I. Çalışma sırasında ark oluşturmazlar II.Frekans değiştirilerek devir sayısı değiştirilmez III.Momentleri yüksektir. Yukarıda verilen cümlelerden hangisi ya da hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III 3. Asenkron motorlarda alternatif akımın uygulandığı sabit kısma ne denir? A) Rotor B) Stator C) Motor D) Gövde 4. Döner alanın meydana gelmesi için bobinlerin ne kadar açı farkı ile yerleştirilmesi gerekir? A) 180 B) 150 C) 120 D) 90 5. Asenkron motorda döner alan hızına ne denir? A) Asenkron hız B) Döner hız C) Motor hız D) Senkron hız 6. 4 kutuplu 60 Hz frekanslı motorun senkron hızını bulunuz. A) 1200d/d B) 1500d/d C) 1800d/d D) 2000d/d 7. Senkron hızı 1500 d/d olan asenkron motor 1455 d/d dönmektedir. Yüzde cinsinden kayma nedir? A) %3 B) %4 C) %5 D) %6 8. 4 kutuplu 50 Hz asenkron motor 1485 d/d dönmektedir. Devir cinsinden kaymayı bulunuz. A) 10 d/d B) 15 d/d C) 20 d/d D) 25 d/d DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 55 MODÜL DEĞERLENDİRME Uygulama faaliyetinde yaptığımız i ş lemlere göre aş a ğıdaki tabloyu doldurarak kendimizi değerlendirebiliriz. Öğrencinin Adı – Soyadı : ……………………… Numarası : ……………………… Başlama saati : ……………. Bitirme saati : ……………. Süre : ……...… dk AÇIKLAMA: A ş a ğıda listelenen i ş lem basamaklarındaki davranışları gerçekleştirmişseniz EVET sütununa, gerçekleştirmemişseniz HAYIR kı smına X işareti koyun. Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır AC gerilimin maksimum değerini hesaplayabildiniz mi? AC gerilimin etkin değerini hesaplayabildiniz mi? Periyod değerini hesaplayabildiniz mi? Frekans değerini hesaplayabildiniz mi? Devre akımını ölçebildiniz mi? Direnç üzerindeki gerilim değerini ölçebildiniz mi? Bobin üzerindeki gerilim değerini ölçebildiniz mi? Kondansatör üzerindeki gerilim değerini ölçebildiniz mi? Bobinin endüktif reaktansını hesaplayabildiniz mi? Kondansatörün kapasitif reaktansını hesaplayabildiniz mi? Devrenin empedansını hesaplayabildiniz mi? Devre akımını hesaplayabildiniz mi? Direnç, bobin ve kondansatör üzerindeki gerilim değerlerini hesaplayabildiniz mi? Aktif gücü hesaplayabildiniz mi? Reaktif gücü hesaplayabildiniz mi? Görünür gücü hesaplayabildiniz mi? Güç üçgenini çizebildiniz mi? Güç katsayısını hesaplayabildiniz mi? MODÜL DEĞERLENDİRME 56 Asenkron motoru yıldız veya üçgen bağlayabildiniz mi? Devre hat akımını ölçebildiniz mi? Hat gerilimini ölçebildiniz mi? Devre faz açısını ölçebildiniz mi? Transformatör dönüştürme oranlarını hesaplayabildiniz mi? Turmetre ile rotor devrini ölçebildiniz mi? Asenkron motorun senkron hızını hesaplayabildiniz mi? Asenkron motorun yüzde cinsinden kayma değerini hesaplayabildiniz mi? Asenkron motorun devir cinsinden kayma değerini hesaplayabildiniz mi? 57 CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİYETİ-1 CEVAP ANAHTARI 1 C 2 A 3 B 4 D 5 C 6 C 7 D 8 D ÖĞRENME FAALİYETİ-2 CEVAP ANAHTARI 1 B 2 C 3 D 4 D 5 A 6 B 7 C 8 C 9 A CEVAP ANAHTARLARI 58 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 CEVAP ANAHTARI 1 A 2 A 3 A 4 D 5 C 6 A 7 B 8 C ÖĞRENME FAALİYETİ-4 CEVAP ANAHTARI 1 C 2 A 3 C 4 C 5 A 6 B 7 D 8 C 59 ÖĞRENME FAALİYETİ-5 CEVAP ANAHTARI 1 B 2 C 3 B 4 C 5 D 6 C 7 A 8 B 60 KAYNAKLAR YAZ Mehmet Ali, Fizik 2 Elektrik, Sürat Yayınları OKUMUŞ Tuncer, Elektroteknik 2, Maki Yayın GÜVEN M. Emin, Elektroteknik Cilt 2, MEB Yayınları ÜNAL Harun, Atölye ve Laboratuvar II Bilgi İşlem Yaprakları, Tibyan Yayıncılık KAYNAKLAR