3 - Halk Sağlığı Analitik Epidemiyolojik Araştırmalar Dr. Osman G Ü NAY ANAL İ T İ K EP İ DEM İ YOLOJ İ K ARA Ş TIRMALAR2 Dersin Amac Ç e şitli tipteki analitik epidemiyolojik ara şt rmalar n yap l ş ve sonu ç lar n n yorumlanmas konular nda bilgi ve beceri kazand rmak.3 Ö ğ renme Hedefleri D ö rt saatlik dersin sonunda kat l mc lar n; Ç e şitli tiplerdeki epidemiyolojik ara şt rmalar n n 1. yap l ş bi ç imini a ç klayabilmesi, Bir epidemiyolojik ara şt rman n hangi tipe uygun 2. oldu ğ unu ay rabilmesi Analitik ara şt rmalardan elde edilen verileri analiz 3. edebilmesi Ara şt rma sonu ç lar n yorumlayabilmesi 4. beklenmektedir.4 Analitik ara şt rmalar, sa ğ l k olaylar nda etken-sonu ç ili şkilerini ortaya koymay ama ç layan ara şt rmalar. Analitik Ara ş t rmalar n Amac5 Hipotezler Analitik ara şt rmalara ba şlanmadan ö nce, incelenecek olayla ilgili hipotezler (denence) kurulur. Bu hipotezlerde; sebep olarak d üşü n ü len de ğ i şkene ba ğ ms z de ğ i ş ken, sonu ç olarak d üşü n ü len de ğ i şkene ise ba ğ ml de ğ i şken ad verilir.6 Ba ğ ms z de ğ i şkenden ba ğ ml de ğ i şkene ? ya da Ba ğ ml de ğ i şkenden ba ğ ms z de ğ i şkene ? do ğ ru olabilir . Analitik Ara ş t rmalar n Y ö n ü7 Vaka – Kontrol Tipi Ara ş t rmalar (Retrospektif Ara ş t rmalar) (Case – Control Studies) Vaka-kontrol tipi ara şt rmalar n y ö n ü ba ğ ml de ğ i şkenden ba ğ ms z de ğ i şkene do ğ rudur.8 Nedeni ara şt r lacak hastal ğ olanlardan bir vaka grubu, bu hastal ğ olmayanlardan ise bir kontrol grubu olu şturulur Ara ş t rma Gruplar n n Olu ş turulmas9 Geriye do ğ ru soru şturma ile, her iki gruptaki bireylerin ba ğ ms z de ğ i şkenle kar ş la şma durumu saptanmaya ç al ş l r. Yap lacak İ ncelemeler10 Ara ş t rma Ş emas ETKEN + VAKA GRUBU ETKEN – ETKEN + KONTROL GRUBU ETKEN –11 Vaka Grubu Kaynaklar Sa ğ l k kurulu şlar na ba şvuranlar ? Genel toplum ?12 Kontrol Grubu Kaynaklar Sa ğ l k kurulu şlar na ba şvuranlar ? Hastalar n akrabalar ? Hastalar n kom şular ? Genel toplum ? Di ğ er ?13 Kontrol Grubunun Ö zellikleri Ç e şitli ö zellikleri vaka grubuna banzer ? olmal (kontrol de ğ i şkenler) Say ca vaka grubu ile kar ş la şt r labilir ? olmal . Vaka grubundaki hastal ğ a benzer ? hastal ğ olmamal . Berkson Yan lg s !!!!! ?14 Ara ş t rma Verileri GRUPLAR ETKEN + – TOPLAM VAKA a b a + b KONTROL c d c + d15 Verilerin Analizi Vaka Grubunda Etkenle Kar ş la ş ma Oran = a / a + b Kontrol Grubunda Etkenle Kar ş la ş ma Oran = c / c + d16 ODDS Oran (Tahmini Relatif Risk) ad OR = bc17 Yorum Vaka grubunun etkenle kar ş la şma oran konrol grubunun etkenle kar ş la şma oran ndan y ü ksekse ve aradaki fark istatistiksel a ç dan ö nemli ise bu etkenin bu sonuca yol a ç abilece ğ i d üşü n ü l ü r.18 Vaka-Kontrol Tipi Ara ş t rmalar n Avantajlar ve Sak ncalar19 Avantajlar K sa s ü rede yap lan kolay ve ucuz 1. ara şt rmalard r. Deneklerin ara şt rmaya kat lma oran 2. y ü ksektir. Deneklerin ara şt rmay terk etme 3. ihtimali azd r.20 Sak ncalar Ara şt rma sonu ç lar evrene genellenemez 1. Deneklerin haf zas na dayand ğ i ç in 2. yan lma ihtimali y ü ksektir. Etken-sonu ç ili şkisini ç ok iyi g ö stermezler 3.21 Kesitsel Ara ş t rmalar (Cross – sectional Ara ş t rmalar) (Transvers Ara ş t rmalar) (Prevalans Ara ş t rmalar ) Bu ara şt rmalar n y ö n ü ba ğ ms z de ğ i ş kenden ba ğ ml de ğ i şkene do ğ rudur.22 İ ncelenecek ba ğ ms z de ğ i şkenle kar ş la şan ve kar ş la şmayan bireylerden iki grup olu şturulur. Her iki grupta kesitsel bir tarama yap larak, incelenen hastal ğ (ba ğ ml de ğ i şken) olanlar ve olmayanlar belirlenir. Ara ş t rman n Yap l ş23 Ara ş t rma Ş emas HASTA Ö rnekleme ETKEN (+) SA Ğ LAM EVREN Ö RNEK HASTA ETKEN ( – ) SA Ğ LAM24 Ara ş t rma Verileri GRUPLAR SONU Ç Hasta Sa ğ lam Toplam ETKEN + a b a + b ETKEN – c d c + d25 Ara ş t rma Sonu ç lar ETKEN (+) GRUPTA HASTALIK PREVALANSI = a / a + b ETKEN ( – ) GRUPTA HASTALIK PREVALANSI = c / c + d26 YORUM Etkenle kar ş la şan grubun hastal k prevalans etkenle kar ş la şmayan grubun hastal k prevalans ndan y ü ksekse ve aradaki fark istatistiksel a ç dan ö nemli ise bu etkenin bu sonuca yol a ç abilece ğ i d üşü n ü l ü r.27 Kesitsel Ara ş t rmalar n Avantaj ve Sak ncalar28 Avantajlar K sa s ü rede yap lan kolay ara şt rmalard r. 1. Ara şt rma sonu ç lar evrene genellenebilir. 2. Deneklerin ara şt rma kat lma ihtimali 3. y ü ksektir ve ara şt rmay terk etme ihtimali azd r.29 Sak ncalar Etken sonu ç ili şkisini ç ok iyi g ö stermezler30 Kohort Tipi Ara ş t rmalar ( Longitudinal Ara ş t rmalar) (Prospektif Ara ş t rmalar) ( İ nsidans Ara ş t rmalar ) Bu ara şt rmalar n da y ö n ü ba ğ ms z de ğ i şkenden ba ğ ml de ğ i şkene do ğ rudur. Kohort ara şt rmalar gelece ğ e do ğ ru bir zaman dilimini kapsad klar ndan, ileriye d ö n ü k (prospektif) ara şt rmalard r.31 Ara ş t rman n Yap l ş Ara şt rma yap lacak grupta bir tarama yap larak, hasta olanlar belirlenir. Bu hastalar ç kar ld ktan sonra, geriye kalan sa ğ lamlar, incelenecek etken a ç s ndan iki gruba ayr l r. Etkenle kar ş la şan gruba kohort grubu, etkenle kar ş la şmayan gruba ise kontrol grubu ad verilir32 Ara ş t rma Ş emas Ö rneklem Tarama Kohort Evren Ö rnek Referans Ö rnek Kontrol Hastalar33 Ara ş t rma Ş emas Hasta Kohort Gr Sa ğ lam İ zleme Hasta Kontrol Gr Sa ğ lam34 Ara ş t rma Verileri GRUPLAR SONU Ç Hasta Sa ğ lam Toplam KOHORT a b a + b KONTROL c d c + d35 Ara ş t rma Sonu ç lar ETKEN (+) GRUPTA HASTALIK İ NS İ DANSI = a / a + b ETKEN ( – ) GRUPTA HASTALIK İ NS İ DANSI = c / c + d36 KOH.GR.H İ RELAT İ F R İ SK = KONT.GR.H İ ATFED İ LEN R İ SK = KOH.GR.H İ – KONT.GR.H İ (R İ SK FARKI) Ara ş t rma Sonu ç lar37 ATFED İ LEN R İ SK AR% = X 100 KOH.GR.H İ Ara ş t rma Sonu ç lar38 Yorum Kohort grubunun hastal k insidans kontrol grubunun hastal k insidans ndan y ü ksekse ve aradaki fark istatistiksel a ç dan ö nemli ise bu etkenin bu sonuca yol a ç abilece ğ i d üşü n ü l ü r .39 KOHORT T İ P İ ARA Ş TIRMALARIN AVANTAJ VE SAKINCALARI40 Avantajlar Ara şt rma sonu ç lar evrene genellenebilir. 1. Haf za fakt ö r ü n ü n etkisi azd r. 2. Etken sonu ç ili şkisini olduk ç a iyi 3. g ö sterirler.41 Sak ncalar Uzun zaman alan, pahal ve zor 1. ara şt rmalard r. Deneklerin ara şt rma kat lma oran 2. d üşü kt ü r. Deneklerin ara şt rmay terk etme veya 3. grup de ğ i ş tirme ihtimali vard r.42 Tarihsel (Historical) Kohort Ara ş t rmalar Kohort ara şt rmalar n n daha k sa s ü rede ve daha kolay yap lmas n sa ğ layan bir ara şt rma y ö ntemidir.43 D ü zenli kay tlar olan gruplarda uygulan r. Kay tlardan yararlan larak, bir kohort grubu ve bir kontrol grubu belirlenir. Her iki grup yine kay tlardan izlenerek hastalanan ve hastalanmayanlar belirlenir . Tarihsel (Historical) Kohort Ara ş t rmalarDENEYSEL ARA Ş TIRMALAR45 Deneysel ara ş t rmalarla g ö zleme dayal ara ş t rmalar aras ndaki temel fark G ö zleme dayal ara şt rmalarda olaylar kendili ğ inden geli şir, ara şt rmac olaylar ç e şitli bi ç imlerde g ö zlemekle yetinir. Buna kar ş l k, deneysel ara şt rmalarda ara ş t rmac n n olaylara m ü dahalesi s ö z konusudur.46 Deneysel Ara ş t rma Tipleri Deneysel ara şt rmalar; ara şt rman n yap ld ğ yer, deneklerin ö zellikleri, yap lan m ü dahalenin tipi, deney d ü zeni a ç s ndan birbirlerinden farkl d r.47 Ara ş t rman n Yap ld ğ Yere G ö re Saha deneyleri ? Klinik deneyler ? Laboratuvar deneyleri ?48 Deneklerin Ö zelliklerine G ö re Hayvan Deneyleri ? M ü dahale ara şt rmalar ?49 M ü dahalenin Tipine g ö re Terap ö tik M ü dahale ? Proflaktik M ü dahale ?50 Deney D ü zenine G ö re Deneysel ara şt rmalarda grup say s bir ? veya birden fazla olabilir. Ara şt rma gruplar nda ö l çü mler de bir ? veya birden fazla kez yap labilir. Buna g ö re farkl deney modellerinden ? s ö z edilir.51 Ö ntest – Sontest Kontrol Gruplu Deneme Modeli Denekler rastgele iki gruba ayr l r. Biri Deney , di ğ eri Kontrol grubu olarak kabul edilir. Her iki gruptaki deneklerde m ü dahale ö ncesinde ö l çü mler yap l r. Deney grubuna m ü dahale uyguland ktan sonra her iki grupta yeniden ö l çü mler yap l r.52 Ara ş t rma Ş emas M ü dahale Deney gr Sonu ç lar Denekler İ zleme Kontrol gr Sonu ç lar53 Deneysel Ara ş t rmalar n Avantaj ve Sak ncalar54 Avantajlar Haf za fakt ö r ü n ü n etkisi en azd r 1. Ara şt rma sonu ç lar n etkileyebilecek 2. de ğ i şkenler kontrol alt na al nabilir Etken-sonu ç ili şkisini en iyi g ö steren 3. ara şt rmalard r55 Sak ncalar Uzun zaman alan pahal ve zor ara şt rmalard r. 1. Yeterli denek bulmak g üç t ü r. 2. S kl kla etik sorunlarla kar ş la ş l r 3. - Denek grubundan dolay - Kontrol grubundan dolay - Deney hayvanlar ndan dolay Baz m ü dahaleler insanlara uygulanamaz 4. Hayvanlardan elde edilen sonu ç lar n insanlara 5. genellenmesi hatal olabilir.