5 - Halk Sağlığı Anne Sütünün önemi ve Emzirme tekniği (2) ANNE S Ü T Ü N Ü N Ö NEM İ VE EMZ İ RME TEKN İĞİ Prof.Dr . Mualla AYKUT G İ R İ Ş 1. Bebek beslenmesinin amac ; bebe ğin b ü y ü me ve geli ş imini, gelecekteki sa ğl ğ n desteklemek, bebek ve ebeveynleri aras ndaki ba ğ g üç lendirmek, bebe ğin yeme becerilerini geli ş tirmek i ç in yeni lezzet ve k vamda besin ç e ş itlili ğini sa ğlamak, bebe ğin sa ğl kl yeme al ş kanl klar ve besinlerle ilgili pozitif tutum geli ş tirece ği yeme ortamlar n te ş vik etmektir. Ya ş am n ilk iki y l , h zl b ü y ü me ve geli ş me ile karakterize bir d ö nem olup, bu d ö nemde beslenme ve besin ö geleri al m n etkileyen bir ç ok de ği ş iklikler olu ş ur. Bebe ğin yeterli besin ö gesi al m , onun ç evresiyle etkile ş imini etkiler. Sa ğl kl , iyi beslenmi ş bebekler ç evrelerindeki uyaranlar alg lamak ve ebeveynleri ile ba ğlar n g üç lendirmek i ç in enerjiye sahiptirler. 2. F İ ZYOLOJ İ K GEL İ Ş ME Bebeklerin do ğum a ğ rl ğ n ; gebelik s ü resi, annenin gebelik a ğ rl ğ ve gebelik s ü resince kazand ğ a ğ rl k belirler. Do ğumdan sonra genetik etki b ü y ü me e ğrisinde alaca ğ yeri belirler. Bebekler ya ş amlar n n ilk birka ç g ü n ü nde a ğ rl k kaybederler ve 10-14 . g ü nde tekrar do ğum a ğ rl klar na ula ş rlar. B ü y ü me bundan sonra h zl devam eder, ancak b ü y ü me h z giderek azal r. Bebekler genellikle 4-6 ayl k olunca do ğum a ğ rl klar n n 2, bir ya ş nda 3 kat na ula ş rlar. İ kinci y lda kazand klar a ğ rl k yakla ş k do ğum a ğ rl klar kadard r. Bebe ğin boyu ilk ya ş ta %50 artar, 4 ya ş na kadar 2 kat na ula ş r. Toplam v ü cut ya ğ ilk 9 ayda h zla artar, bu art ş ç ocuklu ğun geriye kalan d ö neminde iyice azal r. Toplam v ü cut suyu do ğumda %70 oran nda iken, 1 ya ş nda %60 ’ a d üş er. Yenido ğan ; cesameti ve konsantrasyon kapasitesi ya ş am n ilk haftalar nda artan, fonksiyonel, ancak immat ü r b ö bre ğe sahiptir. B ö breklerin a ğ rl ğ 6 ayda do ğumdakinin 2, bir ya ş nda 3 kat na ç kar. Bebe ğin mide kapasitesi do ğumda 10-20 ml ’ den bir ya ş na kadar 250 ml ’ ye ula ş r. Bu nedenle, bebek b ü y ü d ü k ç e daha seyrek aral klarla ve bir defada daha ç ok besin t ü ketebilir. Ya ş am n ilk haftalar nda gastrik asidite azal r ve birka ç ay daha b ü y ü k bebeklere ve eri ş kinlere g ö re d üşü k olarak kal r. Midenin bo ş alma h z , yemek ö ğü n ü n ü n miktar na ve kompozisyonuna g ö re nispeten yava ş t r. İ lk üç ay s ü resince gastrik pepsin sal n m d üşü kt ü r, ancak bu durum protein sindirimini s n rlay c bir fakt ö r de ğildir. Duedonal s v lar n tripsin aktivitesi, enterokinaz aktivitesinde oldu ğu gibi bebeklerde ç ocuklara g ö re daha azd r. Enzimatik aktivite, bebe ğin s ü t proteinini sindirmesi i ç in yeterlidir. Yeni do ğanda ya ğ e ğilimi farkl l k g ö sterir. Anne s ü t ü ya ğ iyi emilirken, tereya ğ daha az emilir, tereya ğ n %20-48 ’ inin fe ç esle at ld ğ bilinmektedir. Anne s ü t ü 2 t ü r lipaz i ç erir. Bunlardan biri s ü t ü n lipidleri i ç inde bulunur, bunun bebek i ç in beslenme a ç s ndan ö nemi bilinmemektedir. Di ğeri; safray uyaran lipaz olup, trigliseritleri ya ğ asitlerine ve gliserole par ç alar. Anne s ü t ü ndeki (bebe ğin a ğz ndaki) bu lipaz ve bebe ğin gastrik lipaz k sa ve orta zincirli ya ğ asitlerini midede hidrolize eder. Gastrik lipaz ise uzun zincirli ya ğ asitlerini hidrolize eder. Uzun zincirli trigliseritlerin ç o ğu, hidrolize olmadan ince barsaklara ge ç er ve orada pankreatik lipaz taraf ndan par ç alan r. Anne s ü t ü ndeki safra tuzlar n uyaran lipaz , ince barsaklarda trigliseritlerin hidrolizini de uyar r. Safra tuzlar ; monoglisitler , ya ğ asitleri ve lesitinin em ü lsiyon olu ş turmas n sa ğlayarak, ya ğlar n sindirimine yard m eder.Maltaz , izomaltaz ve s ü kraz enzim aktiviteleri gebeli ğin 28-32 . haftalar nda eri ş kinlerdeki d ü zeye ula ş r. Laktaz aktivitesi do ğuma yak n artar ve do ğumda eri ş kindeki d ü zeye ula ş rken, ni ş astay sindiren pankreatik amilaz do ğumdan sonraki ilk 6 ayda d üş ü k d ü zeyde kalmaya devam eder. Bebe ğe 6 aydan ö nce ni ş asta verilirse, artm ş t ü kr ü k amilaz aktivitesi ve kolondaki sindirimle kompanze edilir. 3. YEN İ DO Ğ ANIN BES İ N Ö GELER İ GEREKS İ N İ M İ Bebe ğin besin ö gesi gereksinimi b ü y ü me h z n yans t r. Bebekler i ç in g ü nl ü k ö nerilen enerji ve besin ö geleri miktar Tablo 1 ’ de g ö sterilmi ş tir. Tablo 1. Bebekler İ ç in G ü nl ü k Ö nerilen Enerji ve Besin Ö geleri Miktar (RDI) 1 Besin Ö geleri YA Ş (Ay) 0-6 7-12 Enerji ( Kkal ) Kg x 108 Kg x 98 Protein (g) Kg x 2.2 Kg x 1.6 Vitamin A ( ? g RE) 2 375 375 Vitamin D ( ? g) 3 7.5 10 Vitamin E (mg) 3 4 Vitamin K ( ? g) 5 10 Vitamin C (mg) 30 35 Thiamin (mg) 0.3 0.4 Riboflavin (mg) 0.4 0.5 Niasin (mg NE) 4 5 6 B6 vitamini 0.3 0.6 Folik asit ( ? g) 25 35 Vitamin B12 ( ? g) 0.3 0.5 Kalsiyum (mg) 400 600 Fosfor (mg) 300 500 Magnezyum (mg) 40 60 Demir (mg) 6 10 Ç inko (mg) 5 5 İ yot ( ? g) 40 50 Selenyum ( ? g) 10 15 Fluor (mg) 0. 1-0 .5 0. 2-1 .0 1 RDI: Recommended Dietary Allowances 2 RE: Retinol e ş de ğeri 1 RE: 1 ( ? g) retinol veya 6 ( ? g) ? - karoten 3 Kolekalsiferol olarak 10 ( ? g) kolekalsiferol = 400 IU vitamin D 4 NE: Niasin e ş de ğeri3.1. Enerji Enerji; aktivite, bazal metabolizma ve besinlerin termik etkisi i ç in harcan r. Yeterli anne s ü t ü ile beslenen bebekler 20 kal/30 ml ’ lik enerji ile beslenirler ki bu da onlar n enerji ihtiya ç lar n kar ş lamaya yeter. Bir bebe ğin enerji al m n n yeterlili ğini belirlemek i ç in en iyi yol, boy ve a ğ rl k durumunu b ü y ü me ç izelgesinde i ş aretleyerek b ü y ü menin izlenmesidir. 3.2.Protein Protein b ü y ü me kadar, doku yenilenmesi i ç in de gereklidir. Bebe ğin h zl b ü y ü me d ö neminde v ü cut a ğ rl ğ n n kilogram ba ş na protein gereksinmesi, eri ş kin ya da b ü y ü k ç ocuklara g ö re daha y ü ksektir. Anne s ü t ü n ü n kompozisyonuna dayal ö neriler, anne s ü t ü n ü n kullan m elveri ş lili ği %100 farzedilerek yap l r. Tablo 1 ’ de bebeklerin g ü nl ü k ö nerilen protein miktarlar verilmi ş tir. Elzem amino asit gereksinimi eri ş kinlerinki ile ayn d r. Histidin yetersizli ği bebeklerde, eri ş kine g ö re daha h zl geli ş ir. Trozin , sistin ve taurin de premat ü re bebekler i ç in elzem olabilir. Anne s ü t ü , ya ş am n ilk y l nda proteinin b ü y ü k bir k sm n sa ğlar. Anne s ü t ü ndeki protein miktar ilk 6 ay i ç in tam olarak yeterlidir. İ kinci 6 ayda bebe ğin diyeti yo ğurt, ç ekilmi ş et, s ü t ve tah l kar ş m gibi y ü ksek kaliteli protein kayna ğ besinlerle desteklenmelidir. 3.3. Ya ğ Bebeklerin t ü kettikleri her 100 kalori i ç in minimum 3.8 gm , maksimum 6 gm ya ğ al m ö nerilir. Bu oranda ya ğ, anne s ü t ü nde bulunur. Linoleik asit b ü y ü me ve derinin b ü t ü nl ü ğü i ç in elzemdir. Anne s ü t ü enerjisinin %5 ’ i linoleik asitten sa ğlan r. 3.4. Karbonhidrat Bebeklikte enerjinin %30-60 ’ karbonhidrattan sa ğlanmaktad r. Ç ok az say da bebek laktozu tolere edemez ve ö zel diyete gereksinim duyar. Bal ve m s r ş urubu kullan lan ev yap m mamalar Clostridium botulinum sporlar i ç erebilece ğinden 1 ya ş ndan ö nce bebeklere verilmemelidir. 3.5. Su Bebekler i ç in, 1,5 ml/kal/g ü n su al m ö nerilmektedir. Bebek ve ç ocuklar n v ü cut a ğ rl ğ n n kilogram ba ş na g ü nde al m ö nerilen su miktar Tablo 2 ’ de g ö sterilmi ş tir. K üçü k bebeklerde renal konsantrasyon kapasitesi b ü y ü k ç ocuklara g ö re daha azd r, bu nedenle bebekler su dengesizli ğine hassast rlar. Anne s ü t ü ndeki su miktar bebek i ç in yeterlidir. Kusma, ishal gibi su kayb n n fazla oldu ğu durumlarda bebe ğin su ve elektrolit dengesi dikkatle izlenmelidir. Tablo 2. Bebek ve Ç ocuklar n Su Gereksinmeleri Ya ş Su Gereksinmesi ml/ Kg / G ü n 10 G ü nl ü k 125-150 3 ay 140-160 6 ay 130-155 1 Ya ş 120-135 2 Ya ş 115-125 6 Ya ş 90-100 10 Ya ş 70-85 14 Ya ş 50-603.6. Mineraller 3.6.1. Kalsiyum İ nek s ü t ü veya s ü t esasl mamalarla beslenen bebekler i ç in 400-800 mg/g ü n kalsiyum al m ö nerilmektedir. Bu miktar, anne s ü t ü ile beslenen bebekler i ç in ge ç erli de ğildir. Anne s ü t ü nden sa ğlanan kalsiyumun yakla ş k 2/3 ’ ü v ü cutta birikir. 3.6.2. Demir Normal bebekler do ğum a ğ rl klar n n iki kat oluncaya kadar, yeterli demir depolar na sahiptir. Bu durum zaman nda do ğan bebeler i ç in yakla ş k 4 ay, premature do ğanlarda daha erkendir. İ lk 6 ayl k d ö nemde demir gereksinimi 6 mg/g ü n ’ den 3 ya ş na kadar 10 mg/g ü n ’ e y ü kselir. Sadece anne s ü t ü ile beslenen bebeklerde, negatif demir dengesi riski 4- 6 ayda ba ş lar ve demir depolar 6-9 aya kadar bo ş alabilir. Anne s ü t ü ndeki demirin biyoyararl l ğ ç ok y ü ksektir. Ancak anne s ü t ü ile birlikte mama ile beslenen bebeklere ilave demir kayna ğ besinler verilmelidir. 3.6.3. Ç inko Normal yenido ğanlar n ç inko depolar olmad ğ ndan diyet kaynakl ç inkoya hemen ihtiya ç duyarlar. Vejeteryan diyeti, emziren kad nlar i ç in ç inko bak m ndan yetersiz olabilir. Anne s ü t ü ndeki ç inko, bebek mamalar ndakine g ö re daha iyi absorbe edilir ve ya ş am n ilk y l nda yeterlidir. İ kinci y lda ç inko gereksiniminin ç o ğu di ğer yiyeceklerden sa ğlanmal d r. 3.6.4. Florid Florid ’ in di ş çü r ü klerinin ö nlenmesindeki ö nemi ç ok iyi bilinmektedir. Florid , g ü nde 4 ile 1000 mikrogram al m sonucunda di ş florozisine de neden olabilir; Anne s ü t ü n ü n florid i ç eri ği olduk ç a d üşü kt ü r. Toz halindeki bebek mamalar , konsantre bebek mamalar na g ö re daha fazla florid i ç ermektedir. Ö nceleri ö nerilen florid suplamentlerinin , ç ocuklar florozis riskine att ğ konusunda baz kan tlar ileri s ü r ü lmektedir. Fomon (1993); bebekler i ç in florid suplamentleri ö nermemekte, di ş ler ç kt ktan sonra; anne s ü t ü ve inek s ü t ü ile beslenen bebeklere litrede 0.3 mikrogramdan daha az florid i ç eren sudan, g ü nde birka ç kez verilmesini, mama ile beslenenlerin mamalar n n bu su ile haz rlanmas n ö nermektedir. 3.7. Vitaminler Yeterli beslenerek emziren annenin s ü t ü , zaman nda do ğan bir bebe ğin D vitamini hari ç t ü m vitamin ihtiya ç lar n kar ş lar. Anne s ü t ü ile beslenen bebe ğe D vitamini verilmeli veya d ü zenli olarak g ü ne ş lendirilmelidir. Bebe ği sadece bezlenmi ş olarak haftada en az 30 dakika, ş apkas z giyimli olarak haftada 2 saat g ü ne ş lendirme yeterlidir. Ticari olarak haz rlanm ş bebek mamalar gerekli vitaminlerce zenginle ş tirilmi ş tir. Bir ç ok ü lkede s ü ttozu ve homojenize inek s ü tleri D vitamininden zenginle ş tirilir, ancak ç ok az C vitamini i ç erir. Ke ç i s ü t ü D vitamini, C vitamini ve folik asit y ö n ü nden yetersizdir. Ü retim s ras nda besin ö geleri kayb olan mamalarla beslenen, beslenmesi yetersiz olan ve uygun vitamin deste ği almayan anneler taraf ndan emzirilen bebeklerde vitamin yetersizlikleri rapor edilmektedir. 1950 ’ lerin ba ş nda ü retim a ş amas nda B 6 vitamini kay plar olan mamalarla beslenen bebeklerde piridoksin yetersizli ği bulunmu ş tur. 1980 ’ lerin ba ş nda ü retim s ras nda vitamin B 6 ilavesi ihmal edilen mamalarla beslenen bebeklerde de ayn durum g ö zlenmi ş tir. Bebeklerin ç o ğu, inek s ü t ü ya da soya esasl mamalar tolere edebilirler. Bir ç ok besine intolerans olan az say da bebek, ke ç i s ü t ü n ü uzun s ü re tolere edebilmektedir. Ancak, bu bebeklerin diyetleri folat y ö n ü nden zenginle ş tirilmedi ğinde folat yetersizli ği ortaya ç kmaktad r. Anne s ü t ü , litresinde 40-50 I Ü D vitamin i ç erdi ğinden, bebe ği g ü ne ş lendirmek ya da D vitamini vermek zorunludur. Rikets vakalar , esmer tenli ve g ü ne ş e az maruz kalm ş bebeklerde s k g ö r ü l ü r. Kat vejeteryan olan, ö zellikle de gebelikten ö nce uzun s ü re ve gebelik s ü resince vejeteryan diyeti uygulayan annelerin s ü t ü B 12 y ö n ü nden yetersiz olabilir. Pernisiy ö z anemisi olan anne taraf ndan emzirilen bebeklerde de B 12 yetersizli ği g ö r ü l ü r. Yeni do ğan bebe ğin K vitamini gereksiniminin kar ş lanmas na dikkat edilmelidir. Yetersizlik kanama ya da yenido ğan n hemorajik hastal ğ ile sonu ç lan r. Bu durum anne s ü t ü ile beslenen bebeklerde daha yayg nd r, çü nk ü anne s ü t ü 15 ? g/litre K vitamini i ç erir, inek s ü t ü ve inek s ü t ü nden yap lm ş mamalar yakla ş k d ö rt kat K vitamini i ç erir. Anne s ü t ü ile beslenen bebekler do ğumdan sonraki ilk birka ç g ü n zarf nda mama ile beslenenlere g ö re daha az s ü t emer, bu durum bebe ğin yetersiz K vitamini al m na yol a ç ar. B ü t ü n bebek mamalar n n 100 kalori sa ğlayan miktar nda 4 ? g K vitamini bulunmas ö nerilir. Bebek i ç in ö nerilen 5-15 ? g/g ü n K vitamini, mat ü r anne s ü t ü n ü n 1 litresi ile kar ş lanabilir (15 ? g/l). Ancak; ya ş am n ilk birka ç g ü n ü nden 1. haftaya kadar bu gereksinim kar ş lanamayabilir. Bu nedenle do ğumu takiben bebe ğe 1 mg K vitamininin intram ü sk ü ler olarak verilmesi ö nerilmektedir. Ö nceki ç al ş malarda vitamin K enjeksiyonunun , l ö semi ya da kansere yol a ç mas yla ilgili raporlar son ç al ş malarla desteklenmemi ş tir. Vitamin ve mineraller; bebe ğin al m ve g ü ne ş e maruziyeti dikkatle de ğerlendirildikten sonra re ç ete edilmelidir. Ticari bebek mamas ile beslenen bebekler, ilave vitamin ve minerallere nadiren ihtiya ç duyarlar. Anne s ü t ü ile beslenen bebekler 2. ayda ilave D vitaminine ihtiya ç duyarlar. İ nek s ü t ü ya da s ü t tozu mamalar ile beslenen bebekler, C vitamininden zengin besinler ya da ilave C vitaminine, ke ç i s ü t ü ile beslenen bebekler de C vitamini kayna ğ besinler veya ilave C vitamini , folat ve D vitaminine gereksinim duyarlar. Ke ç i s ü t ü nden ü retilen s ü t tozu, D vitamini ile zenginle ş tirilmelidir. 4. ANNE S Ü T Ü S ü t; belirli ö zellikleri ta ş mas nedeniyle, yeni do ğan bebe ğe en uygun besindir. Memeli hayvanlar taraf ndan yavrular n n beslenmesi i ç in salg lan r. Her canl n n s ü t ü kendi yavrusu i ç in en uygun besindir. Kuzuya koyun s ü t ü ,danaya inek s ü t ü , bebe ğe anne s ü t ü en uygundur. Çü nk ü o s ü t, bile ş im y ö n ü nden o yavrunun b ü y ü me h z ve sindirim sistemi ö zelliklerine uygun olarak yap lm ş t r. Anne s ü t ü , bebek beslenmesinde tek ba ş na yeterli olan en ü st ü n vas fl ve fizyo lojik olan tek besindir. Fizyolojik olmas ; bebek i ç in en iyi olmas , ö zel yap lmas ya n nda, bebe ğin gestasyonel ve do ğumdan sonraki ya ş na g ö re ayarlanmas nda da g ö r ü l ü r. Anne s ü t ü n ü n fonksiyonu sadece bebe ği beslemek de ğildir. Anne s ü t ü bebe ği en iyi ş ekilde besledi ği gibi, bebek ve anne a ç s ndan yararlar say lamayacak kadar ç oktur. 4.1. Anne S ü t ü n ü n Bile ş imi Do ğumdan sonraki ortalama 5 g ü nl ü k s ü rede salg lanan s ü te “ Kolostrum” (A ğ z) ad verilir. 6-15 g ü nler aras nda gelen s ü te “ Ge ç i ş S ü t ü ”, 15. g ü nden ç ocuk s ü tten kesilene dek salg lanan s ü te de “ Olgun S ü t” denir. Anne s ü t ü n ü n bile ş imi do ğumu izleyen ilk birka ç g ü nde h zla de ği ş ir. Kolostrum olgun s ü te g ö re daha az ya ğ ve karbonhidrat, daha fazla protein, sodyum, potasyum ve klorid i ç erir. Sekretuar Immunglobulin A, laktoferrin ve lokosit y ö n ü nden zengindir. Anne s ü t ü n ü n bile ş imi; do ğumdan sonra ge ç en s ü reye, emzirme s ü resine, emzirme s kl ğ na, s ü t ü n memeden ç ekilmesi s ras nda uygulanan bas nca, iki gebelik aras nda ge ç en s ü reye ve annenin gebelik s ü resine g ö re de ği ş iklik g ö sterdi ği gibi, bir emzirme s ü resi i ç inde de farkl l klar g ö sterir. Erken do ğum yapan annelerin s ü tleri; protein, sodyum ve klor y ö n ü nden zaman nda do ğum yapanlar n s ü tlerine g ö re daha zengin, laktoz y ö n ü nden daha d üşü kt ü r. Yine bir emzirme seans nda, emzirmenin ba ş lang c ndaki s ü t ( ö n s ü t) karbonhidrattan, emzirmenin sonundaki s ü t (son s ü t) ya ğdan zengindir. Anne s ü t ü ndeki ya ğ ve protein miktar n n emzirmenin sonuna do ğru s ras yla 4-5 kat ve %50 oran nda artt ğ g ö sterilmi ş tir. Anne s ü t ü ve inek s ü t ü n ü n kimyasal bile ş imi Tablo 3 ’ te verilmi ş tir. Tablo 3. İ nsan ve İ nek S ü t ü n ü n Bile ş imleri (Ortalama De ğerler) Ö geler İ nsan S ü t ü İ nek S ü t ü Genel Bile ş im (100 ml s ü tte gm olarak ) Su Protein Ya ğ Laktoz K ü l (toplam mineral) 87.6 1.2 3.8 7.0 0.2 87.3 3.3 3.7 4.8 0.7 Enerji (100 ml s ü t ü n enerjisi ve enerjinin ya ğ, laktoz ve proteinden gelen y ü zdesi ) Toplam-kalori Ya ğdan Laktozdan Proteinden 67 51 42 7 66 50 30 20 Madenler (100 ml s ü tteki miktarlar mg. olarak) Kalsiyum Magnezyum Fosfor K ü k ü rt Demir Bak r B ö brek Sol ü t Y ü k ü 33 4 15 14 0.15 0.04 80 125 12 96 30 0.10 0.03 220 Vitaminler ( 100 ml s ü tte) Vitamin A ( ? g) Karoten ( ? g) Vitamin D (I.U) Vitamin E (mg) Vitamin C (mg) Niasin (mg) 53.0 27.0 0.42 0.56 4.30 0.17 34.0 38.0 2.36 0.06 1.60 0.10Riboflavin (mg) Vitamin B6 (mg) Tiamin (mg) Folik asit ( ? g) Vitamin B12 ( ? g) 0.04 0.01 0.02 5.0 0.10 0.20 0.05 0.04 5.0 0.56 Elzem Ya ğ Asitleri ( 100 gm .s ü t ya ğ ndaki mik tarlar gm olarak) Linoleik asit Linolenik asit Ara ş idonik asit Toplam EPA-DHA 8.30 0.40 0.80 9.50 Var 1.10 - 1.00 2.10 Yok Baysal, Beslenme, 2002 Anne s ü t ü ve inek s ü t ü n ü n bile ş imleri farkl d r. İ nek s ü t ü ve anne s ü t ü n ü n ikisinin de 100 ml ’ si 66 kalori sa ğlar. Ancak, kalorinin kayna ğ olan besin ö geleri farkl d r. Anne s ü t ü nde enerjinin %6-7 ’ si, inek s ü t ü nde %20 ’ si proteinden sa ğlan r. Anne s ü t ü proteinlerinin %60 ’ whey proteinlerinden olu ş urken, inek s ü t ü nde kazein ba ş l ca protein olup, toplam proteinin %80 ’ ini olu ş turur. Kazein bebe ğin midesinde sindirimi zor, kat p ht olu ş turur. Taurin ve sistin, anne s ü t ü nde inek s ü t ü ne g ö re daha fazla miktarda bulunur. Bu amino asitler premat ü re bebekler i ç in elzemdir. Merkezi sinir sistemi ve b ü y ü mede etkin olan taurin ; anne s ü t ü nde 300 mikro mol / lt d ü zeyinde iken, inek s ü t ü nde 10 mikro mol / lt d ü zeyindedir. Anne s ü t ü nde, hayvan s ü tlerine g ö re de ği ş ik t ü rde ve daha fazla miktarda n ü kleotidler bulunmaktad r. Bu n ü kleotidlerin protein sentezinde rol ü oldu ğu, dolay s ile b ü y ü meyi h zland rd ğ tahmin edilmektedir. Anne s ü t ü ndeki laktoz, enerjinin %42 ’ sini, inek s ü t ü nde ise %30 ’ unu sa ğlar. Anne s ü t ü ndeki laktoz miktar y ü ksek olmas na kar ş n, gastroenteritlerde laktoz intolerans geli ş mi ş bebekler taraf ndan bile rahatl kla tolere edilir. Lipidler her iki s ü tte de enerjinin %50 ’ sini sa ğlarlar. Tekli doymam ş oleik asit her iki s ü tte de a ğ rl kl d r. Elzem ya ğ asiti olan linoleik asit anne s ü t ü nde enerjinin %4 ’ ü n ü , inek s ü t ü nde ise %1 ’ ini sa ğlar. Hayvan s ü tlerinde olmay p, anne s ü t ü nde bulunan omega -3 (n-3) ya ğ asitlerinden eikozapentoenoik asit (EPA) ve dokozahekzoenoik asit (DHA) ’ in beyin ve retina geli ş iminde rol ald ğ bilinmektedir. Kolesterol i ç eri ği anne s ü t ü nde 7-47 mg/ dl , inek s ü t ü nde 10-35 mg/ dl ’ dir . Anne s ü t ü nde bulunan lipaz , safra tuzlar ile uyar larak s ü tteki trigliseritlerin par ç alanmas na ö nemli katk da bulunur. Anne s ü t ü nde bulunan suda eriyen vitaminlerin t ü m ü , annenin bu vitaminleri ne d ü zeyde ald ğ n yans t r . İ nek s ü t ü B kompleks vitaminleri yeterli miktarlarda i ç erir, ancak ç ok az C vitamini i ç erir. Anne s ü t ü ndeki C vitamini, ilk 6 ayl k d ö nemde bebe ğin gereksinimini kar ş lar, d ş ar dan C vitamini kayna ğ besinler verilmesi gerekmez. Her iki s ü t yeterli A vitamini sa ğlar. Anne s ü t ü litresinde 2 IU E vitamini sa ğlayarak, inek s ü t ü ne g ö re daha zengin bir E vitamini kayna ğ d r. Anne s ü t ü vitamin D ’ nin 5 metabolitini i ç ererek 40-50 IU/l D vitamini aktivitesi sa ğlar. Ancak ilave D vitaminine gereksinim vard r. Bir ç ok ü lkede inek s ü t ü genellikle 400 IU/l olacak ş ekilde zenginle ş tirilmektedir. Anne s ü t ü ve inek s ü t ü ndeki demir miktar d üşü kt ü r, ancak anne s ü t ü ndeki demirin emilim oran ç ok y ü ksektir. Anne s ü t ü ndeki demirin yakla ş k %50 ’ si, inek s ü t ü ndekinin ise %1 ’ i emilir. Bu durum sadece anne s ü t ü ile beslemede ge ç erlidir. Anne s ü t ü ne ilave olarak az miktarda meyve p ü resi verildi ğinde, demir emiliminin % 10 ’ a d üş t ü ğü belirlenmi ş tir. İ nek s ü t ü , anne s ü t ü ne g ö re 3 kat daha fazla kalsiyum, 6 kat daha fazla fosfor i ç erir, florid miktar ise anne s ü t ü ndekinin iki kat kadard r, ancak anne s ü t ü ndeki minerallerin yararl l ğ daha y ü ksektir. Bu durum ç inko i ç in de ge ç erlidir. İ nek s ü t ü az miktarda gastrointestinal kan kayb na neden olabilir. Bu nedenle bebeklere 1 ya ş ndan ö nce ö nerilmez. Anne s ü t ü ndeki sodyum ve potasyum miktar inek s ü t ü ndekinin 1/3 ’ ü kadard r. Anne s ü t ü n ü n ozmolaritesi ortalama 286 mOsm /kg iken, inek s ü t ü n ü nki 400 mOsm /kg olup, anne s ü t ü bebe ğin b ö bre ğini sol ü t y ü klenmesinden korur. 4.2. Anne S ü t ü ndeki İ mmunolojik Etmenler Anne s ü t ü ve kolostrum inek s ü t ü nde bulunmayan antikorlar ve anti- enfektif fakt ö rleri i ç erirler. Sekretuvar immunoglobulin A ( Ig A) anne s ü t ü nde a ğ rl kl olan immunoglobulindir ve bebe ğin immat ü r olan sindirim sistemini enfeksiyondan koruyucu rol oynar. Bu korunman n s ü rd ü r ü lmesi i ç in bebe ğin en az üç aya kadar emzirilmesi gereklidir. Anne s ü t ü nde bulunan antikorlar; E. Koli, Kolera, Rotavirus , Streptokok, Stafilokok, Pn ö mokok , Ş igella , Pertussis , Koksaki Virusu ’ na kar ş koruma sa ğlarlar. Anne s ü t ü nde bulunan demir ba ğlay c laktoferrin proteini, bakterileri demirden yoksun b rak r ve b ö ylece ç o ğalmalar n yava ş lat r. Laktoferrin ’ in ayn zamanda Candida albicans ’ n ç o ğalmas n s n rlad ğ da ileri s ü r ü lmektedir Anne s ü t ü nde bulunan lizozimler , bakteriolitik enzimler, yine anne s ü t ü nde bulunan peroksitler ve askorbik asit taraf ndan inaktive edilen bakterilerin h ü cre duvarlar n par ç alar. Anne s ü t ü ndeki laktobasillus bifidus etmeni, laktobasillus bifidus bakterilerinin ç o ğalmas n sa ğlar. Bu bakteriler asidik gastrointestinal ortam olu ş turarak belirli patojen mikroorganizmalar n ç o ğalmas na engel olur. Bu antienfektif fakt ö rler nedeniyle, enfeksiyonlar n g ö r ü lme s kl ğ , anne s ü t ü ile beslenen bebeklerde biberonla beslenen bebeklere g ö re daha d üşü kt ü r. Anne s ü t ü ndeki immunolojik fakt ö rler Tablo 4 ’ te verilmi ş tir. Tablo 4. Anne S ü t ü ndeki İ mmunolojik Etmenler İ mm ü nolojik Etmenler Etkinli ği B-Lenfosit Spesifik mikroorganizmalar hedef alan antikorlar art r r. Makrofajlar Bebek barsa ğ ndaki mikroplar ö ld ü r ü r (fagositoz yapar). Lizozim , laktoferrin ve kompleman (C 3 , C 4 ) sentezler. N ö trofil Bebek barsa ğ ndaki bakterileri zay flat r. T-Lenfosit Enfekte h ü creleri ö ld ü r ü r, di ğer hareketli savunma elemanlar na kimyasal mesaj g ö nderir. B 12 ve folat Ba ğlayan Protein Bakterilerin kulland ğ B 12 vitamini ve folat ba ğlayarak ü remelerini engeller. Ig A antikorlar Mukozadan ge ç ebilen bakterileri barsakta tutar. Bifidus Fakt ö r Laktobasillus bifidus ’ un b ü y ü mesini te ş vik eder. Ya ğ Asitleri Belli vir ü sleri ç evreleyen membran zedeler.Fibronektin Makrofajlar n antimikrobial aktivitelerini art r r, hasarl dokunun onar m n d ü zenler. Gama İ nterferon İ mm ü n h ü crelerin antimikrobial aktivitesini artt r r. Hormonlar ve Epitelyal B ü y ü me Fakt ö r ü Epitelyal olgunlu ğu stim ü le eder, mikroorganizmalara duyarl l ğ azalt r. Laktoferrin Demiri ba ğlar, bakterilerin kullan m n azalt r. Lizozim H ü cre duvarlar n bozarak bakterileri ö ld ü r ü r. M ü sin Bakteri ve vir ü slere ba ğlan r, mukozaya tutunmas n engeller. Oligosakkaritler Mikroorganizmalara ba ğlan r, mukozaya tutunmas n engeller. Anti staflokok etmeni Staflokoklar n ü remesini engeller Kompleman (C 3 , C 4 ) Bakteri duvar n n par ç alanmas na yard mc olur 4.3. Anne S ü t ü ile Beslemenin Yararlar Son y llarda yap lan kapsaml ç al ş malar; emzirmenin ve anne s ü t ü n ü n bebek beslenmesinde kullan lmas i ç in bebekleri, anneleri, aileleri ve toplumu de ği ş ime zorlayan ç e ş itli yararlara belge olmu ş tur. Bunlar; sa ğl k, beslenme, imm ü nolojik, geli ş imsel ve ç evre ile ilgili yararlard r. İ nsan s ü t ü bebek beslenmesinde t ü r ü ne ö zel tek besindir. Anne s ü t ü , yerine konan t ü m beslenme se ç eneklerinden ö nemli ö l çü de farkl d r. Anne s ü t ü ile beslenen bebekler; b ü y ü me, sa ğl k, geli ş me ve di ğer k sa ve uzun vadedeki avantajlar a ç s ndan alternatif beslenme y ö ntemleri ile kar ş la ş t r ld ğ nda referans modeldir. Epidemiyolojik ç al ş malar, anne s ü t ü ile beslenmenin ve emzirmenin; genel sa ğl k, b ü y ü me ve geli ş mede avantajlar sa ğlarken, bir ç ok akut ve kronik hastal klar n riskinde ö nemli azalma sa ğlad ğ n g ö stermi ş tir. Amerika Birle ş ik Devletleri, Kanada, Avrupa ve di ğer geli ş mi ş ü lkelerdeki ç al ş malar; anne s ü t ü ile beslenmenin a ğ rl kl olarak daha ç ok orta s n f halk aras nda diarenin g ö r ü lme s kl ğ n ve ş iddetini azaltt ğ , solunum yolu enfeksiyonlar , orta kulak iltihab , bakteriemi , bakterial menenjit, botulismus , ü riner sistem enfeksiyonlar ve nekrotizan enterekoliti azaltt ğ ile ilgili kan tlar sa ğlam ş t r. Anne s ü t ü ile beslenmenin ani bebek ö l ü m ü sendromu , ins ü line ba ğ ml diabetes mellitus , crohn hastal ğ , ü lseratif kolit, lenfoma , allerjik hastal klar ve kronik sindirim sistemi hastal klar na kar ş korudu ğunu g ö steren ç al ş malar da vard r. Muhtelif ara ş t rma sonu ç lar na g ö re; mama ile beslenen bebeklerde, anne s ü t ü ile beslenenlere g ö re ç e ş itli hastal klar n r ö latif riskleri tablo 5 ’ te verilmi ş tir. Bunlara ilaveten, term ve preterm bebeklerde anne s ü t ü ile beslenmenin, ç ocukluk d ö nemindeki d üşü k kan bas nc ile ili ş kili oldu ğu, mama ile beslenen bebeklerin ileriki ya ş amlar nda kan bas n ç lar nda art ş oldu ğu g ö zlemlenmi ş tir. Tablo 5. Mama ile Beslenen Bebeklerde Hastal klar n R ö latif Riskleri (Muhtelif ç al ş malar n sonu ç lar na g ö re) Diyare Mama ile beslenen bebeklerde diyareden ö l ü m riski, anne s ü t ü ile beslenenlerdekinin 14.2 kat kadard r. Kulak enfeksiyonu Mama ile beslenen bebeklerin kulak enfeksiyonu s kl ğ , sadece anne s ü t ü ile beslenenlerdekinin 2 kat kadard r. Bakteriyal Enfeksiyonlar Herhangi bir bakteriyal enfeksiyon nedeniyle hastaneye ba ş vuru ihtimali, mama ile beslenen bebeklerde ,anne s ü t ü ile beslenen bebeklere g ö re 10 kat, menenjite yakalanma ihtimali 4 kat daha fazlad r.Ani bebek ö l ü m ü sendromu Ani bebek ö l ü m ü sendromu riski, mama ile beslenen bebeklerde anne s ü t ü ile beslenenlerdekinin 3 kat kadard r. Crohn ’ s hastal ğ ve Ü lseratif kolit Mama ile beslenen bebeklerde daha ç ok g ö r ü l ü r. G ö rme Yetene ği Mama ile beslenen bebeklerde g ö r üş g ü c ü , anne s ü t ü ile beslenenlere g ö re daha zay ft r. Pn ö moni Mama ile beslenen bebeklerin pn ö moniden ö lme ihtimali, anne s ü t ü ile beslenenlerdekinin 3.9 kat kadard r. Ü riner sistem enfeksiyonu Mama ile beslenen bebeklerin ü riner sistem enfeksiyonuna yakalanma ihtimali, anne s ü t ü ile beslenenlerin 5 kat kadard r. Nekrotizan enterekolit Gebeli ğin 30. haftas nda do ğan bebeklerden mama ile beslenenlerde nekrotizan enterekolit geli ş me ihtimali, anne s ü t ü ile beslenenlerin 20 kat d r. Diabet 2 ayl ktan ö nce mama ile beslenen bebeklerde diabet geli ş me ihtimali, anne s ü t ü ile beslenenlerin 2 kat d r. Çö lyak Mama ile beslenme çö lyak hastal ğ geli ş imini h zland r r. Di ş Çü r ü kleri Mama ile beslenen ç ocuklarda di ş çü r ü kleri, anne s ü t ü ile beslenenlerden daha fazlad r. Zeka geli ş imi Mama ile beslenen bebeklerin zeka testi puanlar daha d üş ü kt ü r. Emzirmenin bili ş sel yetene ğin geli ş imini g üç lendirici etkisi de vard r. Bir ç al ş mada anne s ü t ü ile beslenen ç ocuklar n zeka puan , mama ile beslenenlere g ö re anlaml olarak y ü ksek bulunmu ş tur. Erken ya ş larda gastrointestinal sistem daha ge ç irgen oldu ğu i ç in, inek s ü t ü proteinlerinin daha fazla allerjik etki g ö sterdi ği, hayvan s ü tlerindeki beta globulinin bebekte allerjiye neden oldu ğu bildirilmi ş tir. İ nsan s ü t ü proteini allerjik de ğildir. Çü nk ü protein v ü cudun immun sistemi i ç in yabanc kabul edilmez. Anne s ü t ü ile beslenen bebeklerde allerji insidans inek s ü t ü ile beslenenlere g ö re daha d üşü kt ü r. Yabanc proteinlere ge ç ba ş lama; insuline ba ğl diabet geli ş iminde oldu ğu gibi, otoimmun geli ş imdeki de ği ş iklikleri azaltmak i ç in de yarar sa ğlayabilir. Anne s ü t ü bebe ği, egzama, rinit ve baz orta kulak iltihab gibi allerjik hastal klara kar ş da korur. Anne s ü t ü sa ğl kla ilgili ç evresel fakt ö rler a ç s ndan daha emniyetlidir. Raporlara g ö re insan s ü t ü ndeki radyoaktivite, inek s ü t ü ndekinin 1/5 ’ i kadard r. İ nsektisit ve pestisit kal nt lar n n inek s ü t ü nde daha fazla olmas da olas d r. Anne s ü t ü ile besleme, yani emzirme anne ile bebek aras ndaki ileti ş imi sa ğlar. Anne ve ç ocuk aras ndaki psikolojik ba ğ do ğumdan hemen sonra emzirme ile artt r la bilir. Erken anne- ç ocuk ili ş kisinin artan oranda emzirme, enfeksiyonlarda azalma ve b ü y ü mede ilerleme ile birlikte gitti ği g ö sterilmi ş tir. Bu t ü r ili ş kinin ç ocuk ihmali, terki, kazalar ve ba ş ar s zl k oran n da azaltt ğ saptanm ş t r.Anne s ü t ü , hayvan s ü t ü ya da mama kullanmaktan daha ekonomiktir. Bombay ’ da yap lan bir ara ş t rmada; emzirirken anneye ek olarak verilecek yiyeceklerin maliyetinin, bebeklere anne s ü t ü yerine verilen maman n maliyetinden 4-8 kez daha az oldu ğu bu lunmu ş tur. Anne s ü t ü n ü n haz rlanma ve saklanma sorunu yoktur. Her zaman haz r ve temiz dir. Bakteriostatik ö zelli ği vard r. Meme ucu bakteri ile bula ş m ş olsa bile, biberonda oldu ğu gibi, bakterilerin patojenik d ü zeyde ç o ğalmas m ü mk ü n de ğildir. Anne s ü t ü ile beslenme ; biberon, tabak, ka ş k, s tma, buzdolab ve ocak gibi ara ç - gere ç ve temizleme ko ş ullar n gerektirmez, uygulamas kolayd r. Anne s ü t ü t ü m ü bebe ğe ait olan bir s ü tt ü r, ailenin di ğer bireylerine ve misafirlere ayr lmaz. Emzirme bireysel yararlar na ilaveten; ü lke a ç s ndan sa ğl k bak m giderlerini azaltma, ç ocu ğun hastalanmas nedeniyle ebeveynlerin i ş e devams zl k durumunu azaltma gibi sosyal ve ekonomik y ö nden ö nemli yararlar sa ğlar. Anne s ü t ü ile beslenen bebeklerde hastal k insidans n n ö nemli derecede azalmas ; ebeveynlerinin di ğer karde ş lerine ve ev halk na daha ç ok zaman ay rmalar na, daha az i ş ten kalmalar na ve daha az gelir kayb na yol a ç ar. Emzirmenin aileye direkt ekonomik yarar da ö nemlidir. Amerika Birle ş ik Devletleri ’ nde 1993 y l fiyatlar yla do ğumdan sonraki ilk y lda bebek mamas i ç in harcama 855 dolar olarak hesaplanm ş t r. Do ğumdan sonra emzirmenin ilk 6 haftas nda, emziren annenin kalori al m , emzirmeyen anneninkinden daha ç ok de ğildir. Bu d ö nemden sonra emziren annenin besin ve s v al m daha fazlad r. Bunun maliyeti ise maman n maliyetinin yar s kadard r. Bu durum her ç ocuk i ç in y lda 400 dolar n ü zerinde tasarruf demektir. Anne s ü t ü hijyeniktir , ucuzdur, rahatt r ve bebek i ç in hemen haz rd r. Haz rlama ve sterilizasyon gerektirmez. Anne s ü t ü ile besleme anne ve bebek aras ndaki psikolojik ba ğ g üç lendirir. Bu durumun ç ocu ğun ileriki ki ş ilik ve sosyalle ş mesi ü zerine ö nemli etkileri oldu ğu ileri s ü r ü lmektedir. Emzirme, s ü t birikmesi ile memede olu ş abilecek komplikasyonlar (s ü t kanal nda t kan kl k, mastit gibi) ö nler. Baz ç al ş malar, emzirmenin anne sa ğl ğ ile ilgili muhtemel yararlar na da i ş aret etmektedir. Emzirme ile artan oksitosin d ü zeyi, do ğum sonu kanaman n azalmas n ve uterusun eski haline daha h zl d ö nmesini sa ğlar. Laktasyonel amenore emzirme s ü resinde do ğumdan sonraki aylarda daha az menstrual kanaman n olmas n sa ğlar. Son ç al ş malar; s ü t veren kad nlar n daha erken d ö nemde eski kilolar na d ö nd ü klerini, emzirmenin ov ü lasyonu bask lamas sonucunda do ğum aral klar n a ç t ğ n , do ğum sonu artm ş kemik remineralizasyonunun postmenapozal d ö nemde kal ç a k r ğ n azaltt ğ n g ö stermi ş tir. Emzirme ile ovulasyon bask lan r. Laktasyonel amenore nedeniyle azalm ş fertilite emzirmenin d ü zenli ş ekilde s ü rd ü r ü lmesi ile ili ş kili olup, kad ndan kad na farkl l k g ö sterir. 12 ay ve daha uzun s ü rer. Bu durum g ü venli bir korunma y ö ntemi olarak d üşü n ü lmemelidir. Çü nk ü emziren kad nlar n %3-7 ’ si gebe kalmaktad r. Emziren kad nlarda meme ve yumurtal k kanseri emzirmeyenlere g ö re daha seyrek g ö r ü lmektedir. Emzirmeyen kad nlar n, emzirenlere g ö re baz hastal klara kar ş r ö latif riskleri tablo 6 ’ da verilmi ş tir. Tablo 6. Emzirmeyen Kad nlar n R ö latif Riskleri ( muhtelif ç al ş malar n sonu ç lar na g ö re) Meme Kanseri En az üç ay emzirmeyen kad nlarda menapoz ö ncesi meme kanseri geli ş me riski ikiye katlanmaktad r. Do ğum Aral ğ Mama ile besleme, annenin sa ğl ğ n olumsuz etkileyen ikinci bir gebelik riskini artt rmaktad r.Over Kanseri Ç ocu ğunu en az iki ay emzirmeyen kad nlarda epitelyal over kanseri riski % 25 artar. Osteoporoz 65 ya ş n ü zerindeki hi ç emzirmemi ş kad nlarda kal ç a k r ğ riski ikiye katlanmaktad r. 5. ANNE S Ü T Ü N Ü N YAPIMI Anne s ü t ü ü retimi 2 a ş amada olur. Birinci a ş ama gebelik s ras nda ger ç ekle ş ir. Gebeli ğin ikinci üç ay nda meme bezlerinde h ü cresel de ği ş iklikler sonucu s ü t yap m ba ş lar. Ancak, gebelik s ras nda kanda y ü ksek d ü zeyde bulunan progesteron ve ö strojen etkisiyle s ü t salg lanmas bask lan r. İ kinci a ş ama do ğum ile ba ş lar. Do ğumdan sonra plasentan n ayr lmas ile s ü t yap m ü zerindeki bask ortadan kalkar. Maternal ö strojen, progestron ve plasental laktojen d ü zeylerindeki ani d üşüş le birlikte s ü t salg lanmas ba ş lar. Bebek memeyi emdi ğinde, meme ucundan beyne giden duysal ileti ile hipofiz bezinin ö n lobundan prolaktin hormonu salg lan r. Prolaktin s ü t salg lanmas n uyar r. Alveoler h ü creler s ü t sentez ederek s ü t kanallar na verirler. Ayn duyusal ileti hipofiz bezinin arka lobundan oksitosin salg lanmas n sa ğlar. Oksitosin , memede alveol ç evresindeki kas h ü crelerinin kas lmas n sa ğlayarak, s ü t ü n alveollerden kanallara ve laktifer kanallara akmas n ve meme ucuna ula ş mas n sa ğlar. Bu durum oksitosin ya da bo ş alma refleksi olarak tan mlan r. Bebe ğin emmesi ile meme bezlerinin bo ş alt lmas s ü t yap m n uyar r ve devam n sa ğlar. S ü t yap m n belirleyen en ö nemli iki fakt ö r, bebe ğin s k emmesi ve memelerin bo ş alt lmas d r. A ş r gergin ve bo ş alt lmayan memelerde s ü t yap m durmaktad r. Bu nedenle, bebe ğin emmedi ği durumlarda g ö ğü slerin sa ğ larak bo ş alt lmas s ü t yap m n n devam i ç in gereklidir. Yorgunluk s ü t yap m n azalt r. Emziren annenin yeterince dinlenmesi i ç in yard mc ve destek olunmal d r. Stresli, ruhsal a ç dan s k nt l olan annelerde oksitosin refleksi bask lanabilir, ancak prolaktin hormonunun dayan kl l ğ artt r c ö zelli ği vard r. Bu nedenle, stres alt ndaki annenin emzirmeye devam etmesi, hem s ü t yap m n n devam hem de kendi ruh sa ğl ğ i ç in ö nemlidir. Annenin kronik beslenme yetersizli ği durumunda s ü t yap m azal r. Emziren kad nlar n yeterli ve dengeli beslenmesi sa ğlanmal d r. (Bak n z B ö l ü m .... Gebe ve Emzikli Kad nlar n Beslenmesi ) Memelerin b ü y ü kl ü ğü s ü t yap m nda rol oynamaz. 6. ANNE S Ü T Ü İ LE BESLEMEDE Ö NEML İ NOKTALAR Normal bir do ğumdan sonra bebe ğin emme refleksi olduk ç a g üç l ü d ü r. Anne de bebe ğini g ö rmeye ve dokunmaya isteklidir. Do ğumdan hemen sonra anne ile bebek aras nda ten temas n n sa ğlanmas ve emzirmenin ba ş lat lmas , psikolojik ba ğ n kurulmas na ve g üç lenmesine yard m etti ği gibi, s ü t ü n salg lanmas n ve memeden bo ş almas n sa ğlayan prolaktin ve oksitosin hormonlar n n salg lanmas n da sa ğlar. Oksitosin rahmin kas lmas n sa ğlayarak plesantan n at lmas na ve do ğum sonu kanamalar n n kontrol alt na al nmas na yard m eder. Bebek do ğumdan hemen sonra ilk yar m - bir saat i ç erisinde emzirilmeye ba ş lanmal d r. Emzirmeye erken ba ş lama; daha uzun s ü re tek ba ş na anne s ü t ü ile besleme ve daha uzun s ü re emzirme olas l ğ n artt rmaktad r. Do ğumdan sonra bebe ğe ilk olarak anne s ü t ü verilmelidir. Kolostrum, olgun s ü te g ö re daha fazla antikor ve antienfektif protein i ç erdi ğinden, bebe ğin do ğumdan sonra kar ş la ş aca ğ hastal klara kar ş ilk ba ğ ş kl ğ sa ğ lar. Ayr ca, kolostrum bebe ğin barsak villuslar n n olgunla ş mas n uyaran Epidermal B ü y ü me Fakt ö r ü i ç erir. Barsa ğ n erken olgunla ş mas bebekte allerji geli ş imini ö nler. Su, ş ekerli su, mama vb. gibi ş eyler verildi ğinde ( prelaktal besleme), bu ö zellik yok olmaktad r. Gambiya ’ da prelaktal besin verilen ç ocuklar n ö lme ihtimali, ilk olarak anne s ü t ü alan bebeklerden 3.38 kat daha fazla bulunmu ş tur. Kolostrum bebe ğin ilk a ş s d r, bebe ğe mutlaka verilmelidir. Geli ş mekte olan ü lkelerde yanl ş inan ç lar nedeniyle kolostrum sa ğ l p d ö k ü lebilmektedir. Bebek her istedi ğinde; huzursuzluk, a ğz n a ç ma, y ö nelme gibi a ç l k belirtileri g ö sterdi ğinde emzirilmelidir. A ğlama a ç l ğ n ge ç belirtisidir. Bebek 24 saatte en az 10 kez, doyuncaya kadar emzirilmelidir. On defadan az emiyorsa yeterli s ü t alamayabilir. Do ğumdan sonraki ilk haftalarda beslenme aral klar 3-4 saati ge ç ti ğinde, emme iste ğinde bulunmayan bebekler emmeye zorlanmal , uyand r l p emzirilmelidir. Uygun ş ekilde ba ş lat lan emzirme anne ve bebe ğin ayn odada kalmas yoluyla kolayla ş t r l r. Bebe ğin g ö r ü nt ü s ü , sesi, ona duyulan sevgi oksitosin salg lanmas n art r r. Anne hasta ya da alkolik olmad k ç a, ayn yata ğ bile payla ş abilir. Bu uygulama, bebe ğin babas ve di ğer aile b ü y ü kleri ile yak n ili ş kisine de olanak tan r. Bir ö ğü nde bebek her memede 10-15 dakika olmak ü zere en az 15-20 dakika emzirilmelidir. Emzirmenin ilk 5 dakikas nda bebek s ü t ü n b ü y ü k bir k sm n bo ş alt r. Ancak, emme h z bebekten bebe ğe de ği ş iklik g ö sterdi ği, anne ve bebek aras ndaki psikolojik ba ğ emzirme s ras nda g üç lendi ği i ç in, emzirmeye daha uzun s ü re devam edilmelidir. Ayr ca bir sonraki ö ğü n ü n s ü t yap m n sa ğlamak i ç in, emmeyle artan prolaktin konsantrasyonu 15-20 dakikada maksimum d ü zeye ula ş aca ğ ndan, emzirmeye yeterli s ü re devam edilmelidir. Bebeklerin ç o ğu bir ö ğü nde her iki memeden de emmek isterler. Bu durumda bir meme iyice bo ş ald ktan sonra di ğer meme verilmelidir. Bir sonraki emzirmede, son verilen memeden emzirmeye ba ş lanmal , b ö ylece her emzirmede bir memenin iyice bo ş almas sa ğlanmal d r. Bebek tek memeden emmeyi b rakt ysa, sonraki emzirmede di ğer memeden ba ş lanmal d r. Anne s ü t ü , do ğumdan sonraki ilk 6 ayda bebe ğin optimal b ü y ü me ve geli ş imini sa ğlar. Bebek ilk 6 ay sadece anne s ü t ü ile beslenmelidir. D ü nya Sa ğl k Ö rg ü t ü ve UNICEF; ilk 6 ayda sadece anne s ü t ü ile beslemeyi, 6 aydan sonra yeterli ek besinler verilerek emzirmenin 24 ay ve daha uzun s ü re devam ettirilmesini ö nermektedir. Sadece anne s ü t ü ile besleme; bebe ğe anne s ü t ü haricinde su dahil hi ç bir s v ve kat besin verilmemesidir. Bebe ğin yeterli anne s ü t ü al p almad ğ nas l anla ş l r? Bebekler do ğumu izleyen ilk g ü nlerde v ü cut a ğ rl klar n n %6-7 ’ si kadar su kaybederler. Genellikle 10-14 g ü n sonra tekrar do ğum a ğ rl klar na ula ş rlar. Bu nedenle, bebe ğin do ğum a ğ rl ğ kontrol ü 2 haftadan sonra yap lmal d r. İ ki haftal ktan üç aya kadar a ğ rl k kazan m yakla ş k 25-30 g/g ü n olup gittik ç e azalarak ilk y l n sonunda 12 g/g ü n olur. İ lk üç ayda a ğ rl k kazan m ayda ortalama 800 gram , 4-12 ayl k d ö nemde ise 600 gramd r. Anne s ü t ü ile beslenen bebekler do ğumu izleyen 3-4 g ü nden sonra 24 saatte 6 veya daha fazla idrar yaparak slak bez ç karmal d r. Yeterli anne s ü t ü alamayan bebekler 6 kezden az idrar yaparlar. Anne s ü t ü ile beslenen bebe ğin, ayda 500 gramdan az a ğ rl k art ş , g ü nde 6 kezden az idrar ç kararak bezini slatmas yeterli anne s ü t ü alamad ğ n g ö sterir. Bu de ğerlendirme, sadece anne s ü t ü alan bebekler i ç in ge ç erlidir. Bebe ğin yeterli anne s ü t ü alamamas n n s k g ö r ü len nedenleri; emzirmeye ge ç ba ş lama, s k emzirmeme, gece emzirmeme, k sa s ü re emzirme, memeye k ö t ü yerle ş me, bebe ğe biberon, emzik, ek besinler verme, annede ö zg ü ven azl ğ , kayg , stres, emzirmeden ho ş lanmama, bebe ği kabullenmeme ve yorgunluk; daha az g ö r ü len nedenler ise; annenin kontraseptif hap, alkol, sigara, di ü retik kullan m , a ğ r malnutrisyon , plasenta par ç as kalmas , meme geli ş iminde bozukluk ( ç ok nadir), bebekte hastal k ve anomalidir . Kad nlar n %99 ’ u ayn anda iki bebe ğe yetecek kadar s ü t ü retme kapasitesine sahiptir. Anneye moral destek ile, ikiz bebeklerin her ikisini de yeterli besleyebilecekleri ikna edilerek emzirmeleri sa ğlanmal d r. Baz anneler iki bebe ğe ayn anda, baz lar ö nce birini sonra di ğerini emzirebilir.7. EMZ İ RME TEKN İ Ğ İ Emzirme sonradan ö ğrenilmi ş bir sanatt r. Anne ve bebek ikisi de nas l ba ş ar l emzirilece ğini ö ğrenmeye ihtiya ç duyarlar. Rahat bir emzirme i ç in anne kanepe, koltuk veya somyaya arkas na yaslanarak oturmal ve bebe ği g ü venli olarak kollar n n aras nda tutmal , bebe ğin burnu, meme ba ş n n hizas nda olacak ş ekilde y ü z ü memeye bakmal , v ü cudu anneye d ö n ü k olmal ve kal ç alar iyi desteklenmelidir. Bebe ğin ba ş ve v ü cudu d ü z bir hat ü zerinde olmal . Anne ba ş parma ğ memenin ü st ü nde olacak ş ekilde memeyi eliyle alttan desteklemeli, meme ucu ile bebe ğin dudaklar na dokunmal , bebek a ğz n geni şç e a ç t ğ nda bebe ği memeye yakla ş t rarak memeyi almas n sa ğlamal d r. Memeye iyi yerle ş me durumunda; bebek a ğz yla yaln z meme ucunu de ğil areolay (meme ba ş n n etraf ndaki kahverengi b ö lge) da kavramal , a ğz geni ş a ç k, alt duda ğ d ş a d ö n ü k olmal , ç enesi memeye dayanmal d r. Her ö ğü nde bebe ğin bir memeyi tam bo ş altmas sa ğlanmal d r. Ya ğdan zengin son s ü t, tokluk hissine neden olarak bebe ğin kendili ğinden memeden ayr lmas n sa ğlar. Bebek emmeyi sonland r rken, meme ba ş bebe ğin a ğz ndan ç ekilmemeli, kendi b rakmas sa ğlanmal d r. Emzirmeye ba ş lamadan ö nce anne ellerini sabunla y kamal d r. Ancak emzirmeden ö nce meme ba ş sabunlu su vb. maddelerle silinmemelidir. B ö yle uygulamalar meme ba ş ç atla ğ na neden olur. 8. Ç ALI Ş AN ANNEN İ N EMZ İ RMES İ Annelerin i ş e gitmesi, bebe ğinden ayr kalmas nedeniyle s kl kla emzirmenin kesilmesine neden olmaktad r. Anneler ç al ş yor olsalar bile; ilk 6 ay, sadece anne s ü t ü ile beslemeyi ve en az 2 y l emzirmeyi ba ş ar ile s ü rd ü rebilmelidirler. Anne, g ö ğs ü nden sa ğd ğ s ü t ü bebe ğinden ayr oldu ğu zamanlarda kullan lmak ü zere b rakarak, anne s ü t ü ile beslemeyi s ü rd ü r ü r. S ü t sa ğmak i ç in elle sa ğma yan nda, mekanik ya da elektrikle ç al ş an pompalar kullan labilir. Anne s ü t ü sa ğ m nda en kolay y ö ntem elle sa ğmad r. Sa ğma i ş lemine ba ş lamadan ö nce eller ve s ü t toplama kab y kan r, rahat bir ortam sa ğlan p oturulur. Ser ç e parmak g ö ğ ü s duvar na dayal , ba ş parmak g ö ğs ü n ü st k sm nda ve di ğer parmaklar a ç k ş ekilde memeyi alttan destekleyerek areolaya do ğru yerle ş tirilir. İ ş aret parma ğ aerolan n alt nda tutulur. Ba ş parmak ve i ş aret parma ğ alttaki dokuyu hissedecek ş ekilde hafif ç e bast r l r. Meme dokusundaki k üçü k kal nla ş malar ya da parmaklar n aras ndaki ü z ü m salk m gibi hissedilen yap lar (s ü t havuzcuklar ) bulunmaya ç al ş l r. Bunlar genellikle aerolan n s n rlar i ç inde ve meme ba ş n n alt ndad r. S ü t havuzcuklar ndaki s ü t ü bo ş altmak i ç in parmaklar aras nda s kma ve serbest b rakma tekni ği kullan l r. Bu hareket d ü zenli ve ritmik bir ş ekilde tekrarlanmal d r. Yeterli s ü t bo ş altabilmek i ç in parmaklar aerolan n etraf nda hareket ettirilmelidir. Bu ş ekilde memede haz r bulunan s ü t kolayca bo ş alt l r. Meme ç ok hassas bir doku oldu ğundan, s vama ş eklinde ve sert hareketlerden ka ç n lmal d r. Genellikle 80-90 ml s ü t elde etmek i ç in sa ğma i ş lemini 15-20 dakika s ü rd ü rmek gerekir. Sa ğma i ş leminin ba ş lang c nda s ü t hemen gelmeyebilir, bu durumda anneler endi ş elenmemeli, i ş leme devam etmelidirler. Sa ğ lm ş anne s ü t ü ; oda s s nda 8-10 saat, buz dolab nda üç g ü n, buzdolab n n buzlu ğunda 3 ay, derin dondurucuda 6 ay saklanabilir. Saklanan s ü tler bebe ğe verilmeden ö nce s cak su i ç inde (benmari y ö ntemiyle) bekletilerek l k hale getirilmeli, direkt ate ş te veya mikrodalgada s t lmamal d r. Mikrodalgada s t lm ş s ü t fazla s nmadan olu ş abilecek yan klar nedeniyle ö nerilmez. Sa ğ lm ş anne s ü t ü bebe ğe fincan, bardak ya da ka ş kla verilmeli, asla biberonla verilmemelidir. Anne s ü t ü sa ğmay s ü rd ü rmek i ç in g ü nde en az 3-4 kez bo ş alt m yap lmal d r. Ç al ş an anneler eve geldiklerinde bebeklerini emzirmelidirler ve gece emzirmelerine de devam etmelidirler. Ü lkemizde ç al ş an kad n oran 2003 T ü rkiye N ü fus Sa ğl k Ara ş t rmas na (TNSA) g ö re % 41.7 ’ dir . T ü rkiye ’ de ç al ş an kad nlara do ğum yapmalar durumunda verilen izinler Tablo 7 ’ de g ö sterilmi ş tir. Tablo 7. T ü rkiye ’ de Ç al ş an Kad nlar n Do ğumla İ lgili İ zinleri Ç al ş an Kad nlar n Kurumu Do ğum Ö ncesi İ zni Do ğum Sonras İ zni S ü t İ zni Ü cretsiz İ zin 657 Say l Devlet Memurlar Kanununa Tabi Ç al ş an 8 Hafta 8 Hafta Do ğumdan sonra ilk 6 ay g ü nde 3 saat, ikinci alt ay g ü nde 1.5 saat İ steyen kad nlara kurumun uygun g ö rmesi durumunda 2 y la kadar. 506 Say l SSK Kanununa G ö re SSK ’ ya Ba ğl Ç al ş an ( 100-150 kad n ç al ş t ran i ş yerlerinde emzirme odas , 150 ’ den fazla kad n ç al ş t ran i ş yerlerinde kre ş a ç lmas zorunludur ) 8 Hafta 8 Hafta Do ğumdan sonra ilk 6 ay g ü nde 3 saat, ikinci alt ay g ü nde 1.5 saat İ steyen kad nlara kurumun uygun g ö rmesi durumunda 2 y la kadar Geli ş mi ş ü lkelerde ç al ş an kad nlara do ğum sonras nda daha uzun s ü reli ü cretli ya da maddi yard mla birlikte izinler verilmektedir. İ sve ç ’ te do ğum yapan kad nlara; annelik izni ad alt nda do ğum ö ncesinde 6, do ğum sonras nda 6 hafta zorunlu do ğum izni verilir. Do ğumdan ö nce kesintisiz 180 g ü n resmi bir sigorta kurumuna prim ö deyenlere, 450 g ü n s ü re ile g ü nl ü k 60 İ sve ç Kronu yard m verilir. Ç ocu ğa anne ve baba birlikte bakmak isterlerse, yard m s ü renin yar s i ç in ge ç erlidir. Ebeveynler en az 240 g ü n sigorta primi ö demi ş ise, ikisi birden ç ocu ğun bak m n ü stlendi ği takdirde, her birine 30 g ü n kazan ç lar n n %90 ’ , sadece biri ü stlenmi ş se %90 ’ , kalan s ü reler i ç in ise % 80 ’ i ö denir. Fransa ’ da do ğum yapan kad nlara, 2 haftas do ğumdan ö nce, 6 haftas do ğumdan sonra olmak ü zere, 8 hafta zorunlu do ğum izni verilir. Normal do ğum izni s ü resi ilk iki ç ocuk i ç in do ğumdan ö nce 6, do ğumdan sonra 10 hafta, 3. ve sonraki ç ocuklar i ç in do ğumdan ö nce 8, do ğumdan sonra 18 haftad r. En az bir y l k demli i şç iler, 3 ya ş ndan k üçü k ç ocuklar i ç in ebeveyn izni veya yar zamanl ( part time) ç al ş ma izni talep edebilirler. İ zin kulland klar d ö nemde, annelik maddi yard m olarak g ü nl ü k ü cretinin en fazla %84 ’ ü ö denir. Bu s ü re 3 y l ge ç emez. Ü lkemizde ç al ş an kad nlara do ğum izni d ş nda, en az 6 ay ü cretli izin verilmesi durumunda, ç al ş an annelerin bebeklerini 6 ay sadece ve yeterli anne s ü t ü ile beslemesi, sonras nda da emzirmeyi ba ş ar ile s ü rd ü rmesi m ü mk ü n olabilir. 9. ANNE S Ü T Ü İ LE BESLEMEDE SIK KAR Ş ILA Ş ILAN SORUNLAR Emzirme s ü resinde yeterli yard m ve destek almayan annelerin ya ş ad klar ve anne s ü t ü nden kesilmeye neden olabilen sorunlar a ş a ğ da verilmi ş tir.9.1. G ö ğü slerde S ü t Birikmesi: Do ğumdan sonra emzirmeye ge ç ba ş lanmas , bebe ğin memeyi iyi bo ş altmamas , emzirme aral klar n n uzun olmas , ö ğü n atlama gibi durumlarda g ö ğü slerde s ü t birikir. Bu durum s ü t salg s n n artt ğ ilk g ü nlerde s k g ö r ü l ü r. G ö ğü sler a ş r gergin ve a ğr l d r. Hafif ate ş olabilir. G ö ğü slerde s ü t birikmesinin ö nlenmesi i ç in; do ğumdan hemen sonra, ilk yar m saat i ç inde emzirmeye ba ş lanmal , bebe ğin memeye do ğru yerle ş mesi ve tutmas i ç in anneye yard mc olunmal , bebek her istedik ç e emzirilmelidir. G ö ğü slerde s ü t birikmesi durumunda; emzirme tekni ği kontrol edilmeli, bebek s k s k emzirilmeli, bebek gergin memeden emmekte zorlan yorsa, memeyi yumu ş atmak i ç in bir miktar s ü t sa ğ lmal , bebek hi ç ememiyorsa sa ğ lan s ü tle beslenmeli, s ü t ak ş n kolayla ş t rmak i ç in emzirmeden ö nce memenin ü zerine s cak, a ğr y ve ş i ş meyi ö nlemek i ç in emzirmeden sonra so ğuk kompres uygulanmal , annenin dinlenmesi sa ğlanmal d r. 9.2. Meme Ba ş Ç atla ğ Bebek memenin aerolas n tam kavrayamadan, yaln zca meme ba ş ndan emmeye ç al ş rsa meme ba ş zedelenir, k rm z ve a ğr l meme ba ş ortaya ç kar. Bu durum d ü zeltilmezse meme ba ş nda ya da ç evresinde meme ba ş ç atla ğ geli ş ir. Meme ba ş ç atla ğ n n ö nlenmesi i ç in; bebe ğin memeye do ğru yerle ş mesi ve tutmas i ç in anneye yard mc olunmal , meme ba ş sabunla silinmemeli, bebek emmeyi sonland r rken meme ba ş bebe ğin a ğz ndan ç ekilmemeli, kendi b rakmas sa ğlanmal d r. Meme ba ş ç atla ğ n n tedavisinde; bebe ğin memeye do ğru yerle ş tirilmesi ve tutmas sa ğlanmal , emzirmeler k sa s ü reli, ancak s k aral klarla olmal , farkl pozisyonlarda emzirilmeli, az a ğr yan memeden ba ş layarak emzirme s ü rd ü r ü lmeli, a ğr nedeniyle emzirme sa ğlanam yorsa, s ü t sa ğ larak fincanla veya ka ş kla bebe ğe verilmeli, her emzirmeden sonra az miktarda s ü t s k larak meme ba ş na s ü r ü lmeli ve hava temas nda kurutulmal , s ü tyenin pamuklu kuma ş tan olmas na dikkat edilmeli, Candida enfeksiyonu varsa tedavi edilmelidir. 9.3. S ü t Kanal nda T kan kl k T kanm ş kanal, g ö ğü ste ş i ş lik olarak ele gelir. Bazen k rm z ve a ğr l olabilir. Bu durum s ü t kanallar n n tam bo ş alt lamamas , annenin s ü t ü n dola ş m n engelleyen dar s ü tyen giymesi, ya da ç ok gev ş ek s ü tyen giyerek memenin kendi a ğ rl ğ yla kanallara bask yapmas veya s ü t ak m n engelleyecek ş ekilde y ü z ü koyun uyumas sonucu geli ş ebilir. S ü t kanal nda t kan kl k durumunda; bebe ğin memeye do ğru yerle ş tirilmesi ve tutmas sa ğlanmal , her istedi ğinde emzirilmeli, emzirmeye ş i ş li ğin oldu ğu taraftan ba ş lanmal , emzirmeden ö nce s ü t ak ş n kolayla ş t rmak i ç in s cak kompres yap lmal , emzirme s ras nda koltuk alt ndan meme ba ş na do ğru masaj yap lmal , annenin dinlenmesi sa ğlanmal d r. 9.4. Mastit Emziren kad nda meme ba ş ç atla ğ sonras , tedavi edilmemi ş s ü t kanal t kan kl ğ ya da g ö ğü slerde s ü t birikmesi sonucu mastit geli ş ebilir. Stres ve yorgunluk mastit geli ş imine katk da bulunur. G ö ğü sler ş i ş , k zar k ve a ğr l d r. Tek memede ya da iki memede olabilir. Annede üş ü me, titreme ve ate ş g ö r ü lebilir. Mastitin tedavisinde; emzirmeye ara verilmemeli, s k emzirilmeli, mastitli meme ö nce emzirilmeli, nemli s cak kompres uygulanmal , anne kesinlikle istirahat etmeli, hafif a ğr kesiciler kullan lmal , s v al m artt r lmal d r. Bulgular ş iddetli ve tedaviye ra ğmen bulgularda gerileme olmuyorsa ya da meme ba ş nda ç atlak varsa antibiyotik ba ş lanmal d r. Mastite en ç ok yol a ç an bakteriyel etken Stafilokoklard r . Ard ndan E. coli gelir. Her iki memenin ş i ş ve a ğr l oldu ğu durumlarda Streptokok enfeksiyonu d üşü n ü l ü r. Mastit s ras nda bebe ğin emzirilmesinde bir sak nca yoktur. Mastit durumunda g ö ğü slerin bo ş alt lmas , meme apsesinin geli ş imini ö nlemek a ç s ndan ö nemlidir. 9.5. Meme Apsesi Genellikle iyi tedavi edilmemi ş mastite ba ğl olarak geli ş ir. Acil tedavi edilmesi gereken a ğr l bir durumdur. Antibiyotik tedavisine ek olarak, apsenin cerrahi drenaj yap lmal d r. Emzirmeye her iki g ö ğü sten devam etmenin hi ç bir sak ncas yoktur ve mastitin tekrarlamamas ve emzirmenin devam i ç in de yararl d r. A ğr nedeniyle anne emziremiyorsa g ö ğü sler 3 saatte bir sa ğ lmal d r. Candida albicans enfeksiyonu : S cak ve nemli iklimde s k g ö r ü l ü r. Areolada beyaz lekeler, k zar kl k ve parlama olabilir. Emzirme s ras nda ve aralarda ka ş nt , keskin i ğne batar tarzda s ü rekli a ğr olur. Medikal tedavi ( Nystain krem) gerektirir. Anne ve bebekte pamuk ç uk varsa tedavi edilmelidir. Ö nlem i ç in meme ba ş g ü ne ş ve havaya maruz b rak larak kuru tutulmal d r. 9.6. D ü z ve İ ç e Çö k ü k Meme Ba ş Baz kad nlarda meme ba ş k sa, d ü z ya da çö k ü k olabilir. Bu durumda anne bebe ğini emzirebilece ği konusunda cesaretlendirilmelidir. Uygun meme ba ş l klar ile emme problemi ortadan kald r labilir. 10. EMZ İ RMEN İ N UYGUN OLMADI Ğ I DURUMLAR Emzirmenin uygun olmad ğ durumlar ç ok azd r. Ciddi hastal ğ , do ğumsal anormalli ği, geli ş me bozuklu ğu olan bebeklerin anneleri emzirme teknikleri konusunda e ğitilir ve destek olunursa ba ş ar ile emzirebilirler. Ememeyen bebeklere sa ğ lm ş anne s ü t ü bardak, ka ş k, biberon ya da nazogastrik sonda ile verilerek beslenebilir. Galaktozamili bebekler, annesi; lityum, kemoterap ö tik ila ç lar, radyoaktif maddeler, ergotamin t ü revleri ve yasal olmayan maddeler (kokain vb) kullanan, aktif ya da tedavi edilmemi ş t ü berk ü lozlu olan bebeklerin emzirilmesi ö nerilmez. T ü berk ü loz tedavisi g ö ren annenin balgam temizlenmi ş , ev tedavisine ge ç ilmi ş ise emzirmesinde sak nca yoktur. Annenin ü st solunum yolu enfeksiyonu , ishal durumunda emzirmesinde sak nca olmay p, emzirmeden ö nce ellerini y kamas her zaman gereklidir. Bebek ishal oldu ğu zaman daha da s k aral klarla anne s ü t ü ile beslemeye devam edilmelidir. 11. Emzirme ve HIV Bula ş mas Emzirme ile HIV bula ş mas tart ş mal d r. Geli ş mi ş ü lkelerde mamayla besleme karar anneden-bebe ğe HIV ge ç i ş ini azaltmada en iyi yol olarak bulunmu ş tur. Sanitasyonun zay f oldu ğu geli ş mekte olan ü lkelerdeki bebeklerin, enfeksiyon hastal klar ndan ö l ü m riski, emzirme yoluyla HIV bula ş m ş bebeklerden daha y ü ksektir. Kuzey Amerika ’ da HIV ile enfekte olmu ş annelerin emzirmesi ö nerilmemektedir. D ü nya Sa ğl k Ö rg ü t ü , 6 ay sadece anne s ü t ü ile beslemenin mama ile beslemeye g ö re daha fazla HIV ge ç i ş riski g ö stermedi ği konusunda kan tlar ileri s ü rmektedir. HIV ile enfekte olmu ş kad nlara, bebeklerini 6 ay sadece anne s ü t ü ile beslemeleri, bebekte malnutrisyon riski yoksa emzirmeyi 6 ayl k olunca kesmeleri, meme ba ş nda ç atlak, mastit , meme apsesi, s ü t kanallar nda t kan kl k oldu ğunda emzirmemeleri, m ü mk ü nse sa ğl kl memeden emzirmeye devam etmeleri, yeni bir enfeksiyonu ö nlemek i ç in seksuel ili ş kide kondom kullan m , anne ve bebe ğin birbirlerini yeniden enfekte etmemeleri i ç in bebekte pamuk ç uk ve annede meme ba ş ç atlaklar n n tedavi edilmesi ö nerilmektedir. 12. ANNE S Ü T Ü İ LE BESLEMEN İ N KORUNMASI, YAYGINLA Ş TIRILMASI VE DESTEKLENMES İ Emzirme, ç ocuklara ya ş am i ç in en g ü zel ba ş lang c sa ğlar. D ü nyada her y l bir milyondan fazla ç ocu ğun anne s ü t ü ile beslenemedi ği i ç in; ishal, solunum yolu ve di ğer enfeksiyonlardan ö ld ü ğü bilinmektedir. Emzirme ayr ca, anne sa ğl ğ n da korumada yard mc olmaktad r. D ü nya Sa ğl k Ö rg ü t ü (DS Ö ) ve Birle ş mi ş Milletler Ç ocuklara Yard m Fonu (UNICEF) her bebe ğin do ğumdan itibaren 6 ay sadece anne s ü t ü ile beslenmesini, bundan sonra da ek besinlerle birlikte olmak ko ş uluyla en az 2 ya ş na kadar anne s ü t ü ile beslenmenin s ü rd ü r ü lmesini ö nermektedir. Buna kar ş n bir ç ok ü lkede, annelerin b ü y ü k ç o ğunlu ğu bebeklerine yapay yiyecekler ve i ç ecekler vermeye 6 aydan ö nce ba ş lamakta ve bir ç o ğu da 2 ya ş ndan ç ok ö nce emzirmeyi kesmektedir. Bu durumun s k rastlanan nedenleri; annelerin s ü tlerinin yeterli olmad ğ na inanmalar veya emzirmede baz g üç l ü klerle kar ş la ş malar d r. Bazen de bu durum, annenin ev d ş nda ç al ş mas ve i ş ine devam ederken, ayn zamanda nas l emzirece ğini bilmemesinden kaynaklanmaktad r. Bazen anneye ihtiyac olan yard m yapacak kimse yoktur veya sa ğl k kurulu ş lar n n y ö nlendirmesi ve sa ğl k g ö revlilerinden edindikleri bilgi emzirmeyi destekleyici do ğrultuda de ğildir. Sa ğl k hizmetleri uygulamalar n n emzirme konusunda b ü y ü k etkileri vard r. Niteliksiz uygulamalar anne s ü t ü ile beslemeyi azaltabilir, yapay beslenmenin yayg nla ş mas na yol a ç ar. İ yi uygulamalar ise emzirmeyi destekler ve annelerin ba ş ar l ve uzun s ü re emzirmelerine yard mc olur. Do ğum hastaneleri emzirmeyi ba ş latmaya, annelerin do ğumdan hemen sonra emzirmeye ba ş lamalar na yard mc olur. Ayr ca, do ğum sonras d ö nemde emzirmenin devam etmesine katk da bulunurlar. Di ğer sa ğl k kurulu ş lar da, anne s ü t ü ile beslenmenin 2 y l veya daha uzun s ü re s ü rd ü r ü lmesinde ç ok ö nemli rol oynayabilir. 1989 ’ da DS Ö ve UNICEF, “ Emzirmenin Korunmas , Yayg nla ş t r lmas ve Desteklenmesi” ad alt nda bir m üş terek bildiri haz rlad lar. Bu dok ü man, do ğum servislerinin emzirmeyi nas l destekleyece ğini tan mlar. “Ba ş ar l Emzirme İ ç in 10 Ad m” ö nerilerin bir ö zetidir. Do ğum yap lan hastanelerde bu 10 ö nerinin ger ç ekle ş mesi halinde, bu hastaneler “ Bebek Dostu Hastane” olarak tan mlanmaktad r. Ba ş ar l Emzirme İ ç in 10 Ad m: Emzirmeye ili ş kin yaz l bir politika haz rlanmal ve d ü zenli aral klarla t ü m 1- sa ğl k personelinin bilgisine sunulmal d r. T ü m sa ğl k personeli bu politika do ğrultusunda e ğitilmelidir. 2- Gebe kad nlar, emzirmenin yararlar ve y ö ntemleri konusunda 3- bilgilendirilmelidir. Do ğumu izleyen ilk yar m saatte emzirmeye ba ş lamalar i ç in annelere 4- yard mc olunmal d r. Annelere emzirmenin nas l olaca ğ ve bebeklerinden ayr kald klar 5- durumlarda s ü t ü n salg lanmas n nas l s ü rd ü recekleri anlat lmal d r. T bben gerekli g ö r ü lmedik ç e, yeni do ğanlara anne s ü t ü nden ba ş ka bir 6- yiyecek ve i ç ecek verilmemelidir. Anne ve bebe ğin 24 saat bir arada kalmalar n sa ğlayacak bir uygulama 7- benimsenmelidir. Bebe ğin her isteyi ş inde emzirilmesi te ş vik edilmelidir. 8- Emzirilen bebeklere biberon, yalanc meme veya emzik t ü r ü nden herhangi 9- bir ş ey vermemelidir. Emzirmeyi destekleyen gruplar n olu ş umu sa ğlanmal , taburcu olan 10- annelerin bu gruplara kat lmas te ş vik edilmelidir. 13. D Ü NYADA VE T Ü RK İ YE ’ DE EMZ İ RME DURUMU 13.1. D ü nyada Emzirme Durumu: 1920 ’ lerde, end ü strile ş mi ş ü lkelerde emzirme oran h zla d üş meye ba ş lam ş t r. 1970 ’ lerde, ya ş am n ilk haftas nda bebeklerin sadece %10-25 ’ i emzirilmekteydi. Emzirmedeki bu azalma bebek mamalar n n ü retim ve pazarlamas ndaki h zl art ş la ili ş kilendirilmi ş tir. 1970 ’ lerden bu yana emzirme h z n n artt r lmas na y ö nelik bir ç ok program yap lm ş t r. Emzirmedeki azalmada, e ğitim d ü zeyi y ü ksek anneler ö nc ü l ü k etmi ş lerdir. Fakat daha sonra bu kad nlar emzirme e ğiliminin art ş na da ö nc ü l ü k etmi ş lerdir. E ğitimli olmayan kad nlarda emzirmedeki art ş daha yava ş olmu ş tur. Amerika Birle ş ik Devletleri ’ nde, emzirme olas l ğ en az olan anneler; ü niversite e ğitimi almam ş , k rsal b ö lgede ya ş ayan, d üş ü k do ğum a ğ rl kl bebe ğe sahip olan Afrika k ö kenli Amerikal lard r. İ ngiltere ’ de, ş ehir merkezinde oturan, e ğitim s ü resi 18 y ldan daha az olan ve hastanede do ğum yapan kad nlarda 1979 ve 1988 y llar aras nda emzirme h zla azalm ş t r. Filipinlerde emzirme oran ndaki azalma hastanede do ğum yapma ile ili ş kilendirilmi ş tir. Avrupa ’ da 6 ay sadece anne s ü t ü ile besleme oran ; Avusturya ’ da %46, İ svi ç re ’ de %42, İ ngiltere ’ de %21 ve Almanya ’ da %10 gibi farkl l klar g ö stermektedir. İ ngiltere ’ de 6. ayda halen emzirenlerin oran , en d üşü k sosyo ekonomik d ü zeyde %22 iken, en y ü ksek s n fta %48 ’ dir. Bir ç ok geli ş mi ş ü lkede emzirme oran artarken, geli ş mekte olan ü lkelerde ö zellikle ş ehirle ş mi ş b ö lgelerde azalmaktad r. 13.2. T ü rkiye ’ de Emzirme Durumu T ü rkiye ’ de bebek beslenmesi ve emzirmeye ili ş kin ü lkeyi temsil eden veriler, T ü rkiye N ü fus Sa ğl k Ara ş t rmalar ndan (TNSA) elde edilmektedir. Tablo 1 ’ de T ü rkiye ’ de y llara g ö re emzirmeye ili ş kin durumlar verilmi ş tir. Tablo 8. T ü rkiye ’ de Y llara G ö re Emzirmeye İ li ş kin Durumlar Emzirmeye İ li ş kin Durumlar T ü rkiye N ü fus Sa ğl k Ara ş t rmas 1993 1998 2003 2008 Bir s ü re anne s ü t ü alma % 95.2 95.2 96.8 96.7 Do ğumdan sonra ilk 1 saat i ç inde emzirme % 19.9 51.8 53.9 39.0 Anne s ü t ü nden ö nce ba ş ka besin verme % Veri yok Veri yok 39.4 23.2 Sadece anne s ü t ü ile besleme % 2 aydan k üçü k bebekler 2- 3 ayl k bebekler 4- 5 ayl k bebekler 6 aydan k üçü k bebekler 18.9 10.3 9.8 Veri yok 14.2 5.9 2.0 Veri yok 43.5 15.7 10.6 20.8 68.9 42.0 23.6 41.6 Biberon kullananlar 2 aydan k üçü k bebekler 2- 3 ayl k bebekler 0- 3 ayl k bebekler 17.7 30.4 Veri yok Veri yok Veri yok 36.9 16.4 39.1 Veri yok 21.8 36.1 Veri yok 4- 6 ayl k bebekler 6 aydan k üçü k bebekler Veri yok Veri yok 46.4 Veri yok 47.5 36.6 57.0 41.0 24 ay ve daha uzun s ü re emzirme (%) Veri yok Veri yok 7.1 10.4 Ortanca emzirme s ü resi (ay) 11.9 12.0 14.0 16.0 Ortalama emzirme s ü resi (ay) 13.3 13.7 14.9 - Tablo 8 ’ de g ö r ü ld ü ğü gibi; T ü rkiye ’ de emzirme olduk ç a yayg nd r. 2008 TNSA sonu ç lar na g ö re t ü m bebeklerin % 96.7 ’ si emzirilmekte olup, emzirme sorunu olmad ğ g ö r ü lmektedir. Ancak, do ğumdan sonra ilk emzirme zaman , ilk verilen besin, ilk 6 ay sadece anne s ü t ü ile besleme ve 24 ay ve ü zeri s ü re emzirmede sorunlar mevcuttur. Do ğumdan sonra ilk 1 saatte emzirilen bebekler 1993 TNSA ’ da % 19.9 gibi d üşü k d ü zeyde iken, 200 ’ te %53.9 olmu ş tur, ancak bu oran2008 ’ de%39 ’ gerilemi ş tir. Bebeklerin yakla ş k % 23.2 ’ sine ilk besin olarak anne s ü t ü haricinde besinler verilmektedir. Sadece anne s ü t ü yle besleme oranlar ; 1993 ’ te ve 1998 ’ de ç ok daha d üş ü k iken, 2008 ’ de 6 aydan k üçü k bebeklerde % 41.6 olup, yine de ç ok d üşü k d ü zeydedir. 24 ay ve daha uzun s ü re emzirilen ç ocuk oran sadece % 10.4 ’ t ü r . Emzirme s ü resi ortancas 16.0 , ortalamas 14.9 ay olup 1993- 2003 aras ndaki 10 y lda 2 ayl k bir art ş g ö stermi ş tir. Sonu ç olarak T ü rkiye ’ de bebeklerin yar dan fazlas do ğumdan sonra erken emzirmeye ba ş laman n, %77 ’ si ilk olarak anne s ü t ü ile beslemenin, %60 ’ ilk 6 ay sadece anne s ü t ü ile beslenmenin ve %90 ’ en az 24 ay anne s ü t ü ile beslenmenin avantajlar ndan yararlanamamaktad r. 14 . MEMEDEN KESME Daha ö nce de ifade edildi ği gibi, anne s ü t ü ile beslenmenin en az 2 ya ş na kadar s ü rd ü r ü lmesi ö nerilmektedir. Bu s ü re sonunda bebek yava ş yava ş anne memesinden ayr labilir. Memeden ay rma; birden yap lmamal , ö nce g ü nd ü z emzirmeleri, arkas ndan gece beslenmeleri kald r larak sonland r lmas uygun olur. Anne s ü t ü nden kesme, ç ocu ğun hasta oldu ğu bir d ö nemde yap lmamal d r. Anne memeden ay rd ğ ç ocu ğundan ilgiyi eksik etmemeli, ç ocu ğun meme ayr l ğ ile anne ayr l ğ n ayn anda ya ş amamas i ç in, memeden kesilirken anne ile ç ocuk ayr lmamal d r. KAYNAKLAR Coutsoudis A, Bentley J. İ nfant Feeding In Public Health Nutrition (Ed: Gibney , MJ, 1- Margetts MB, Kearney JM, Arab L.) First Published Blackwell Publishing Company Oxford 2004 pp . 264-282 . Peggy L, Pipes MA, MPH, RD. Nutrition in Infancy In Krauses Food , Nutrition and 2- Diet Therapy 9. Edition . Ed. Mahan LK, Stump Escott S. W.B. Saunders Company Philadelphia , 1996 pp : 213-227 . Breastfeeding Rediscovered , UNICEF, Janvary , 1986. 3- American Academy of Pediatrics , Work Group of Breastfeeding . Breastfeeding and 4- the use of Human Milk . Pediatrics . 1997; 100: 1035-1039 . WHO. Report on the WHO Collaborative Study on Breast - Feeding , Breast – Milk 5- Quantity and Composition , The Quantity and Quality of Breast Milk , Geneva , 1985. ( İ lling Stephan , Spranger S) Klinik Muayene Tan Tedavi Acil Klavuzu Ç eviri Ç etiner 6- Y. Yay m Edit ö r ü Ç etiner M. Y ü ce Yay nlar İ stanbul 1994. K ö ksal G, G ö kmen H, Ç ocuk Hastal klar nda Beslenme Tedavisi. (Anne S ü t ü ve 7- Emzirme) Hatipo ğlu Yay nlar , Ankara, ss . 31-67 , 2000.Ergin S. Emzirme Konusunda Annelere Yard m. Ç eviri (Kitap Ed. F. Salage King ) 8- İ zmir, 2000. American Dietetic Association . Manual of Clinical Dietetics . Sixth Edition . Chicago, 9- İ llinois . Full Term Infant . ss 69-159 . 2000. Baysal A. Beslenme. ( Ç ocuklar n Beslenmesi). Hatipo ğlu Yay nevi, Ankara, 2002, 10- ss : 429-472 . Ö zt ü rk Y, G ü nay O, Aile Sa ğl ğ El Kitab . İ ç inde Aykut M, G ü nay O, Edit ö rler. Anne 11- S ü t ü Kayseri: Erciyes Ü niversitesi Yay nlar No: 83; 1995 s. 78-81 . Ö zt ü rk Y, G ü nay O, Aile Sa ğl ğ El Kitab . İ ç inde Aykut M, G ü nay O, Edit ö rler. 12- Ç ocuklar n Beslenmesi Kayseri : Erciyes Ü niversitesi Yay nlar No: 83; 1995 s. 82-93. G ö k ç ay G, Garibpa ğao ğlu M. Ç ocukluk ve Ergenlik D ö neminde Beslenme. İ stanbul 13- Saga Yay nlar ; 2002. Ö zsoylu Ş , Anne S ü t ü : Tek Fizyolojik Bebek Besini. Toplum Hekimli ği B ü lteni, Say 14- 1, 1986. WHO. Diet Nutrition and The Prevention of Chronic Diseases . WHO Technical 15- Report Series 916, Geneva 2003. S ü zen B, İ nan H. İ lk Yard m. Kelebek Matbaac l k, İ stanbul, 2005. 16- Baum D, Rolfe P. Collecting , processing and storing breastmilk in the U.K. and India . 17- Diarhoea Dialogue . 1984; 17: 5-7 . Unicef – WHO. 1990-2005 Celebrating the Innocenti Declaration on the Protection , 18- Promotion and Support of Breastfeeding . November 2005. T.C. Sa ğl k Bakanl ğ , Ç ocuk Sa ğl ğ El Kitab . 1986 19- T.C. Sa ğl k Bakanl ğ Temel Sa ğl k Hizmetleri Genel M ü d ü rl ü ğü , Sa ğl k Projesi 20- Genel M ü d ü rl ü ğü . Toplumun Beslenmede Bilin ç lendirilmesi, Saha Personeli İ ç in Toplum Beslenmesi Program E ğitim Materyali, Ankara, 1997. Heird W.C, Cooper A. Infancy and Childhood in Modern Nutrition in Health and 21- Disease Tenth Edition . Ed. Shils M.E, Shike M. Ross A.C, Caballere B, Cousins R.J. Lippincott Williams and Wilkins 2006. ss 798-817 . T.C. Sa ğl k Bakanl ğ Ana Ç ocuk Sa ğl ğ ve Aile Planlamas Genel M ü d ü rl ü ğü . 22- Ç ocuk Sa ğl ğ Programlar Kitab ,Yenilenmi ş 6. Bask ,1995.