5 - Halk Sağlığı Anne Sütünün Önemi ve Emzirme Tekniği 1 ANNE S Ü T Ü N Ü N Ö NEM İ VE EMZ İ RME TEKN İĞİ     Prof. Dr. Mualla AYKUT Erciyes Ü niversitesi T p Fak ü ltesi Halk Sa ğl ğ Anabilim Dal  2 ANNE SÜTÜ S ü t; belirli ö zellikleri ta ş mas • nedeni ile, yeni do ğ an bebe ğ e en uygun besindir. Memeli hayvanlar taraf ndan • yavrular n n beslenmesi i ç in salg lan r. Her canl n n s ü t ü kendi yavrusu i ç in en uygun • besindir. Kuzuya koyun s ü t ü ,danaya inek s ü t ü , bebe ğ e • anne s ü t ü en uygundur. Çü nk ü o s ü t, bile şim y ö n ü nden o yavrunun • b ü y ü me h z ve sindirim sistemi ö zelliklerine uygun olarak yap lm şt r.3 Anne s ü t ü , bebek beslenmesinde tek ba ş na • yeterli olan en ü st ü n vas fl ve fizyolojik olan tek besindir. Fizyolojik olmas ; bebek i ç in en iyi olmas , • ö zel yap lmas yan nda, bebe ğ in gestasyonel ve do ğ umdan sonraki ya ş na g ö re ayarlanmas nda da g ö r ü l ü r. Anne s ü t ü n ü n fonksiyonu sadece bebe ğ i • beslemek de ğ ildir. Anne s ü t ü bebe ğ i en iyi şekilde besledi ğ i gibi, • bebek ve anne a ç s ndan yararlar say lamayacak kadar ç oktur.4 ANNE SÜTÜNÜN YAPIMI5 Anne s ü t ü ü retimi 2 a şamada olur. • Birinci a şama gebelik s ras nda ger ç ekle şir. Gebeli ğ in ikinci üç ay nda meme • bezlerinde h ü cresel de ğ i şiklikler sonucu s ü t yap m ba şlar. Ancak gebelik s ras nda kanda y ü ksek • d ü zeyde bulunan progesteron ve ö strojen etkisiyle s ü t salg lanmas bask lan r. İ kinci a şama do ğ um ile ba şlar. •6 Do ğ umdan sonra plasentan n ayr lmas ile s ü t • yap m ü zerindeki bask ortadan kalkar. Maternal ö strojen, progestron ve plasental • laktojen d ü zeylerindeki ani d üşüş le birlikte s ü t salg lanmas ba şlar. Bebek memeyi emdi ğ inde, meme ucundan • beyne giden duysal ileti ile hipofiz bezinin ö n lobundan prolaktin hormonu salg lan r. Prolaktin s ü t salg lanmas n uyar r. Alveoler • h ü creler s ü t sentez ederek s ü t kanallar na verirler. 7 Ayn duysal ileti hipofiz bezinin arka lobundan • oksitosin salg lanmas n sa ğ lar. Oksitosin memede alveol ç evresindeki kas • h ü crelerinin kas lmas n sa ğ layarak s ü t ü n alveollerden kanallara ve laktifer kanallara akmas n ve meme ucuna ula şmas n sa ğ lar Bu durum oksitosin ya da bo şalma refleksi • olarak tan mlan r. Bebe ğ in emmesi ile meme bezlerinin • bo ş alt lmas s ü t yap m n uyar r ve devam n sa ğ lar. 8 S ü t yap m n belirleyen en ö nemli iki • fakt ö r, bebe ğ in s k emmesi ve memelerin bo şalt lmas d r . A ş r gergin ve bo şalt lmayan • memelerde s ü t yap m durmaktad r. Bu nedenle bebe ğ in emmedi ğ i • durumlarda g ö ğ ü slerin sa ğ larak bo ş alt lmas s ü t yap m n n devam i ç in gereklidir.9 Yorgunluk s ü t yap m n azalt r. Emziren annenin yeterince dinlenmesi i ç in • yard mc ve destek olunmal d r. Stresli, ruhsal a ç dan s k nt l olan annelerde • oksitosin refleksi bask lanabilir ancak prolaktin hormonunun dayan kl l ğ artt r c ö zelli ğ i vard r. Bu nedenle stres alt ndaki annenin • emzirmeye devam etmesi, hem s ü t yap m n n devam hem de kendi ruh sa ğ l ğ i ç in ö nemlidir. 10 Annenin kronik beslenme yetersizli ğ i durumunda s ü t yap m azal r. Emziren kad nlar n yeterli ve dengeli • beslenmesi sa ğ lanmal d r. Memelerin b ü y ü kl ü ğ ü s ü t yap m nda rol • oynamaz. 11 Anne Sütünün Bile ş imi Do ğ umdan sonraki ortalama 5 g ü nl ü k s ü rede • salg lanan s ü te “ Kolostrum ” (A ğ z) ad verilir. 6-15 g ü nler aras nda gelen s ü te “ Ge ç i ş S ü t ü ” , • 15. g ü nden ç ocuk s ü tten kesilene dek salg lanan s ü te de “ Olgun S ü t ” denir. Kolostrum olgun s ü te g ö re daha az ya ğ ve • karbonhidrat, daha fazla protein, sodyum, potasyum ve klorid i ç erir. Sekretuar Immunglobulin A, laktoferrin ve • lokosit’ ç e zengindir.12 Anne s ü t ü n ü n bile şimi; do ğ umdan sonra ge ç en s ü reye, • emzirme s ü resine, • emzirme s kl ğ na, • s ü t ü n memeden ç ekilmesi s ras nda • uygulanan bas nca, iki gebelik aras nda ge ç en s ü reye ve • annenin gebelik s ü resine g ö re de ğ i şiklik • g ö sterdi ğ i gibi bir emzirme s ü resi i ç inde de farkl l klar g ö sterir. 13 Erken do ğ um yapan annelerin s ü tleri; protein, sodyum ve klor y ö n ü nden zaman nda do ğ um yapanlar n s ü tlerine g ö re daha zengin, laktoz y ö n ü nden daha d üşü kt ü r. Yine bir emzirme seans nda, • emzirmenin ba şlang c ndaki s ü t ( ö n s ü t) karbonhidrattan, emzirmenin sonundaki s ü t (son s ü t) ya ğ dan zengindir. Anne s ü t ü ndeki ya ğ ve protein • miktar n n emzirmenin sonuna do ğ ru s ras yla 4-5 kat ve %50 oran nda artt ğ g ö sterilmi ştir.14 İ NSAN VE İ NEK SÜTÜNÜN B İ LE Ş İ M İ ( ORTALAMA DE Ğ ERLER) Besin Ö geleri İ nsan S ü t ü İ nek S ü t ü Genel Bile ş im Su % Protein % Ya ğ % Laktoz K ü l ( toplam mineral ) % 87.6 1.2 3.8 7.0 0.2 87.3 3.3 3.7 4.8 0.7 15 Besin Ö geleri İ nsan S ü t ü İ nek S ü t ü Enerji (100 ml s ü t ü n enerjisi ve bunu sa ğ layan ö gelerin %’si ) Toplam kalori Ya ğ dan Laktozdan Proteinden 67 51 42 7 66 50 30 2016 Besin Ö geler i İ nsan S ü t ü İ nek S ü t ü Madenler (100 ml s ü tteki miktarlar mg. olarak) Kalsiyum Magnezyum Fosfor K ü k ü rt Demir Bak r B ö brek Sol ü t Y ü k ü 33 4 15 14 0.15 0.04 80 125 12 96 30 0.10 0.03 22017 Besin Ö geleri İ nsan s ü t ü İ nek s ü t ü Vitaminler (100 ml ) Vitamin A ( ? g) Karoten ( ? g) Vitamin D (IU) Vitamin E (mg) Vitamin C (mg) Niasin (mg) Riboflavin (mg) Vitamin B6 (mg) Tiamin (mg) Folik asit ( ? g) Vitamin B12 ( ? g) K Vitamini ( ? g) 53.0 27.0 0.42 0.56 4.30 0.17 0.04 0.01 0.02 5.0 0.10 15 ? g/L 34.0 38.0 2.36 0.06 1.60 0.10 0.20 0.05 0.04 5.0 0.56 60 ? g/L18 Ö geler İ nsan S ü t ü İ nek S ü t ü Elzem Ya ğ Asitleri (100 g s ü t ya ğ ndaki miktarlar g olarak) Linoleik asit Linolenik asit Ara ş idonik asit Toplam EPA-DHA 8.30 0.40 0.80 9.50 Var 1.10 - 1.00 2.10 Yok19 İ NSAN SÜTÜ VE İ NEK SÜTÜNDEK İ PROTE İ N İ N TÜR VE ORANLARI (100 ML SÜTTE GM VE YÜZDE OLARAK) PROTE İ N Insan S ü t ü gm/100 ml % İ nek S ü t ü gm/100 ml % Kazein 0.4 33 2.8 85 Laktalb ü min ve Laktoglobulin 0.8 67 0.5 15 20 Anne s ü t ü sadece ya ğ , protein, • karbonhidrat, vitamin ve mineral kar ş m de ğ il ayn zamanda bebe ğ e biyolojik yararlar olan bir maddedir. 21 ANNE SÜTÜNDE; Amilaz ve Lipaz bulunur. • Hayvan s ü tlerine g ö re de ğ i ş ik t ü rde ve • daha fazla miktarda n ü kleotidler bulunur. Beyin geli ş iminde rol ü olan Taurin amino • asidi bulunur. Ig A ba ş ta olmak ü zere immunglobulinler • y ö n ü nden zengindir. Basilus Bifidus etmeni bulunur. •22 Laktoferrin proteini bulunur. • Proteini allerjik de ğ ildir. • Ç evresel fakt ö rler a ç s ndan daha g ü venlidir. • Anne s ü t ü ile besleme anne ile bebek • aras ndaki ileti ş imi sa ğ lar. Ekonomiktir. •23 Haz rlanma ve saklanma sorunu • yoktur. Her zaman haz r ve temizdir. • Bakteriostatik ö zelli ğ i vard r. • Emzirme, s ü t birikmesi ile memede • olu ş abilecek komplikasyonlar ö nler. Emziren kad nlarda meme kanseri • riski daha d üşü kt ü r. 24 Baz ç al ş malar, emzirmenin anne sa ğ l ğ • ile ilgili muhtemel yararlar na da i ş aret etmektedir. Emzirme ile artan oksitosin d ü zeyi, do ğ um • sonu kanaman n azalmas n ve uterusun eski haline daha h zl d ö nmesini sa ğ lar. Laktasyonel amenore emzirme s ü resinde ve • do ğ umdan sonraki aylarda daha az menstrual kanaman n olmas n sa ğ lar. 25 Son ç al ş malar; s ü t veren kad nlar n daha erken d ö nemde • eski kilolar na d ö nd ü klerini, emzirmenin ov ü lasyonu bask lamas • sonucunda do ğ um aral klar n a ç t ğ n , do ğ um sonu artm ş kemik • remineralizasyonunun postmenapozal d ö nemde kal ç a k r ğ n azaltt ğ n , over kanseri riskini azaltt ğ n ve • premenapozal d ö nemde meme kanseri riskini • azaltt ğ g ö stermi ştir.26 Anne Sütü Salg ı lanmas ı n ı Etkileyen Faktörler; Annenin psikolojik durumu, • Fiziksel aktivite durumu, • Annenin beslenme durumu. •27 Bebe ğ in yeterli anne s ü t ü nas l anla ş l r? al p almad ğ İ lk üç ayda a ğ rl k kazan m ayda ortalama • 800 gram, 4-12 ayl k d ö nemde ise 600 gramd r. Anne s ü t ü ile beslenen bebekler do ğ umu • izleyen 3-4 g ü nden sonra 24 saatte 6 veya daha fazla idrar yaparak slak bez ç karmal d r. Yeterli anne s ü t ü alamayan bebekler 6 • kezden az idrar yaparlar. 28 Anne s ü t ü ile beslenen bebe ğ in, ayda • 500 gramdan az a ğ rl k art ş , g ü nde 6 kezden az idrara ç karak bezini slatmas yeterli anne s ü t ü alamad ğ n g ö sterir. Bu de ğ erlendirme sadece anne s ü t ü • alan bebekler i ç in ge ç erlidir. 29 Bebe ğ in yeterli anne s ü t ü alamamas n n s k g ö r ü len nedenleri; emzirmeye ge ç ba şlama, • s k emzirmeme, • gece emzirmeme, • k sa s ü re emzirme, • memeye k ö t ü yerle şme, • bebe ğ e biberon, emzik, ek besinler verme, • annede ö zg ü ven azl ğ , kayg , stres, • emzirmeden ho şlanmama, • bebe ğ i kabullenmeme ve • yorgunluk; •30 Daha az g ö r ü len nedenler ise; annenin kontraseptif hap, alkol, sigara, • di ü retik kullan m , a ğ r malnutrisyon, • plasenta par ç as kalmas , • meme geli şiminde bozukluk ( ç ok nadir), • bebekte hastal k ve anomalidir. •31 Kad nlar n %99’u ayn anda iki • bebe ğ e yetecek kadar s ü t ü retme kapasitesine sahiptir. Anneye moral destek ile bebeklerin her • ikisini de yeterli besleyebilecekleri ikna edilerek emzirmeleri sa ğ lanmal d r. Baz anneler iki bebe ğ e ayn anda, • baz lar ö nce birini sonra di ğ erini emzirebilir.32 ÇALI Ş AN ANNEN İ N EMZ İ RMES İ Annelerin i şe gitmesi, bebe ğ inden ayr • kalmas nedeniyle s kl kla emzirmenin kesilmesine neden olmaktad r. Anneler ç al ş yor olsalar bile; ilk 6 ay sadece • anne s ü t ü ile beslemeyi ve en az 2 y l emzirmeyi ba ş ar ile s ü rd ü rebilmelidirler. Anne, g ö ğ s ü nden sa ğ d ğ s ü t ü bebe ğ inden • ayr oldu ğ u zamanlarda kullan lmak ü zere b rakarak anne s ü t ü ile beslemeyi s ü rd ü r ü r.33 S ü t sa ğ mak i ç in elle sa ğ ma yan nda mekanik ya da • elektrikle ç al şan pompalar kullan labilir . Sa ğ lm ş anne s ü t ü ; oda s s nda 8-10 saat, • buz dolab nda 3 g ü n, • buzdolab n n buzlu ğ unda 3 ay, • derin dondurucuda 6 ay • saklanabilir. 34 Saklanan s ü tler bebe ğ e verilmeden ö nce • s cak su i ç inde (benmari y ö ntemiyle) bekletilerek l k hale getirilmelidir; direkt ate şte veya mikrodalgada s t lmamal d r. Mikrodalgada s t lm ş s ü t fazla s nmadan • olu ş abilecek yan klar nedeniyle ö nerilmez. Sa ğ lm ş anne s ü t ü bebe ğ e fincan, bardak ya • da ka ş kla verilmeli, asla biberonla verilmemelidir. Anne s ü t ü sa ğ may s ü rd ü rmek i ç in g ü nde en • az 3-4 kez bo ş alt m yap lmal d r. Ç al şan anneler eve geldiklerinde bebeklerini • emzirmelidirler ve gece emzirmelerine de devam etmelidirler. 35 EMZ İ RMEN İ N UYGUN OLMADI Ğ I DURUMLAR Emzirmenin uygun olmad ğ durumlar ç ok azd r. Ciddi hastal ğ , do ğ umsal anormalli ğ i, geli şme • bozuklu ğ u olan bebeklerin anneleri emzirme teknikleri konusunda e ğ itilir ve destek olunursa ba şar ile emzirebilirler. Ememeyen bebeklere sa ğ lm ş anne s ü t ü ; • bardak, ka ş k, biberon ya da nazogastrik sonda ile verilerek beslenebilir. 36 Galaktozamili bebekler, annesi; lityum, • kemoterap ö tik ila ç lar, radyoaktif maddeler, ergotamin t ü revleri ve yasal olmayan maddeler (kokain vb) kullanan, aktif yada tedavi edilmemi ş t ü berk ü lozlu olan bebeklerin emzirilmesi ö nerilmez. T ü berk ü loz tedavisi g ö ren annenin balgam • temizlenmi ş, ev tedavisine ge ç ilmi ş ise emzirmesinde sak nca yoktur . 37 Emzirme Ve HIV Bula ş mas ı Emzirme ile HIV enfeksiyonu tart şmal d r. • Geli şmi ş ü lkelerde mamayla besleme karar anneden- • bebe ğ e HIV ge ç i şini azaltmada en iyi yol olarak bulunmu ştur. Kuzey Amerika’da HIV’le enfekte olmu ş annelerin • emzirmesi ö nerilmemektedir. Sanitasyonun zay f oldu ğ u geli şmekte olan • ü lkelerdeki bebeklerin, enfeksiyon hastal klar ndan ö l ü m riski, emzirme yoluyla HIV bula şm ş bebeklerden daha y ü ksektir. D ü nya Sa ğ l k Ö rg ü t ü , 6 ay sadece anne s ü t ü ile • beslemenin mama ile beslemeye g ö re daha fazla HIV ge ç i ş riski g ö stermedi ğ i konusunda kan tlar ileri s ü rmektedir.38 HIV ile enfekte olmu ş kad nlara, bebeklerini 6 • ay sadece anne s ü t ü ile beslemeleri, bebekte malnutrisyon riski yoksa emzirmeyi 6 • ayl k olunca kesmeleri, meme ba ş nda ç atlak, mastit, meme apsesi, • s ü t kanallar nda t kan kl k oldu ğ unda emzirmemeleri, olas ise sa ğ l kl memeden emzirmeye devam • etmeleri, yeni bir enfeksiyonu ö nlemek i ç in seksuel • ili şkide kondom kullan m , anne ve bebe ğ in birbirlerini yeniden enfekte • etmemeleri i ç in bebekte pamuk ç uk ve annede meme ba ş ç atlaklar n n tedavi edilmesi ö nerilmektedir.39 EMZ İ RMEDE ALTIN KURALLAR Bebek do ğ umdan hemen sonra (ilk 0.5- • 1.0 saat i ç inde) emzirilmeye ba ş lanmal d r. Kolostrum mutlaka verilmelidir. • İ lk verilen besin anne s ü t ü olmal d r. • Bebek her istedi ğ inde emzirilmelidir. • Emzirme son b rak lan memeden • ba ş lat lmal d r.40 Evde her emzirmede meme temizli ğ i • yap lmas zorunlu de ğ ildir. Bebek , g ü nde en az 10 kez emzirilmelidir. • Bebe ğ e ilk alt ay tek ba ş na anne s ü t ü • verilmelidir. Alt aydan sonra ek besinlere ba ş lanarak, • 24 aya kadar kadar emzirme s ü rd ü r ü lmelidir.41 Emziren Anne, Alkol, Sigara, A ş r Ç ay-kahve • Kullanmamal d r. Emziren Anne Hekim Re ç ete Etmedik ç e İ la ç • Kullanmamal d r. Emzirme Bir Do ğ um Kontrol Y ö ntemi De ğ ildir. • Ç al ş an Emziren Anne de, İ lk Alt Ay Bebe ğ ini • Sadece Kendi S ü t ü yle Besleyebilir. Emziren Anneler, Devlet ve Ailesi Taraf ndan • Desteklenmelidir.42 MEMEDEN KESME Anne s ü t ü ile beslenmenin en az 2 ya ş na kadar • s ü rd ü r ü lmesi ö nerilmektedir. Bu s ü re sonunda bebek yava ş yava ş anne • memesinden ayr labilir. Memeden ay rma; birden yap lmamal , ö nce g ü nd ü z • emzirmeleri, arkas ndan gece beslenmeleri kald r larak sonland r lmas uygun olur. Anne s ü t ü nden kesme, ç ocu ğ un hasta oldu ğ u bir • d ö nemde yap lmamal d r. Anne memeden ay rd ğ ç ocu ğ undan ilgiyi eksik • etmemeli, ç ocu ğ un meme ayr l ğ ile anne ayr l ğ n ayn anda ya şamamas i ç in, memeden kesilirken anne ile ç ocuk ayr lmamal d r. 43 TE Ş EKK Ü RLER