2 - Tıbbi Parazitoloji Artropodlar ( keneler ve vektörlükleri ) Keneler ve Vekt ö rl ü kleri Zehirli Artropodlar ve Artropod zehirlenmesi Doç. Dr. Salih KUKKeneler; Kan emici vekt ö rler aras nda ç ok geni ş konak yelpazesine sahip ektoparazitler. (s ü r ü ngen, kanatl , memeli, insan) Kutup b ö lgeleri hari ç di ğer b ö lgelerde yayg n olarak bulunurlar. Ç e ş itli virus, bakteri ve protozoonlara hem rezervuar konakl k hem de vekt ö rl ü k yaparlarKeneler Akarlar n genel ö zelliklerine sahiptirler. ? Akarc klardan: ? Daha b ü y ü k olmalar ? Hipostomlar nda di ş veya diken bulunmas ? Solunum deliklerinin 3. ya da 4. ç ift baca ğ n ? arkas nda olmas yla ayr l rlar.Keneler İ nsana zarar veri ş ş ekilleri; Kan emerek, ? Vekt ö rl ü k yaparak ? Kene felci ve alerjiye neden olarak ?Keneler Eri ş kin: 2-20 mm ? Kan emdiklerinde 2-3 kat na ula ş abilir. ? Renk: saman sar s ndan, koyu k rm z -kahverengi, ? kan emince renk koyula ş r.Keneler Morfolojilerine g ö re; Sert Keneler (Ixodidae) ? Yumu ş ak Keneler (Argasidae) ?Sert-Yumu ş ak Kene Farklar Sert keneler Yumu ş ak keneler S rttan bak nca Kapitulum g ö r ü l ü r g ö r ü lmez S rtlar nda kalkan (skutum) var yok Bacaklar n ucunda yast k var yok (pulvillus) Hayat D ö ng ü s ü Ya ş am d ö ng ü s ü : yumurta – larva – nimf – eri ş kin ? Yumurta hari ç b ü t ü n d ö nemlerinde hem erkek, hem de ? di ş i ektoparazittir, kan emerek beslenirler Kan emme d ö nemleri d ş nda kona ğ n bar na ğ nda ? ya ş arlar Di ş iler daha fazla kan emerler ? 2-3 y l ya ş arlar, a ç l ğa uzun s ü re dayan kl d rlar ?Hayat D ö ng ü s ü Di ş i sert kene bir seferde binlerce yumurta yumurtlay p ö l ü r, ? Di ş i yumu ş ak kene hayat boyunca birka ç kez 20-25 yumurta yumurtlar. Konak bar na ğ nda zemine b rak lan yumurta i ç inde uygun ç evre ? ko ş ullar nda larva olu ş ur. Larva kan emer ve 1-2 haftada nimf d ö nemine d ö n üşü r. ? Sert kenelerde sadece bir nimf d ö nemi varken ? Yumu ş ak kenelerde birden fazlad r. ?Hayat D ö ng ü s ü Nimfler g ö mlek de ği ş tirip eri ş kinleri olu ş ur. ? Eri ş kinler kan emer ve sonras nda ç iftle ş irler. ? Erkek kene ç iftle ş meden sonra ö l ü r. ? Di ş i kene ise tekrar kan emer ve sonras nda yumurtlar. ?Keneler kan emerken kapitulumlar n deriye sokarlar ? V ü cuda yap ş m ş kene buradan zorla ç ekilip ç kart lmaya ? ç al ş l rsa doku harabiyetine yol a ç ar. Ayr ca kapitulumun kopup deri i ç inde kalmas riski de vard r ?Keneler Kan emerken baz maddeler salg larlar. (Antikoag ü lan gibi..) ? Bu maddelere kar ş insanlar farkl tepkiler g ö sterebilirler ? Kan emilen yerde ac , yanma, ka ş nt hissi, k zar p ş i ş me ? Halsizlik ? Mide bulant s ? Kusma, ishal ? Bay lma ? Ate ş ? Ö zellikle y ü zde ö dem g ö r ü lebilir. ?Kene felci Beyin ve omurili ğe yak n yerlerden kan emmede s k ? Ç ocuklarda daha s k ? Kenenin t ü k ü r ü ğü ndeki bir madde; sinir impulsunun terminal ? n ö ronlara ge ç i ş ini ö nler Bacaktan ba ş layan fel ç 2-3 g ü nde boyuna ula ş r, ? kene ç kar lmazsa solunum durmas ile ex. ? Ate ş : 40 ° C ? Kene ç kar l rsa semptomlar ge ç ebilir ? % 3-12 mortalite ?Evrimlerindeki baz fizyolojik-ekolojik ö zellikleri vekt ö rl ü k y ö n ü nden b ü y ü k bir potansiyel kazand rm ş : Uzun ö m ü rl ü olmalar (yumu ş ak kenelerin 2-3 sene) • Uzun s ü re a ç l ğa dayanabilme (bir y l) • Yaln z kan emerek beslenme • Her geli ş im evresinde hem erkek hem de di ş inin kan emmesi • Konak yelpaze geni ş li ği (bal klar hari ç , hemen her canl ) • H zl ü reme g ü c ü ne sahip olma • Bir ç ok hastal k etkenine rezervuarl k yapma • Konaklar n n ç o ğunun yaban hayvan olmas • Hastal k etkenini yumurta yoluyla aktarabilme (transovariyal=vertikal) • Kene vekt ö rl ü ğ üKene vekt ö rl ü ğü Bula ş t rd klar hastal k ve etkenleri: ? Kene tif ü s ü (Rickettsia ricketsii ve R.conorii) ? Q hummas (Coxiella burnetti) ? D ö nek humma (Borrelia duttoni) ? Tularemi (Francisella tularensis) ? Bruselloz (Brucella t ü rleri) ? Lyme hastal ğ (Borrelia burgdorferi) ? Babesiyoz (Babesia t ü rleri) ? Ensefalit etkeni ç e ş itli viruslar ? K r m-Kongo kanamal ate ş i (Nairovirus) ?Yakalanma riskini azaltmak i ç in; Yaz n kenelerin olabilece ği yerlerde dola ş mama ? A ç k renk elbiseden ka ç nma ? Kene habitatlar ndaki gezinmeden sonra kontrol ? Pantolon pa ç alar , ayakkab lar ve yaka kapal olmal ; uzun ? kollu g ö mlek, ş apka Kene bulunursa ç ekilmemeli ?Kenelerle sava ş En etkilisi akarisid kullanmak ? Repellent kullan m ? Hayvan bar naklar na girdikten sonra kontrol ? Kan emen kene kopart lmamal ; eter, kloroform, alkol ile ? kendili ğinden deriyi b rakmas sa ğlanabilir fakat bula ş t r c l k olabilir!!!! A ş ç al ş malar devam etmekte ?Kenenin Ç kar l şZehirli Artropodlar ve Artropod zehirlenmesiZehirli artropodlar Artropodlar n baz lar zehirleyerek zarar verirler. Bunlar • aras nda ö nemli olanlar: Akrepler ( Scorpionidea ) – Ö r ü mcekler ( Araneidea ) – Keneler ( Ixodidea ) – Ar lar ( Hymenoptera ) – Ç yanlar ( Mryapoda ) –Artropod zehirlenmesi Artropod zehiri i ç inde; sinir dokusuna , kas-iskelet • sistemine, deri ve kan dokusuna etkili olan enzimler , toksinler ve allerjen maddeler vard r). Zehirlenme ve zehirlenme belirtileri; zehirin ö zelli ğine ve • insan n fizyolojik yap s na (allerjik b ü nyeli) ve ba ğ ş kl k sistemine ba ğl olarak de ği ş mektedir. Belirtiler loka l veya sistemik olabilir •Lokal belirtiler Artropod sokmas nda ö nce g ö r ü len lokal • belirtilerdir Sokulan yerde yanma ve ş iddetli a ğr , k zar kl k , • ö dem morarma , sokma izi , uyu ş uklu k, ufak yerel kanama ve sertle ş me g ö r ü l ü rSistemik belirtiler Ki ş iye, sokulan yere ve zehirin cinsine g ö re • de ği ş iklikler g ö sterebilir. Sistemik reaksiyonlar; t ü m v ü cutta k zar kl k, • ka ş nt ve yanma hissiyle kendini g ö sterir. Anafilaktik tarzda bir allerji i ç in nefes darl ğ • tehlike i ş aretidir.Sistemik belirtiler LAP • Siyanoz • Kalp ç arp nt s • 40 C º ye kadar y ü kselen ate ş • Koma • Solunum felci • Kalp durmas sonucu ö l ü m g ö r ü l ü r •Anaflaksi Allerjik b ü nyeli ki ş ilerde klinik tablo • anaflaktik ş ok tarz nda geli ş ebilir Nefes almada zorluk ç ekme – Ç arp nt – Bulant , kusma – Bayg nl k – Tansiyon d üşü kl ü ğü – Ş uur kayb ortaya ç kar –Akrepler Uzun ayak ş eklinde, u ç lar nda klaw bulunan pedipalpleri • vard r. Postabdomen dar ve e ğilip b ü k ü lebilir (fleksibl) ve • terminal segment (telson) sokmaya uyumlu ş ekilde modifiye olmu ş tur Zehirleri g üç l ü ve n ö rotokskdir, kaudal segmentin bazal • k sm ndaki iki zehir bezinden salg lan r.Akrep zehirlenmesi (=scorpionizm) Zehirli akrep t ü rlerinin kuyruk ucundaki i ğnesi • (stinger) ile insan derisini delerek dokulara zehir ak tmas sonucu olu ş an, yerel ve sistemik belirtilerle ö zellenen zehirlenmedir.Ö r ü mcekler Ba ş ta bulunan ve iki eklemli olan keliserler ( ç ene aya ğ ) • t rnakla sonlanm ş t r. İ ç i bo ş olan bu t rnaklar n zehirli bezlerle ili ş kisi vard r, • zehiri bu suretle d ş ar ak tmaktad r. Pedipalpler; besin alma, kavrama ve par ç alama g ö revi • yaparlar. Di ğer 4 ç ift ayak y ü r ü meyi sa ğlar. •Ö r ü mcek zehirlenmesi (=Araneismus) Baz ö r ü mcek t ü rlerinin ş eliserleriyle insan n derisini • delerek dokulara zehir ak tmalar sonucu olu ş an yerel nekroz ve sistemik belirtilerle ö zellenen artropod zehirlenmelesidirKene zehirlenmesi (=Tick paralysis) Kenelerin hortumlar yla insan n derisini delerek • doku i ç erisine b rakt ğ t ü kr ü k i ç erisindeki toksik madde ile insan zehirlemesi ve fel ç olu ş turmas ile ö zellenen bir artropod zehirlenmesidir.Ar lar E ş it iki ç ift zar kanatlar vard r • A ğ z yap lar s r c veya yalay c d r, sokmaya elveri ş li • de ğildir. Son kar n halkas uzam ş olup, b ç ak ş eklinde bir i ğne ile • silahl d r. Zehirli olan bu i ğneyi d üş manlar na kar ş kullan rlar. •Ar zehirlenmesi (=Hymenopterismus) Baz ar t ü rlerinin karn n n arka ucundaki i ğnesi ile • insan sokmas sonucu dokulara zehir ak tmas yla olu ş an yerel ve genel belirtilerle ö zellenen artropod zehirlenmesidir.Ç yanlar Dorso-ventral olarak yass la ş m ş t r ve • halkalardan ibarettirler. I ş ktan ka ç arlar, bu nedenle g ü nd ü zleri nadiren g ö r ü l ü rler • A ğ z deli ğinin alt nda alt ç ene (mandib ü l) bulunur. • ba ş n arkas ndaki halkada ç eneaya ğ bulunur. U ç lar sivri , sert kitinli ve deliklidir. Diplerinde zehirli salg yapan birer salg bezi vard r. Salg borusu sivri u ç lardaki delikten d ş ar a ç l r. Hayvan bu ayaklar ile kavrad ğ n sokarak zehirini • ak tmaktad r.Ç yan zehirlenmesi (=skolopendrizm) Baz ç yan t ü rleri ş eli ş erleri ( ç ene aya ğ ) ucundaki • i ğnelerini insan dersine sokarak dokulara zehir ak tmalar sonucu olu ş an ve genellikle yerel, bazen genel belirtilerle ö zellenen bir artropod zehirlenmesidir