2 - Tıbbi Parazitoloji Artropodlar ( miyaz ve uyuz ) Miyaz ve Uyuz Do ç . Dr. Salih KUKMiyaz sinekleri ve MyiasisMiyaz sinekleri Calliphoridae : Calliphora (mavi-ye ş il) • Sarcophogidae : Sarcophaga (boz) • Oestridae : Oestrus, dermatobia • Hypodermatidae : Hypoderma (b ü velek) • Gastrophylidae : Gastrophylus •Eri ş kinlerin yap s Miyaz sinekleri renkli sineklerdir. • Eri ş kinleri farkl b ü y ü kl ü ğe sahiptir; • 2-4 mm. olanlar veya 10-15 mm. yi bulanlar vard r •Miyiasis sinekleri ,ya ş am d ö ng ü s üYumurtalar n ve Larvalar n Yap s Yumurtalar k üçü k (birka ç mm), beyaz ms • renkte, silindirik oval yap lard r. Yumurtalar sine ğin cins ve t ü r ü ne g ö re farkl ortamlara b rak l rlar Larvalar ba ş s z ve ayaks zd r. b ü y ü kl ü ğü larval • d ö neme g ö re de ği ş ir (1-2 mm ’ den 1-1.5 cm ’ ye kadar). V ü cut 12 par ç adan olu ş ur. Ö n u ç lar ince, arka taraflar daha geni ş ç apl , silindiriktir Ba ş par ç as nda bir ç ift a ğ z ç engeli veya dudak • skleriti bulunur. G ö r ü n ü mleri ay r c tan da kullan l r.Myiasis Diptera tak m ndaki baz sineklerin larvalar n n • canl insan veya hayvanlar n doku ve organlar nda yerle ş mesiyle olu ş an hastal ğa miyaz denir. Myiasis ’ te larvalar; sa ğlam veya yaral deri, v ü cut • bo ş luklar ve duyu organlar nda yerle ş erek hastal k yaparlar. Myiasis Miyaz etkenlerini biyolojik ö zelliklerine veya ana sine ğin • yer tercihine g ö re 3 gruba ay rabiliriz: - Spesifik (obligator) miyaz ( ö rn. Hypoderma, Oestrus) - Semispesifik (fak ü ltatif) miyaz ( ö rn. Sarcophaga) - Aksidental (rastlant sal) miyaz ( ö rn. Musca) Yurdumuzda 35-40 t ü r miyaz sine ği vard r. • Miyazlara en s k yaz ve g ü z aylar nda rastlan r. • Miyazlar benign, hafif hatta asemptomatik hastal k • ş eklinde veya ç ok a ğ r seyredebilirYerle ş ti ği doku ve organlara g ö re miyazlar Sa ğlam deri ve derialt miyaz : • Deri ve i ç organlar larva migrans ş eklinde g ö r ü l ü r. Helmintlerde g ö r ü len gibi seyredebilir. Yara miyaz (travmatik miyaz): • Hasta bak m n n iyi olmad ğ durumlarda g ö r ü l ü r. Miyaz sinekleri yaraya ya yumurta ya da larva b rak rlar. Yaran n yerine, miyaz etkeninin cins ve t ü r ü ne g ö re ciddi komplikasyonlara yol a ç abilirYerle ş ti ği doku ve organlara g ö re miyazlar G ö z miyaz (ophtalmomyiasis): • - Sinek larvas n n g ö zde yerle ş mesine ba ğl olarak g ö r ü l ü r. -Baz larvalar geli ş irken g ö z ü tamamen harap edebilirler. -G ö z miyaz i ç ve d ş g ö z miyaz olarak ayr l r. - İ ç g ö z miyaz nda etken Hypoderma t ü rlerinin larvalar iken, d ş g ö z miyaz nda yurdumuzda g ö r ü len en s k etken Oestrus ovis larvalar d r. Larvalar g ö ze, konjonktivaya p ü sk ü rt ü ld ü kten sonra g ö zde • - yanma - ka ş nt - a ğr -fotofobi - ş i ş me - k zart - ö dem g ö r ü l ü r. En ü kleasyona sebep olan vakalar vard r. •Yerle ş ti ği doku ve organlara g ö re miyazlar Burun miyaz (nasomyiasis): Burun bo ş lu ğu veya ek olarak sin ü sler ve farinkste istila • edilmi ş tir Wohlfahrtia ve Oestrus larvalar etkendir. • Burunda ka ş nt ,rahats zl k, y ü zde ş i ş me, ba ş a ğr s , ate ş • g ö r ü l ü r. Zaman nda ö nlem al nmazsa ö l ü me yol a ç abilir. • Kulak miyaz : Ç o ğunlukla burun miyaz sonucu geli ş ir. • İ ş itme kayb , a ğr , ç nlama olabilir • Orta kulaktan beyine ge ç en larvalar ö l ü me neden olabilir. •Yerle ş ti ği doku ve organlara g ö re miyazlar An ü s ve vajina miyaz : Hemat ü ri, dis ü ri, karn n alt k sm nda a ğr lar olabilir. • Gastrointestinal miyaz Yalanc miyaz olabilece ği gibi hakiki miyaz da olabilir. • Hakiki miyaz diyebilmek i ç in larvalar n barsaktan canl • olarak ç kmas gerekir. Hakiki miyazda, mide barsak bozukluklar , bulant , kusma • ve ba ş a ğr s olabilir; ç ocuklarda epilepsi n ö betleri g ö r ü lebilir Tan Klinikte a ç k lezyonlarda, kulak, burun gibi yerlerde • larvay g ö r ü nce ‘miyaz ’ tan s konulur. Fakat etkenin kesin tan s laboratuar ç al ş mas na dayan r. • Bunun i ç in larvalar zedelemeden bulunduklar yerden • almak ve kaynama noktas gelmi ş suya atarak tespit etmek gerekir Tespit edilen larva daha sonra %70 lik alkol çö zeltisine • konulur. Tan genellikle 3.d ö nem larvas n n arka k sm ndaki yap lar • de ğerlendirilerek konulur. Tedavi Miyaz n tedavisinde ama ç , dokular zedelemeden ve • derinlere ka ç mas na meydan vermeden larvalar bulunduklar yerden ç karmakt r. G ö z miyaz nda %3 l ü k kokain kullanmak larvalar • bulunduklar yerden ç karmakta yard mc olur. Deri larva migrans nda larvalar n bulundu ğu d üşü n ü len • yere ya ğ, parafin, kloroform veya eter damlat larak larvalar n y ü zeye gelmesi sa ğlan r Nasomyiasis te larvalar n hareketini durdurmak i ç in • hastaya kloroform koklat labilir.Sarcoptes scabiei hominis ve Sarcoptik UyuzS.scabiei hominis Morfoloji***** S.scabiei hominis ç plak g ö zle zorlukla g ö r ü lecek • b ü y ü kl ü ktedir Di ş ileri (yakla ş k 0.3 mm) erkeklere (yakla ş k 0.2 mm) • oranla daha b ü y ü kt ü r Kirli beyaz renkte, yar saydam, oval bi ç imlidirler. • Beyaz renkli olan yumurtalar olduk ç a b ü y ü k boyuttad r : 0.1 mm x 0.15 mm Ö m ü rleri genellikle 1-1,5 ay kadard r. • Sarcoptes scabiei hominis İ nsan S.scabiei hominis ’ in tek kona ğ d r. • Parazit t ü m evrimini insan n derisinin i ç inde • oydu ğu birka ç mm ile 3-4 cm aras nda de ği ş en sillon denilen t ü nellerde ge ç irir. S.scabiei hominis t ü neli a ç arken par ç alad ğ doku • ile beslenir, fakat kan emmez. Genellikle eller, parmak aralar ,bilek ve dirseklerin • i ç yan , koltuk alt na yak n yerlerde yerle ş irler.Ya ş am d ö ng ü s ü Evriminde; yumurta - larva - nimf - eri ş kin d ö nemleri vard r. • D ö llenmi ş di ş i deriye girdikten sonra t ü nel i ç ine g ü nde 2-4 aras • yumurta b rak r. Yumurtadan ç kan larvalar olgunla ş mak i ç in deri y ü zeyine ç kar. • Larvalar deri y ü zeyinde nimf evresine ge ç er. • Nimf, evresinden sonra g ö mlek de ği ş tirenlerden erkek, • 2.nimf evresinden sonra g ö mlek de ği ş tirenlerden ise di ş iler • olu ş ur. Di ş iler ç iftle ş ene kadar hareket etmez, ç iftle ş tikten sonra t ü nel • kazmaya ba ş larlar.Epidemiyoloji Uyuz her ya ş ta her toplulukta g ö r ü lebilen ev ve aile i ç i • hastal ğ d r. Toplu ya ş anan yerlerde, do ğal afet ve sava ş zamanlar nda • h zla yay l r. Sporadik olgular ş eklinde veya salg nlar halinde g ö r ü l ü r. • Yurdumuzda da hemen her y ö rede zaman zaman uyuz • epidemileri g ö r ü lmektedir.Epidemiyoloji Uyuz bula ş c bir hastal kt r ve parazit kayna ğ uyuzlu • insanlard r. Parazitin enfektif formu yeni d ö llenmi ş di ş iler, larva ve nimf • formlar d r. İ nsandan insana tokala ş ma, elbise ve ç ama ş rlar n ortak • kullan m , cinsel ili ş ki, ayn yatakta yatmakla bula ş r. Bula ş t r c l k hastal k boyunca devam eder. •İ mmunolojisi S.scabiei hominis ’ e kar ş insanda ö zg ü l bir antikor ve • h ü cresel ba ğ ş kl k geli ş mektedir. Bunlar da uyuzdan kurtulmada ve parazitozun • s n rland r lmas nda rol oynamaktad r. V ü cut parazitten kurtulsa da hastal k belirtileri, deride • kalan parazit antijenleri nedeniyle devam edebilir. Parazit derinlere inmi ş ve antijeni uzun s ü re o b ö lgede • kalm ş sa Nod ü ll ü uyuz denilen tip g ö r ü l ü r. E ğer ki ş inin immunolojik yan t yetersiz ise bu kez • hiperkeratozlu Norve ç uyuzu tipi g ö r ü l ü r.Klinik Belirtiler ve Patoloji Uyuzda kulu ç ka s ü resi ilk bula ş mada 2-3 hafta, yineleyen • bula ş malarda ise ç ok daha k sad r. Ka ş nt , incimsi vezik ü ller ( vezik ü l perle ) ve uyuz izleri • ( sillon ) uyuzun en temel 3 belirtisidir. Parazitin yerle ş ti ği yerlerde ş iddetli ka ş nt ve deri • bozukluklar g ö r ü l ü r. Ka ş nt ; parazitin deri i ç inde a ç t ğ t ü nellerde a ç kta kalan • sinir u ç lar n n uyar lmas na ve parazitin metabolik art klar na kar ş geli ş en allerji nedeniyle olu ş ur. Ka ş nt ö zellikle geceleri artar. •Norve ç uyuzu Uyuzun a ğ r ge ç irilen formudur. • Scabies crutosa veya kabuklu uyuz olarak da bilinir. • Down sendromu gibi ka ş nt y iyi alg layamayan mental, • n ö rolojik bozuklu ğu olanlarda veya ba ğ ş kl ğ n bask land ğ durumlarda bu klinik tablo geli ş ir. Deri lezyonlar yayg n, hiperkeratotik, kabuklu • nod ü ller veya plaklar ş eklindedir. Normalde uyuzlu bir hastada 5-10 aras etken bulundu ğu • halde bu hastalarda milyonlarca etken bulunabilir.Norve ç UyuzuTan ve tedavi Klinik tan da en ö nemli bulgu incimsi vezik ü ller ve • ö zellikle geceleri artan ka ş nt d r. Bu vezik ü llerin i ç inde parazit bulunur. Ayr ca “ uyuz izleri” (sillon) denilen ve i ç lerinde parazitin • ç kart lar ve metabolik art klar bulunan yap lar da tan da ö nemlidir.Tan Parazitolojik tan amac yla incimsi vezik ü llerden, uyuz • izlerinde i ğneyle kanatmadan bisturi yard m yla kaz nt al n r. Kabuklar %5 lik KOH i ç inde eritilir, lam-lamel aras nda • incelenir ve parazit aran r. Tedavi %5 Permethrin ile tedavi edilir •Di ğer Uyuz Tipleri ve etkenleri Arpa Uyuzu: Pyemotes ventricosus Ç al l k Uyuzu: TrombiculidaeMaggot terapi Lucilia sericata sine ğinin steril larva ve pupalar n n • tedavide kullan lmas “Larva tedavisi”, “ Maggot debritman tedavisi”, Terapotik • Miyaz”, “Biyocerrahi” veya “Biyocerrahi Depritman” Larva ve pupalar ü rettikleri proteolitik enzimlerle nekrotik • dokuyu eritir ve besin kayna ğ olarak kullan r.Maggot terapi Bas ü lseri • Diyabetik ayak ü lseri • Osteomylit • Vask ü ler ü lserler • Post-operatif yaralar • Travmatik iyile ş meyen yaralar • Yan klar • Ü lseratif deri kanserleri • * Ö ZCEL ’ in T bbi Parazit Hastal klar *Human Parasitology- Bogitsh BJ et all