2 - Tıbbi Parazitoloji Artropodlar ( phlebotomus, sivrisinekler, bitler , pireler ) ARTROPODLAR Phlebotomus, Sivrisinekler Bitler, Pireler Doç. Dr. Salih KUKTATARCIKLAR (PHLEBOTOMUS) Phlebotomodae familyas n n sa ğl k ö nemi olan tek cinsidir • K üçü k v ü cutlu, kanatlar k ll , soluk yada parlak sar renkli • zooantrofil sineklerdir İ nsana visceral leishmaniosis (Kala azar), • kutan ö z leishmaniosis ( Ş ark ç iban ), Amerikan leishmaniosisi, Bartonellosis ve tatarc k hummas n bula ş t r rlar. Soktuklar yerde harara denen allerjik reaksiyon meydana • gelir.Tatarc klar (Phlebotomus) Eri ş kin 1,5-3,5 mm boyunda, • ba ş k üçü k ve ö ne e ğik, g ö zler b ü y ü k ve birle ş iktir. Anten k sa ve 16 par ç al d r. • Erke ğin a ğ z yap s nda maxilla ve mandibula yoktur. Bacaklar ince uzun, • kanatlar k ll ve lanset ş eklindedir. Dinlenme halinde kanatlar V ş eklindedir . 400 t ü r ü olmakla beraber P. papatasi, P. sergenti, P. • perniciosus vekt ö rl ü kte ö nemli t ü rlerdir.Tatarc klar (Phlebotomus) Ya ş ay ş ve ü reme: Kemirgen, kaplumba ğa, • kertenkele ve ku ş yuvalar , hayvan inleri, a ğa ç ko ğ u ğu, ev ve ah rlardaki duvar ç atlaklar nda ya ş arlar. Nemli, lo ş , r ü zgars z yerlerden ho ş lan rlar. Di ş ileri kan emerek • Erkekleri ise bitki ö z sular yla beslenirler. Emdikleri kan 2-3 g ü nde sindirirler. Hayat sikluslar : Yumurta - larva - pupa - eri ş kin ş eklindedir. Ö m ü rleri 2-3 haftad r. Di ş iler d ö llendikten 8-10 g ü n sonra çü r ü m üş bitkisel art klar n bulundu ğu nemli yerlere 50-60 adet yumurtay tek tek b rak rlar. Yumurtalar suda ve kuru yerlerde geli ş mezler. S İ VR İ S İ NEKLER Sivrisinekler Diptera tak m nda yer alan 130 familyadan • birisi olan Culicidae familyas ndand r . 3600 sivrisinek t ü r ü bulunan Culicidae familyas üç alt • familyaya ayr l r: .Anophelinae • .Toxorhychitinae • .Culicinae • Hayat sikluslar : • Yumurta - larva - pupa - eri ş kin ş eklindedir.Sivrisinekler 1.5-12.5 mm boyunda, ba ş lar k üçü k, g ö zleri b ü y ü k, • antenleri ve hortumu ince-uzun, kar nlar silindirik yap da olan dipterlerdir. Tropikal-subtropikal- l man iklimlerde ya ş arlar. • T ü rkiye'de 66 t ü r vard r. Yumurta : Anophel cinsinde kay k ş eklinde, • Culex cinsinde ise oval yap dad r. Anophel yumurtalar nda y ü zge ç ler oldu ğundan suda • y ü zerler. Culex yumurtalar nda ise y ü zge ç olmad ğ ndan suda y ü zemezler ve yumurtlanmadan birbirine yap ş t r larak suya b rak l rlar. Sivrisinekler Larva: Bacaks z ve kurt ş eklindedir. Hepsi geli ş imlerini • suda tamamlarlar. Anophellerde hava sifonu olmad ğ ndan su y ü zeyine • paralel dururken, Culex cinsinde hava sifonu vard r ve su y ü zeyine 45 0 C a ç yla dururlar. Anophel larvalar n n s rt nda y ü zmeye yarayan Palme t ü yleri vard r. Pupa: hareketli, v ü cudu iki k s mdan olu ş ur.(Cephalotorax • ve abdomen) Besin almazlar.Sivrisinekler Eri ş kin: V ü cut 3 par ç adan meydana gelir. Ba ş -torax- • abdomen. Ba ş ta 2 g ö z, 1 hortum, 1 ç ift anten ve 1 ç ift palp vard r. • Erkeklerde mandibula k sa oldu ğundan kona ğ n derisini delemez ve kan ememezler, bitki yapraklar ndan ö z su emerler. Di ş ide antenler ü zerindeki k llar k sa ve seyrekken erkekte • uzun ve s kt r. G ö vdeden 3 ç ift bacak, 1 ç ift kanat ç kar. •Sivrisinekler Sivrisinekler g ö ller, akarsular ve batakl klar civar nda • g ö lgelik, r ü zgars z ve kuytu yerlerde ya ş arlar . Pupadan ç kan di ş i 2-24 saat i ç inde ç iftle ş ir. Bir di ş i bir • defada 50-500 yumurta yumurtlar. Hayat boyu 1-4 kez yumurtlar. Her yumurtlamadan ö nce kan emer. Bir ç ok t ü rde yumurtal ktaki yumurtan n d ö llenip geli ş mesi i ç in di ş inin kan emmesi gerekir. Suyun d ş na b rak lan yumurtalar geli ş mezler. Hayat • s ü resi tropikal b ö lgelerde 6 aya kadar uzayabilir. Ü lkemizde yaz n 1-2 ay ya ş arlar. Di ş ileri ise en ç ok 3 hafta ya ş arlar. Sivrisineklerin Parazitolojik A ç dan Ö nemi 1- Ektoparazit olarak sivrisinekler İ nsan ve di ğer omurgal hayvanlardan kan emeler. A ş r rahats zl ğa ve allerjik reaksiyonlara yol a ç arlar 2-Vekt ö r olarak sivrisinekler Parazitolojik a ç dan as l ö nemi ise bazen epidemilere bile neden olan hastal k etkenlerini insan ve omurgal lar aras nda yaymalar ndan yani vekt ö rl ü kleri nden ileri gelmektedir. Sivrisineklerle bula ş an viral hastal klar Tan m olarak artropod v ü cudunda ç o ğalan ve artropodlar • taraf nda di ğer canl lara bula ş t r lan vir ü slere arbovirus denmektedir. 500 ’ ü n ü zerinde arbovirus tan mlanm ş , bunlardan 100 • kadar insanlar 40 kadar da evcil hayvanlar enfekte etmektedir. Sivrisinekler vir ü sleri hem mekanik hem de biyolojik yolla • bula ş t r rken di ğer patojenleri biyolojik yolla bula ş t r rlar. Do ğ u at ensefaliti, Venez ü ella at ensefaliti, Japon ensefaliti, Bat Nil hummas vir ü slerini Anophel cinsi sivrisinekler di ğ er arboviruslar ise Culicinae t ü rleri bula ş t rmaktad r. Sivrisinekler Sivrisineklerle bula ş an Lenfatik Filariosis: • -Wuchereria bancrofti, -Diroflaria t ü rleri, -Onchocerca volvulus, -Loa loa, -Mansonella ve -Brugia t ü rlerine ara konakl k ederler. S tma: Anopheles cinsi di ş i sivrisinekler s tma i ç in kesin • konakt r. D ü nyada 500 Anopheles t ü r ü tan mlanmas na ra ğmen bunlardan sadece 20 kadar insan sa ğl ğ a ç s ndan ç ok ö nemlidir. Parazit -vekt ö r Parazit Vekt ö r W. bancrofti Culex B. malayi Mansonia O. volvulus Simulium L. loa Chrysops Mansonella Culicoides D. medinensis Cyclops Plasmodium AnofelSivrisineklerin Kontrol ü Vekt ö r kontrol ü n ü n genel amac vekt ö r ü n insan ve hayvan • bar naklar na girmesini ö nlemek ve vekt ö r pop ü lasyonunu say ca k üçü ltmektir. Kontrolde de ği ş ik y ö ntemler kullan lmakta olup kullan lan y ö ntemlerin hepsinin hedefi vekt ö r ü n ü reme alanlar n kurutmak, larva ve eri ş kinle ayr ayr m ü cadele etmektir. Bu ama ç la; a) Ç evre d ü zenlemesi ve korunma b) Biyolojik kontrol c) Genetik kontrol d) Kimyasal kontrol uygulanabilir1- Ç evre D ü zenlemesi ve Korunma Ç evre d ü zenlemesinin amac vekt ö r ve insan • pop ü lasyounun beraber bulundu ğu ortamlar n vekt ö r ü n ü remesini engelleyecek ş ekilde de ği ş tirilmesidir. Larva ü reme alanlar na drenaj kanallar n n yap lmas • Ç ukurlar n doldurulmas • Arazinin tesviyesi ( ç evrenin modifikasyonu) • Su birikinti ve batakl klar n kurutulmas ( ç evrenin • manip ü lasyonu) Konutlar n sivrisinek ü reme alanlar na uzak yerlerde • yap lmas At k sular n a ç ktan akmas n n ve birikmesinin ö nlenmesi • gibi ö nlemlerin al nmas gerekmektedir.1- Ç evre D ü zenlemesi ve Korunma Korunma i ç in ; • Kap ve pencerelere sineklik tak lmas , • Uyurken cibinlik giyilmesi, • Evsel kullan m ama ç l insektisitlerden • yararlan lmas , Uzakla ş t r c (Repellent) krem veya sol ü syonlar n • kullan lmas , Elektrik ile s nan fumigant tabletlerin kullan lmas • gibi y ö ntemlerden yararlan labilir.2-Biyolojik Kontrol Zararl artropoda kar ş onun avc s , patojeni, paraziti veya • kendisi ile yar ş a giren ba ş ka bir organizma veya ba ş ka bir organizmadan elde edilmi ş toksinlerin silah olarak kullan lmas d r. Sadece hedef organizmaya zarar vermesi ba ş ka canl lara • zarar vermemesi ve bir uygulamadan sonra kendi kendine ü reyerek kal c l k sa ğlamas di ğer kontrol y ö ntemlerine olan ü st ü nl ü ğü d ü r. Bu ama ç la sivrisinek larvalar ile beslenen Gambusia cinsi • bal klar, sivrisinek larvalar n enfekte edip ö ld ü ren protozoon, nematod, mantar ve bakterilerden yararlan lmaktad r. 3-Genetik kontrol 4-Kimyasal kontrol 3-Genetik Kontrol: Laboratuvarda istenilen ş ekilde elde edilen genotipin do ğadakilerle de ği ş tirilmesi fikrine dayanmaktad r. 4-Kimyasal Kontrol: Uzun y llardan beri vekt ö r ve zararl kontrol ü nde kullan lm ş fakat insektisitlerin hedef organizma d ş ndakileri de etkilemesi, ç evrede birikmesi, organizmalarda diren ç geli ş mesi, maliyetinin y ü ksek olmas nedeniyle sosyal ve ç evreci bask lar artm ş t r. Bitler ve PirelerBitler K üçü k, v ü cut dorso-ventral bas k, yava ş hareketli ; ku ş lar ve • memelilerin paraziti. İ nsan n en eski parazitlerin den . 5000 y ll k mumyalar da bit ve • yumurtalar g ö r ü lm üş . Z orunlu kan emen s ü rekli ektoparazitler . • Geli ş en teknolojiye ra ğmen eradike edilememi ş ve b ü t ü n • d ü nya da insanlar n kan n emmeye devam etmektedirler. K üçü k, v ü cutlar dorso-ventral bas k, yava ş hareketli • K u ş lar ve memelilerin paraziti • İ nsan n en eski parazitlerin den . 5000 y ll k mumyalar da bitler ve • yumurtalar g ö sterilmi ş . Z orunlu , kan emen s ü rekli ektoparazit ler • Geli ş en teknolojiye ra ğmen eradike edilememi ş ve b ü t ü n d ü nya • insanlar n n kan n emmeye devam etmektedirler.Bitler Hayat siklus u : • Y umurta - nimf - eri ş kin E ksik metamorfoz. 40 g ü nl ü k ö m ü r. İ nsanda parazitlenen üç t ü r 1-    Pediculus ( humanus ) capitis (Ba ş biti) 2-   Pediculus humanus ( corporis ) (V ü cut biti) 3-    Phthrius pubis (Kas k biti)Pediculus capitis (Ba ş biti) 1,5- 3 mm . , boz renklidir. • Ba ş ta: bir ç ift anten ve hortum • G ö zler iyi geli ş memi ş • V ü cut: dorso-ventral bas k, üç ç ift ayak • Kanats z • Sa ç l deride sa ç lar ve k llar ü zerinde • B ak ms z ki ş ilerde ka ş lar, sakallar aras nda da bulunup ç o ğal rlar. Toplu ya ş an lan yerlerde ve k ş aylar nda daha ç ok •Pediculus capitis (Ba ş biti) Bula ş ma: • İ nsandan insana direkt temas – Enfekte insan n tarak, ş apka, bere gibi e ş yalar n n kullan m – Tarama esnas ndaki statik elektrikle 1 metre uza ğa s ç rar – Uzun sa ç l larda daha ç ok • Amerika ’ da ba ş biti ile infeste 6 milyon ki ş i •Pediculus humanus (V ü cut biti) Genellikle giysiler ü zerinde yerle ş ir • Yumurtalar giysilere yap ş t r c bir madde ile yap ş t r l r • Toplu ya ş am yerlerinde(otel, hamam, hastane), ortak kullan lan; • ö rt ü , kanepe, mobilyalar, ev e ş yalar nda k sa s ü re ya ş ar Toplu ta ş ma ara ç lar n n d öş emelerinde 2-10 g ü n canl kal rlar • Giysilerin s k de ği ş tirilmesi, y kanmas , ü t ü lenmesi ve banyo • yap lmas yay lmay ö nler Pediculus humanus (V ü cut biti) A ç ken gece-g ü nd ü z kan emerler, geceleri daha aktif • Ki ş isel duyarl l ğa ba ğl belirtiler • Geceleri ka ş nt artar, s ü rekli ka ş ma ile deride kal nla ş ma ve • esmerle ş me ( Pedic u losis ) Vekt ö rl ü k: lekeli tif ü s, siper hummas , bit d ö nek hummas vb. •Phth i rus pubis(Kas k biti) Morfoloji: di ğer bitlerden farkl ; daha k sa ve geni ş • Pubiste k l folik ü l ü ve k l diplerine ba ş n sokarak tutunur • Genellikle cinsel temas s ras nda bula ş r • 15-40 ya ş lar aras nda daha ç ok • Alafranga WC, i ç ç ama ş rlar , ortak yatakla da bula ş r • Kar n ve kas k b ö lgesinde ka ş nt lar • Hastal k etkeni ta ş maz. •Bitlerin Zararl etkileri 1.  Kan emmeleri : Bir insanda 16.000 bit say lm ş . 1 mg kan emerse, g ü nde 64 gr. 2. Toksik etkileri : Toksinleri ile melanodermiye sebep olurlar. 3.  Vekt ö rl ü k : P.humanus ; Ricketsia provazeki, R. quintanaBitler Tan : Sa ç , elbise veya pubis b ö lgesindeki k llar ü zerinde daha • ç ok yumurtalar n g ö r ü lmesiyle tan konur. Ba ş ta kepek ile kar ş t rmamak gerekir.   Korunma: Ortak e ş ya kullanmama, toplu ya ş an lan yerlerde s k • s k kontrol ve infeste ki ş ilerin tedavisi. Pireler Uzunluklar n n yakla ş k 150 kat kadar bir mesafeyi s ç rayarak ge ç ebilirler. Bir insan n 305 metre atlamas demektir. Uzay meki ğinden 50 kat fazla bir s ü rat kazan rlar. S I PHONAPTERA (=P ireler ) Siphonaptera : k an emici (siphoning) ve kanats z (Aptera). • S i phonaptera tak m i ç erisinde yer alan pireler d ü nyan n her • taraf n d a 2000 den fazla t ü r. V ü cut : lateral bas k , eri ş kinleri 1-4 mm boyunda • V ü cut : ba ş , toraks ve abdomen • A ğ z yap s : sokucu ve emici. •S I PHONAPTERA (=P ireler ) Torakstan: 3 ç ift bacak ç kar, üçü nc ü ç ift bacaklar ç ok uzun ve • z plamaya elveri ş lidir. İ leriye do ğru 33 cm, dik olarak 20 cm z plarlar. • Konaklar n ya ş ad ğ mekanlar pirelerin ç o ğalma yerleridir. • Maymun ve geyik gibi yuvas olmayan hayvanlara ait pire t ü r ü • yok gibidir. S I PHONAPTERA (=P ireler ) Hayat sikluslar : yumurta - larva - pupa - eri ş kin. • Ü remeleri i ç in kana ihtiya ç vard r. • Sindirim sistemleri kanla dolu olsa bile s k s k kan emerler ve • d ş k lar ile sindirilmemi ş kan ç kar rlar ki bu da yavrulara besin kayna ğ olur. Gebe di ş i yumurtalar n toprak veya enfeste yuvalara b rak r. • Yumurtadan ç kan larva, pupa d ö nemine kadar 3 geli ş me • d ö nemi ge ç irir ve bunlar organik art klarla beslenirler. Pirelerin zararl etkileri 1. Is r arak veya Tunga penetrans ’ ta oldu ğu gibi cilt i ç erisine • girerek olu ş an ka ş nt 2. Vekt ö rl ü k : Pulex irritans (insan piresi), Xenopsilla cheopis (rat • piresi) Yersinia pestis, Rickettsia mooseri, Hymenolepis diminuta ’ y bula ş t r rlar. Ctenocephalides canis ve C. felis Diphylidium caninum ’ u ta ş r. 3. Baz helmintler e ara konakl k yaparak. S I PHONAPTERA (=P ireler ) T bbi ö nemi olan pireler : taraks z ve tarakl pireler. Taraklar • s n flamada kullan l r Yanak tara ğ ve g ö ğü s tara ğ diye iki ç e ş it taraklar vard r. • Kontrol Temizlik ve g ü ne ş pirelerin d üş man d r. Evlerin ve e ş yalar n • temizlenmesi ve g ü ne ş lendirilmesi gerekir. Evcil ve yabani hayvanlardaki pirelere ve bu hayvanlara kar ş • sava ş .Pire ve veba vekt ö rl ü ğü : Pirelerin vebay ta ş yabilme yetene ği proventrik ü l ( ö n mide) ü n yap s na ve t ka ç olu ş turarak kusma yetene ğine ba ğl . Bu bak mdan pireler: T ka ç yapmayan pireler (bula ş t ramazlar) 1. T ka ç yapan pireler (bula ş mada daha az ö nemlidirler) 2. Yar m t ka ç yapan pireler (ger ç ek veba vekt ö rleridir) 3.