4 - Halk Sağlığı Atmosferin Isınması ve İklim Değişikliği ATMOSFER İ N ISINMASI VE İ KL İ M DE Ğİ Ş İ KL İĞİ Prof. Dr. Osman CEYHAN 2023 15 A ğ ustos 2004, Say :4Ü zerinde ya şad ğ m z D Ü NYANIN Ç API 12750 km’dir. D ü nyay ç evreleyen ve hava olaylar n n meydana geldi ğ i ATMOSFER d ü nyam z bir elman n kabu ğ u gibi sarmaktad r. Ancak atmosfer katmanlar n n en ü st s n r n n yer y ü zeyinden y ü ksekli ğ i 10000 km’yi bulmaktad r. Atmosfer katmanlar n n y ü ksekli ğ i ekvator b ö lgesinde daha fazla, kutuplarda daha azd r.Yery ü z ü nden itibaren atmosfer katmanlar n n s ralan ş şu şekildedir. 1-TROPOSFER (11 km.) 2-STRATOSFER (12-30 km.) 3-MEZOSFER (30-80 km.) 4-TERMOSFER (80-500 km.) 5-EKZOSFER (10 000 km.)TROPOSFER Atmosferin en alt b ö l ü m ü d ü r. B ü t ü n atmosfer k ü tlesinin yakla ş k % 75’ini kapsar. Meteoroloji olaylar ve b ü t ü n bulutlar bu katmanda olu şur. Troposferde y ü kseldik ç e hem bas n ç hem de s cakl k azal r. Ü st kesimlerinde s cakl k – 55 ° C’dir. G ü ne şten d ü nyaya gelen enerji troposferde tutulur (15-18 ° C). R ü zgar, ya ğ mur, f rt na, dolu v.s. olaylar bu katmanda meydana gelir.STRATOSFER Bu katmanda da y ü kseklik artt k ç a yo ğ unluk azal r. Seyreltik havan n direnci d üşü kt ü r, bu sebeple jet u ç u şlar i ç in idealdir. Daha ü st katmanlarda ise motorlar n bir itme kuvveti olu şturmas na yetecek ö l çü de hava yoktur. Bu katmanda 28 km’nin ü zerinde s cakl k artar ve 50 km. y ü kseltide 10 ° C ye ula ş r. Daha sonra tekrar d üş meye ba şlar. Bu katmanda bulunan ozon tabakas g ü ne şten gelen mor ö tesi ş nlar so ğ utur. MESOSFER 50 km.den 80 km’ye kadar olan katmand r. Mezosferde s cakl k h zla d üş er. Orta enlemlerde – 80 ° C ye kadar azal r.TERMOSFER Mezosferin ü st ü nde s cakl ğ n y ü kseltiyle birlikte yeniden artt ğ katmand r. Yakla ş k 80 km.den 500 km. y ü ksekli ğ e kadar uzanan bu katman n bir ad da İ yonosfer dir.TERMOSFER İ yonosfer’de hava ç ok seyrektir ve gaz molek ü lleri ç ok seyrek olarak da ğ lm şt r. Bu molek ü llerin s cakl ğ 180 km. y ü kseklikte 395 ° C ye, 320 km. y ü kseklikte 700 ° C ye ula ş r. Bu katmanda par ç ac klar g ü ne ş ş nlar n n etkisiyle iyonla şm ş yani elektrik iletkeni haline gelmi ştir. Bu sebeple iyonla şm ş par ç ac klar n en yo ğ un oldu ğ u katmanlar radyo dalgalar i ç in bir yans t c g ö revi g ö r ü r.EKSOSFER 1000 KM.DEN SONRA BA Ş LAYAN KATMANDIR.Bu katmanda atmosferin yo ğ unlu ğ u o denli d üşü kt ü r ki molek ü l ç arp şmalar giderek yok olur ve buna ba ğ l olarak s cakl k kavram bilinen anlam n yitirir. Hava şartlar ile iklim genellikle birbiri ile kar şt r l r. Hava şartlar bir g ü n gibi k sa bir d ö nemde g ö zlenen hava olaylar d r. Fakat iklim; hava şartlar n n y ü zy l gibi uzun bir d ö nemdeki ortalamalar veya e ğ ilimleridir. Meteoroloji uzmanlar K ü resel iklim de ğ i şimine i şaret olarak şunlar kabul ediyorlar ve izliyorlar:Buzullar n eriyerek, kutuplara do ğ ru ç ekilmesi ile 1. birlikte y ü ksek da ğ lar n tepelerindeki buzullar n ve kar ö rt ü s ü n ü n azalmas Deniz su seviyesinin y ü kselmesi 2. S cak havay ve suyu seven tropikal bitki ve 3. bal klar n kutuplara do ğ ru yay lmas . Artan iklim g öç menleri ve m ü lteci problemleri Hava kirleticilere kar ş hassas olan, narin ku ş 4. t ü rlerinin azalmas A ğ a ç lardaki ya ş halkalar n n daha h zl bir b ü y ü me 5. g ö stermesi Son 1400 y l n en s cak y llar n n 1990 y llar n n ard 6. s ra gelmesiİ klim bizim havam z n s cak, so ğ uk, ya ğ şl ve kuru olmas yla ilgilidir. Kar ö rt ü s ü , kar erimeleri, f rt na y ö r ü ngeleri, okyanus ak nt lar meteoroloji uzmanlar n n iklim ile ilgili dikkate ald klar ö nemli parametrelerdir.Ü st ü a ç k bir fabrika gibi de ğ erlendirece ğ imiz ? TARIM, hava şartlar ndan korkun ç şekilde etkilenmektedir. Ayn şekilde Turizm sekt ö r ü de etkilenir. ? İ nsan sa ğ l ğ ü zerine iklimin ö nemli etkileri ? vard r.D ü nyada en s cak 14 y l 1980 den sonra ya şand . 1990 y l ndan sonra ç ok s cak yazlar ya ş yoruz. Bunlar bir iki tane de ğ il, pe ş pe şe gelen bir trend g ö steriyor. Son 50 y ld r buzullarda ç ok b ü y ü k bir erime var. Her olay iklim de ğ i şimine ba ğ lamak do ğ ru olmaz. İ klim de ğ i şmedi ğ i zaman da bunlar oluyordu, ama şimdi daha şiddetli oluyor.Peki biz neye bak yoruz (Atmosfer biliminde). S ü reklilik, uzun d ö nemde olmas na ve buzullar n erimesine bak yoruz. Sadece aysbergler erimiyor, Nemrut, S ü phan, Ka ç kar ve Erciyes’teki buzullarda b ü y ü k bir erime s ö z konusu. Ş u anda bu da ğ lar n doruklar nda ç ok az buzul kalm ş durumda. Bu ç ok net bir şekilde bir erimeyi ve s nmay g ö steriyor. Deniz seviyesinin y ü kselmesi olay var, bu da ç ok uzun s ü rede ve s ü reklilik arzetmektedir.İ nsanlar n olumsuz iklim ko şullar y ü z ü nden suyun oldu ğ u yani hayat n oldu ğ u yere do ğ ru g öç etmesi gerekiyor. Sadece insanlar g öç etmiyor, A ğ a ç lar ve hayvanlar gibi pek ç ok canl da g öç ediyor. Eskiden her a ğ a ç t ü r ü n ü n ya şad ğ belirli bir ku şak varken, zaman i ç inde polenlerin farkl b ö lgelere yay ld ğ n g ö r ü yoruz. Hint okyanusunda ya şayan baz bal k t ü rlerinin Antalya sahillerine geldi ğ i bildirildi. Yine ayn şekilde narin ku ş t ü rlerinde b ü y ü k bir azalma var. Bunlar n hepsi bilimsel olarak hesaplanm şt r ve bize iklimin de ğ i şti ğ ini g ö steriyor.İ stanbul’daki son 80 y ll k ya ğ ş grafi ğ ine bakacak olursak, zaman zaman ya ğ şta ve kurakl kta rekorlar k r ld ğ n g ö r ü r ü z. 1934 y l nda Atat ü rk’ ü n mecliste yapt ğ konu şmada İ stanbul’dan Kastamonu’ya kadar ya şanan b ü y ü k kurakl ktan bahsetmektedir. Bizim normal de ğ erler diye adland rd ğ m z oranda bir ya ğ şa ç ok nadir rastlan r. Normal hava şartlar hesaplan rken son 30 y ll k de ğ erlere bak l r. Ge ç mi şte iklimin nas l oldu ğ unu anlamak i ç in ç e şitli y ö ntemler kullan l r. Bunlardan bir tanesi a ğ a ç lar n ya ş halkalar , 500 y ll k bir a ğ ac n ya ş halkalar na bakarak y llara g ö re iklimi tahmin edebiliriz. G ö llerin taban ndaki ç amurda bulunan polenlerden de iklime ili şkin bilgi edinebiliriz. Ancak bizim en ç ok i şimize yarayan “ havu ç ” dedi ğ imiz buz ö rnekleridir. Antartika’dan ve d ü nyan n bir ç ok yerinden buz ö rnekleri aynen petrol kuyular nda oldu ğ u gibi sondaj yap larak elde edilir. İ lgili buz tabakas ndan karaya var ncaya kadar ö rnekler al n r (Yakla ş k 3 km.) Bu ö rnekler i ç inde s k şm ş hava kabarc klar vard r, buradan CO 2 miktar n anl yoruz. Bu ö rneklerdeki her bir tabaka bir y l , tabakan n kal nl ğ ise ya ğ ş miktar n g ö steriyor. Bu ö rneklerdeki toz miktar r ü zgar , oksijen miktar ise hava s cakl ğ n g ö steriyor. B ö ylece 120 y l geriye gidilebiliyor. İ KL İ M NEDEN DE Ğİ Ş İ YOR Pek ç ok do ğ al etki olabilir. G ü ne şten gelen enerji de ğ i şebilir, d ü nyan n 23 derecelik e ğ imi de ğ i şti ğ inden olabilir. K talar n yer de ğ i ştirmesi, yanarda ğ patlamas vs. Bizi bug ü n ilgilendiren ise insan etkisidir.N ü fus artmas ile birlikte daha ç ok tar m alanlar na ihtiya ç duyuluyor. Daha ç ok tar m alan a ç lmas i ç in ormanlar tahrip ediliyor. Ayr ca daha ç ok yak ta ihtiya ç duyuluyor. Bu da d ü nyaya bask olu şturuyor. Ayr ca End ü stride ve konutlarda kulland ğ m z fosil yak tlar n etkisi s ö z konusu. Bunlardan atmosfere CO 2 emisyonu art yor. Bu ise atmosferin bile şenini bozuyor. Ş u anda b ü y ü k bir volkan patlasa ç ok gerilere gidebiliriz ve d ü nya aniden so ğ uyabilir. 1816 y l nda d ü nyada yaz ya şanmad . Endonezya’da bora volkan patlad ğ zaman İ ngiltere’de bile buz ya ğ yordu.Golf stream sistemiyle Karaiblerden kuzeye do ğ ru ta ş nan s cak su kuzeybat Avrupa ve İ ngiltere’yi bizimkine benzer bir iklime sahip k l yor. İ ngiltere ile ayn enlemlerde olan Mo ğ olistan, Sibirya gibi yerlerde hava olduk ç a so ğ uktur. S cak su ak nt s ndan dolay İ ngiltere ç ok daha l man bir iklime sahiptir. Bu ak nt durdu ğ u zaman s cakl k d üşü yor. Hava ak mlar bat dan do ğ uya do ğ rudur. Bu y ü zden hava ak mlar T ü rkiye’ye Balkanlar ü zerinden gelir. Golf stream’in etkisi ile s nan hava bize kadar geliyor, şayet bu s nma durursa gelen hava ak mlar daha şiddetli ve so ğ uk olacak demektir. Buzullar n erimesi tatl su ortaya ç kar yor.Tatl su okyanusa kar şt ğ nda daha hafif oldu ğ undan ü stte kal yor. Ü stte kald ğ i ç in gelen s cak su ak nt s art k so ğ uyupta ak nt y devam ettirecek hale gelemiyor. S cak su ak nt s gelirken s cak oldu ğ undan ü stte kal yor, so ğ udu ğ u zaman alta inerek bir sirk ü lasyon sa ğ l yor. Tatl su geldi ğ i zaman bu olay bloke ediyor. Bu y ü zden tatl suyun okyanuslara kar şmas bu band bozuyor. Bu sistem yada band bozuldu ğ u zaman da bir ç ok b ü y ü k s k nt lar ya şan yor.Soru:Atmosferdeki CO 2 miktar ndaki art ş n k ü resel s nma ile ilgisi var m ? Atmosferdeki CO 2 miktar Hawaii’de ö l çü l ü r. Burada yap lan ö l çü mlere g ö re sonbaharda bitkiler çü r ü y ü p yapraklar d ö k ü ld ü ğ ü zaman atmosferdeki CO 2 miktar art yor. Bitkiler ye şerdi ğ i zaman da CO 2 miktar d üşü yor. D ü nyadaki s cakl klara bakt ğ m z zaman CO 2 miktar na ba ğ l olarak bir s nma s ö z konusu.1950’lerden sonra d ü nya ü zerinde ç ok b ü y ü k bir s nma trendi ba şl yor. Bu durum T ü rkiye de de b ö yle. İ nsan kaynakl etkiler do ğ al etkilere dahil edildi ğ inde Is nma ile bir ö rt üş me s ö z konusu. Buradan s nman n sadece do ğ al etkilerle meydana geldi ğ ini a ç klamak m ü mk ü n olmaz. İ nsan fakt ö r ü n ü n k ü resel s nmaya etkisi var ve bunu art k kimse inkar edemez. Is nma ile ilgili baz g ö r üş ler, yerdeki s nman n fazla olmas ama atmosferdeki s nman n az olmas ndan yola ç karak, yerdeki s nman n sebebini iklim de ğ i şikli ğ i de ğ il, şehirle şme olarak ifade ediyorlar. Bunun en bariz ö rne ğ i şehirlere az kar ya ğ mas , asl nda kar ya ğ m yor de ğ il, ya ğ an kar eriyor.İ şte Kyoto protokol ü ile ilgili olarak Amerikan y ö netimi bunu bahane ediyordu. Amerikan h ü k ü meti bir bilim adam grubuna bir ara şt rma yapt rd . Bu bilim adamlar atmosferin ilk 11 km.lik tabakas ndaki s nmay ara şt rd lar ve bunun i ç in de uydulardan al nm ş olan kay tlar incelendi.Bu ara şt rman n sonu ç lar Nature dergisinde yay nland . Elde ettikleri sonu ç lar, yerdeki s nma ile atmosferdeki s nman n ayn oldu ğ u şeklindeydi. Bu sonu ç Amerikan h ü k ü meti i ç in b ü y ü k bir sorun olmakla birlikte art k k ü resel s nman n son kan t da bu oldu. D ü nya s n yor ve art k bu s nma insan kaynakl olarak kabul ediliyor.TE Ş EKKÜRLER