3 - Fizyoloji Bağırsaklarda Sindirim İNCE BAĞIRSAKLARDA SİNDİRİM İnce bağırsaklarda sindirim için eş zamanlı olarak ve uygun hızda hareketlilik ve salgılama gerekir. İnce bağırsak hareketleri: İçeriğin karıştırılması ve ilerletilmesini sağlar. 1- Segmenter kasılmalar, 2- Peristaltik hareketler, 3- Müsküler mukoza ve villus kas liflerinin oluşturduğu hareketler. Uyarıları tartışınız. Uyarılar sinirsel ve hormonal işlergeler üzerinden etkili olur. Bu hareketlerin oluşumu için miyenterik pleksusa gereksinim vardır. * İntestinal dönemde gelişen uyarılar bu hareketlerin oluşumunda görev alırlar. Ancak ince bağırsak hareketliliği, sefalik ve gastrik dönemdeki uyarılardan da etkilenir. İntestinal dönemde uyarıların başlattığı sinirsel işlergeler: 1- Intramural refleksler =yerel refleksler=kısa refleksler. Örn: intestinointestinal refleksler. 2- Otonomik refleksler = ekstrensek refleksler=Uzun refleksler. - Vagovagal parasempatik refleksler hareketliliği arttırırlar. İntestinal dönemde gelişen hormonal işlergeler İçeriğin kimyasal özelliğine göre salgılanan hormonlar, segmenter hareketlerden çok peristaltizmin düzenlenmesinde baskın role sahiptir. Ancak etki hareketlerin frekansını değiştirmez, kontraksiyon gücünü değiştirir. - Gastrin, CCK, serotonin, insulin hareketliliği arttırır. - Sekretin, glukagon hareketliliği hafif azaltır Segmenter hareketler = Karıştırıcı hareketler Aralıklı kasılma ve gevşemeler şeklinde olup, kimusu ileri geri hareket ettirerek karıştırır, aynı zamanda 8 – 12 kat daha küçük parçacıkların oluşmasını sağlar. Hareketlerin frekansı: duodenumda 12/dak,ileumda8-9/dak. kadardır. Segmenter hareketlerin şematik gösterilişi Peristaltizm = ilerletici hareketler Peristaltizm, yemek sonrası bağırsağın hemen her bölümünde çok artar.Peristaltizm için temel uyaran gerimdir. Hız: Proksimalde 0,5-2 cm/sn (= 30-120 cm/dk)dir, ancak distale doğru yavaşlar, 10 cm’de bir sönümlenip aralıklı olarak tekrar gelişir. Bu nedenle içeriğin ilerletilme hızı ortalama 1cm/dak’dır. Kimusun bu hareketlerle pilordan ileoçekal valvule gelmesi 3-5 saat sürer. ? ? Peristaltik hareketlerin yönü her zaman Peristaltik hareketlerin yönü her zaman için oral yönden anal yöne doğrudur.Bu için oral yönden anal yöne doğrudur.Bu kural peristaltik yasa olarak bilinir. kural peristaltik yasa olarak bilinir. ? ? Peristaltik hareketler gelişirken içeriğin Peristaltik hareketler gelişirken içeriğin oral tarafında oluşan kasılma retrograd oral tarafında oluşan kasılma retrograd kolinerjık nöronların kolinerjık nöronların asetilkolin asetilkolin ve ve P P maddesi maddesi salgılayan nöronları uyarması salgılayan nöronları uyarması ile anal tarafındaki gevşeme anterograd ile anal tarafındaki gevşeme anterograd kolinerjik nöronların kolinerjik nöronların VİP,NO,ATP VİP,NO,ATP salgılayan nöronları uyarması ile salgılayan nöronları uyarması ile sağlanır. sağlanır. Müskülar mukoza ve villus kas liflerinin hareketi Submukoza pleksusundaki yerel reflekslerle başlatılır. Bu hareketler müsküler mukozanın kıvrımlar oluşturmasını ve villusların içine uzanan kas lifleri aracılığıyla villusların aralıklı olarak kasılıp gevşemelerini ve uzayıp kısalmalarını sağlar. Villusların genel yapısı * Kıvrımlar, temas yüzeyini artırarak emilimi hızlandırırlar. * Villus kasılmaları, fonksiyonel bir sağma ile lenfanın merkezi lakteal kanaldan Lenfatiklere geçişini kolaylaştırır, aynı zamanda villus çevresindeki kimusu karıştırıp emilim için kimusun farklı kısımlarının yüzeyle temasını sağlar. İnce bağırsaklarda salgılama 1 = Müsin salgılanması 2 = Intestinal sıvı salgılanması Müsin salgılanması a = Brunner bezlerinden b = Lieberkühn kriptaları ve yüzeyde bulunan goblet hücrelerinden gerçekleştirilir. Brunner bezleri sekretin ile uyarıldıklarında müsine ilave olarak HCO - 3 iyonlarını da salgılarlar. Müsin Salgılanmasının Düzenlenmesi Duodenuma geçen kimusun yüzeye teması ve bu dönemde gelişen diğer uyaranların başlattığı refleks ya da hormonal işlergeler ile sağlanır. Ancak otonom refleksler sadece brunner bezleri üzerinde etkili olup diğer intestinal bezlerden gerçekleştirilen salgılamada ve müsin salgılanması üzerinde muhtemelen etkisizdir. İntestinal sıvı salgılanması Lieberkühn kriptalarındaki epitel hücreleri günde yaklaşık 1800 ml intestinal sindirim sıvısı salgılarlar. Bu sıvı; hemen hemen ekstrasellüler sıvı özelliğinde, pH = 7,5 – 8 olan bir sıvıdır. Salgılama sırasında enterositler öncelikli olarak; * Cl - ve HCO - 3 ’ı aktif olarak=etkin taşıma ile salgılarlar. Oluşan elektriksel fark Na + ’un geçişini sağlar, * Kanala geçen iyonlar, suyun ozmotik geçişini sağlar. Fırçamsı kenar membranında bulunan enzimler ve işlevleri: 1. Çeşitli Peptidazlar: peptidleri ? aminoasitlere 2. Sakkaraz, maltaz, izomaltaz= a sınır dekstrinaz, laktaz. disakkaritleri ? monosakkaritlere 3. Enterokinaz Aynı zamanda salgılanan bir enzimdir. Tripsinojeni ? tripsin’e dönüştürür. Oluşan tripsin reaksiyonda otokatalitik etki yapar. Gastrointestinal hormonlar: 1-) Gastrin grubu olanlar: Gastrin, CCK. 2-) Sekretin grubu olanlar: Sekretin, VIP, GIP, GLI, Glukagon. 3-) Diğerleri: Motilin, P maddesi, GRP, Somatostatin, nörotensin, serotonin, TRH, ACTH CCK: Kolesistokinin, VIP: vazoaktif intestinal p.peptid, GIP: Gastrik inhibitör p.peptid=glükoz bağımlı insülinotrofik polipeptid, GLI: Glisentin, GRP: Gastrin salgılatıcı polipeptid, TRH: Trotropin salgılatıcı hormon, ACTH: Adrenokortikotrofik hormon. Kolesistokinin= CCK: Yağ ve protein sindirim ürünlerindeki artışla duodenum ve jejunumdaki I hücrelerinden CCK8, CCK12 şeklinde salgılanır. – Safranın ve pankreas enzimlerinin salgılanmasını artırır, – Sekretin etkinliğini artırır, – İncebağırsak salgısını ve enterokinaz salgısını artırır, – Pilor kontraksiyonunu artırır. – Pilor pompasının etkinliğini azaltır. – Mide boşalmasını geciktirir. – İnce bağırsak ve kolon hareketliliğini artırır. Sekretin Asidite ve protein sindirim ürünlerinin artışına bağlı olarak duodenum ve jejunumdaki –S- hücrelerinden salgılanır. - Pankreas kanallarında ve safra ile HCO - 3 salgılanmasını arttırır. - Midede asit salgılanmasını azaltır. - Pilor kontraksiyonunu arttırır. - Mide boşalmasını yavaşlatır, intestinal hareketliliğini hafif azaltır. Gastrik inhibitör polipeptid (GIP): glükoz bağımlı insulinotrofik p.peptid Kanal içeriğindeki glükoz ve yağ artışına bağlı olarak duodenum ve jejunumdaki – K- hücrelerinden salgılanır. - Mide salgısını ve hareketliliğini azaltır. - İnsulin salgılanmasını arttırır. Vazoaktif intestinal polipeptid (VIP): GI. Sistemde sinir uçlarından salgılanan ve kanda da bulunan bir maddedir. (Hem nörotransmitter hem hormondur.) - Intestinal düz kasları gevşetir. - Bağırsaklarda elektrolit ve su salgılanmasını artırır. - Ach’nin tükrük salgılatıcı etkisini artırır. - Periferik kan damarlarını genişletir. Motilin: Duodenum ve jejunum mukozasındaki endokrin hücrelerden salgılanır, sindirim aralarındaki hareketliliği düzenler. Nörotensin: İleum mukozasındaki endokrin hücrelerden salgılanır. Salgılanma yağ asitleri ile uyarılır. - GI kanalda hareketlilği yavaşlatır. - İleal kan akımını artırır. P maddesi: Tüm GI kanal boyunca endokrin hücrelerden salgılanır. İnce bağırsak hareketliliğini artırır. Gastrin salgılatıcı polipeptid (=GRP): Tüm GI kanal boyunca özellikle de -G- hücrelerinde sonlanan sinir uçlarından salgılanır. Somatostatin: Tüm GI kanal boyunca mukozadaki –D- hücrelerinden salgılanır. Genel baskılayıcı etkisi vardır. İleoçekal valvülün işlevi: İleoçekal valvül normalde kapalıdır. Besinin mideye girmesi ile oluşan ve ileumda peristaltizmi artıran vagovagal özellikteki gastroileal refleks; ileoçekal sfinkteri ve çekumu gevşetir. Yemek sonrası salgılanan gastrin de aynı etkiyi oluşturur.Ancak sfinkterin hareketliliğinin düzenlenmesi miyenterik pleksusla sağlanır. İleoçekal valvülün hafifçe çekum içine girmiş olması; kolon basıncı arttığında valvülün kapanmasına neden olur ve kolon içeriğinin reflüsünü=geriye kaçışını önler. KALIN BAĞIRSAKTA SİNDİRİM I = Hareketlilik: 1-) Karıştırıcı hareketler=Haustral hareketler 2-) İlerletici hareketler a-) Haustral hareketler b-) Kitle hareketleri Haustral hareketlerin oluşumu: ? Sirküler kaslar aralıklı olarak 2,5 cm’lik kasılma alanları oluştururlar. ? Aynı anda longitüdinal kas bantları da kasılırlar. ? Aralarda kalan , kasılmaya katılmayan kısımlar haustrasyon adı verilen cebimsi çıkıntıları oluşturur. Haustral hareketler, özellikle çekum ve çıkan kolonda oluşur, birkaç dakikalık aralarla ortaya çıkar ve 1500 ml’lik kimustan 80-150 ml’lik fekal madde kalıncaya kadar sıvı emiliminin gerçekleşmesini sağlar. İlerletici hareketlerin oluşumu: ? Kimusun ileoçekal valvülden transvers kolona kadar ilerletilmesi haustral hareketlerle ve 8-15 saatte gerçekleştirilir. Sonuçta kimus fekal maddeye dönüştürülmüş olur. ? Transvers kolondan sigmoid kolona kadar ilerletilme ise kitle hareketleri ile sağlanır. ? ? Kitle hareketlerinin oluşması yemeklerden Kitle hareketlerinin oluşması yemeklerden sonra mide ve duodenumdaki gerime bağlı sonra mide ve duodenumdaki gerime bağlı olarak hemen hemen tamamen ekstrensek olarak hemen hemen tamamen ekstrensek gastrokolik ve duodenokolik reflekslerin gastrokolik ve duodenokolik reflekslerin miyenterik pleksus nöronlarını uyarması ile miyenterik pleksus nöronlarını uyarması ile oluşur.(Ekstrensek lifler kesildiğinde oluşur.(Ekstrensek lifler kesildiğinde refleksler oluşmaz ya da çok zor oluşur.) refleksler oluşmaz ya da çok zor oluşur.) ? ? Kolondaki iritasyon da şiddetli kitle Kolondaki iritasyon da şiddetli kitle hareketlerini başlatabilir. hareketlerini başlatabilir. ? ? Oluşan güçlü sistemik parasempatik Oluşan güçlü sistemik parasempatik uyarılma da kitle hareketlerini başlatabilir. uyarılma da kitle hareketlerini başlatabilir. ? ? Gastrin ve CCK’ de hareketlerin Gastrin ve CCK’ de hareketlerin oluşumunda rol alıyor o labilir. oluşumunda rol alıyor o labilir. ? ? Kitle hareketleri, barsağın 20 cm’lik Kitle hareketleri, barsağın 20 cm’lik parçalarında 2 parçalarında 2- -3 dakikada bir, 30 sn’lik 3 dakikada bir, 30 sn’lik sürelerle gerçekleşen kontsrüktör halkaların sürelerle gerçekleşen kontsrüktör halkaların 10 10- -30 dakikalık serileri şeklinde oluşur. 30 dakikalık serileri şeklinde oluşur. ? ? Kitle hareketleri genelde kahvaltıdan Kitle hareketleri genelde kahvaltıdan sonraki 15 dakika içinde ortaya çıkar ve gün sonraki 15 dakika içinde ortaya çıkar ve gün içinde birkaç kez tekrarlanabilir. içinde birkaç kez tekrarlanabilir. ? ? Konstrüktör halkanın distale doğru Konstrüktör halkanın distale doğru yayılması fekal maddeyi ilerletir. yayılması fekal maddeyi ilerletir. Defekasyon = dışkılama Rektum genelde boştur; sigmoid kolon ile rektum arasındaki açı işlevsel bir sfinkter olarak fekal maddenin rektuma geçişini engeller. Kitle hareketleri feçesi rektuma ittiğinde, rektumdaki gerilme miyenterik pleksustaki reflekslerle inen kolon, sigmoid kolon ve rektumda defekasyonla ilgili peristaltik dalgaları başlatır. ? ? Defekasyonla ilgili peristaltik dalgalar anüse Defekasyonla ilgili peristaltik dalgalar anüse ulaştığında internal anal sfinkteri kısmen ulaştığında internal anal sfinkteri kısmen gevşetir.Ancak intrensek defekasyon gevşetir.Ancak intrensek defekasyon refleksleri tek başına oldukça zayıftır, refleksleri tek başına oldukça zayıftır, parasempatik defekasyon refleksi ile parasempatik defekasyon refleksi ile desteklenmelidir. desteklenmelidir. ? ? Rektumdaki gerilmenin sakral Rektumdaki gerilmenin sakral segmentlerdeki defekasyon merkezlerini segmentlerdeki defekasyon merkezlerini uyarması ile pelvik sinir içindeki uyarması ile pelvik sinir içindeki parasempatik liflerle sigmoid kolon ve anüse parasempatik liflerle sigmoid kolon ve anüse gelen uyarılar internal anal sfinkterde tam gelen uyarılar internal anal sfinkterde tam gevşemeyi sağlar. gevşemeyi sağlar. ? ? Defekasyonun gerçekleşmesi için eksternal Defekasyonun gerçekleşmesi için eksternal anal sfinkterin gevşetilmesi gerekir. anal sfinkterin gevşetilmesi gerekir. ? ? Defekasyonun gerçekleşmesi için Defekasyonun gerçekleşmesi için eksternal anal sfinkterin gevşetilmesi eksternal anal sfinkterin gevşetilmesi gerekir, gerekir, ? ? Göğüs içi ve karın içi basıncın Göğüs içi ve karın içi basıncın artırılması ve pelvis tabanındaki artırılması ve pelvis tabanındaki kasların gevşemesi de defekayona kasların gevşemesi de defekayona yardımcı olur. yardımcı olur. ? ? Eksternal anal sifinkterin Eksternal anal sifinkterin gevşetilmesi somatik sinir sisteminin gevşetilmesi somatik sinir sisteminin bir parçası olan pudendal sinirdeki bir parçası olan pudendal sinirdeki sinir liflerinin kontrolünde istemli sinir liflerinin kontrolünde istemli olarak gerçekleştirilir. olarak gerçekleştirilir. Kalın bağırsakta salgılama: Müsin ve HCO - 3 salgılanması olarak gerçekleşir. Müsin salgılanması: Üç şekilde olur. *Temas uyaranına bağlı olarak yüzeydeki müköz hücrelerden , * Yerel sinirsel reflekslerle Lieberkühn kriptalarındaki müköz hücrelerden, * Kolonun distal 2/3’ünde parasempatik pelvik sinirlerin uyarılması ile Kalın bağırsakta HCO 3 salgılanması: Epitel hücrelerden aktiftransportla=etkin taşıma ile gerçekleştirilir. Su, Na + , Cl - ise sürekli emilir. Na + emiliminde aldosteronun düzenleyici etkisi vardır .