Petrografi Bazalt Petrografi Dersi BAZALT JEM 301 PETROGRAFİ DERSİ Öğretim üyesi:Yrd.Doç.Dr. Zehra Karakaş HAZIRLIYAN:MEHMET HİKMET HALKÇI - 03290655İNDEKS I. Bazalt’ ın genel özellikleri II. Bazalt’ ın genel özellikleri – 2 III. Bazalt ın genel özellikleri – 3 IV. BAZALT’ IN PETROGRAFİK OLARAK İNCELENMESİ V. BAZALT’ IN PETROGRAFİK OLARAK İNCELENMESİ – 2 VI. ŞEMATİK GÖSTERİM VII. BAZALT IN MİNEROLOJİK ÖZELLİKLERİ VIII. TÜRKİYEDE BAZALT BULUNUN BÖLGELERBazalt’ ın genel özellikleri • Gabro familyasının en bazik ve önemli bir taşı olup rengi siyah, homojen, yoğun ve ağır, dokusu mikrolitili veya bazen camsıdır. Bileşiminde şekilsiz maddelerle lâbrador ve anortit gibi bazik feldispatlar, ojit mikrolitleri, manyetit ve olivin habbeleri ve ba­zen de hornblent ve ilmenit bulunur. Lâbrador ve ojitin bazen büyük billur halinde bulunduğu da bilinmektedir. (Şekil 1). • Bazaltın siyah renkli ve ağır olması manyetitten ileri gelir; hatta manyetiti fazla olan bazalt­lar genellikle magnetizma özeliğini gösterirler . Olivin , bazaltlarda yu­varlak yeşil tanecikler halinde bulunur ki taşın siyah yüzü üzerinde bun­lar göz ile de ayırt edilebilir. Her bazaltta az çok olivin bulunur. Bazı bazaltlarda bu mineralin % 50 oranında bulunduğu da bilinmektedir. Mikroskopla olivin tanecikleri içinde çatlaklar ve pikotit enklüsyonları görülür. Hornblente ekseriya büyücek billurlar halinde yoğun bazaltlar­dan ziyade bazalt tüfleri içinde rastlanır, içinde fazla miktarda ve büyük düzgün billurlar halinde ojit bulunan bazaltlara büyük ojit billurlu bazalt denir. Trabzon'un batısında Akçaabat ile Vakfıkebir kazaları arasında bu çeşit bazaltlar vardır. ŞEKİL-1 Bazaltın Mikroskoptaki GörünümüBazalt’ ın genel özellikleri - 2 • Bazı bazaltlarda jasp ve kalseduvan toprakları, zeolit ve kalsit mandelistaynları görülmektedir. Elemanları büyük olan bazaltlar doleritin bir türü addedilirler. Fakat bu iki kütle arasında araç teşkil eden diğer bazı taşlar da vardır. Bazaltın yoğunluğu 2,80-3 tür. Silis miktarı ise%48-50 dir. • Trakilit ( Trachylite ) ve Hiyalomdan ( Hyalomelane ) adları verilen camsı bazaltlar vardır ki bunlardan birincisi esmer renkli olup asitlerde erir, ikincisi ise sarı renkli ve asitlerde erimez. Bunlar asıl bazalt küt­leleri içindeki boşlukları doldururlar . Mıkroskopik özelikleri bakımından obsidiyenlere çok benzerler ; bileşimlerinde daima olivin ve bir miktar su vardır. • Bazaltlar filon , dayk ve akıntı halinde bulunurlar. Bunların lâvları da fazla akışkandır. Bu taşların en karakteristik özelikleri, altıgen priz­malar halinde büyük kolonlar teşkil etmeleridir . Bu prizmalar çok defa­lar düzgün olurlar (Şekil 2) . • Şekil 2 Altıgen Prizma Bazalt SütunlarıBazalt ın genel özellikleri - 3 • Prizmaların eksenleri daima soğuma yüzeyine dik olur. Bunlar magmanın soğuma ve büzülmesinden meydana gelmişlerdir. Mesela bir bazalt lavı akıntısının yüzeyi ile yere değen alt kısmı çabuk soğuyup şekilsiz cüruf halinde katılaşır; bu iki curuf kabuğunun arasında lâvlar bir müddet aktıktan sonra soğuyarak büzülürler. Büzülmeden dolayı bir gerilme , donmaya başlayan taşın için­de bir çok dikey çatlaklar meydana getirir . Bu çatlaklardan da prizmalar oluşur. Lâv kütlesi ne kadar homojen olursa çatlaklar ve dolayısı ile prizmalar da o kadar düzgün olur. Bazalt prizmalarının yüksekliği ba­zen 50 metreye kadar çıkar. Anadolunun bazı bazaltlı arazisinde de bu türlü prizmalar vardır. Bunların en güzelleri Gerede ile Kızılcanahmam arasında ve boyabat civarında Kurusaray' da bulunur • Bundan başka Doğu Anadolu'nun birçok yerlerinde ve bilhassa Diyarbakır, Bitlis ve Van vilâyetlerinin muhtelif yerlerinde bazalt sütun­larına rastlanmaktadır. • Bazaltların bileşiminde magnezyum ve demirli elemanlar serpantinize ve uralitize olabilirler. Sıcak memleketlerdeki bazaltlar ise yağmur sularının ve sıcaklığın etkisi ile ayrışarak bir nevi kırmızı ve killi toprak olan Lateritt (Lâterite) halini alırlar. • Anadolu'nun bazı volkanik arazisinin bir kısmı da bazalt­lardan veya bazalt lâvların­dan müteşekkildir . Boyabat, Kula Demirci, Tokat, Ünye, Siverek civarında, Diyarbakırda, Van gölünün kuzey ve doğusundaki dağlarda, Büyük Ağrı dağında . Bazaltlar ve Andezitler Arasındaki Ayrım: •Bazaltlar genelde siyah renkli olmalarına rağmen bazı örneklerin ilk bakışta andezit mi yoksa bazalt mı olduğunun belirlenmesi kolay olmayabilir. •Hem andezitler(diyoritler) hem de bazaltlar (gabrolar) Q-A-P üçgeninde Alkali feldispat ve kuvarsiçermediklerinden (yada çok az barındırdıklarından) P köşesine yakın yerlerde çıkacaklardır. Piroksen andezit BAZALT’ IN PETROGRAFİK OLARAK İNCELENMESİBazaltlar ve Andezitler Arasındaki Ayrım: Bazalt ve Andezitleri ayırmanın diğer yöntemleri: - Kimyasal analizlerden elde edilen silis içeriği en sağlıklı ayrımı sağlar. SiO2 > 52 = ANDEZİT SiO2 < 52 = BAZALT - Plajioklasların türleri: An > 50 (~55-60: Labrador) = BAZALT An < 50 (~40: Oligoklas, Andezin) = ANDEZİT Bu ayrım, plajioklasların zonlu yapı sunmaları gibi nedenlerden dolayı her zaman doğru olmayabilir. Ancak laboratuar ve arazi koşullarında bunların belirlenmesinin zor hatta imkansız olması nedeniyle el örneklerinde yada ince kesitlerde piroksen, biyotit ve amfibol içeriklerine bakılır. Amfibol + Biyotit > Piroksen = ANDEZİT; Piroksen > Amfibol + Biyotit = BAZALT Olivinli Bazalt BAZALT’ IN PETROGRAFİK OLARAK İNCELENMESİ - 2ŞEMATİK GÖSTERİMBAZALT IN MİNEROLOJİK ÖZELLİKLERİ Bazaltlar başlıca kalsiyum-sodyum feldspattan müteşekkil olup augite denilen bir silikat sınıfını da ihtiva etmektedir. Tali olarak manyetit (Fe3O4) ve ilmenit (FeO. TiO2) gibi demir cevherleri de bulunmaktadır. Birçok bazalt türü mevcuttur. Çoğu olivin (MgFe)2 SiO4 ihtiva eder ki bunlar olivin bazaltları olarak bilinir. Daha nadir olarak kuvars, kahverengi mika vs. mineraller ihtiva eden bazaltlar da vardır. Yapı bakımından ince kristallerden kaba kristal kütlelere kadar tiplerde bulunurlar. Genel olarak koyu siyah renkli ufak kristalli camsı kütlelerdir. Yalnız olivin minerali mikroskopsuz (gözle) fark edilebilir. Bazalt lavları volkanlardan çıkarken içerlerindeki gazlar da uçar ve taşın içinde boşluklar husule gelir. Bunlara boşluklu bazalt veya dişi bazalt denir. Bu boşluklar sonra çeşitli mineraller (kalsit, kalseduvan veya zeolit) ile dolar. Bunlara da zeolitli bazalt adı verilir. EL ÖRNEĞİTÜRKİYEDE BAZALT BULUNUN BÖLGELER: • Bazaltlar magmatik taşlar oluğunu biliyoruz dolayısıyla Türkiye de bazalt ın bulunabileceği yerler yanardağlardır. Şimdi Türkiye’de yanardağlara ve bulundukları bölgelere gözatalım. . Orta Anadolu Yanardağları : Erciyes Dağı ve Hasan Dağı Doğu Anadolu Yanardağları: Nemrut Dağı, Süphan Dağı, Tendürek Dağı ve Ağrı Dağıdır