5 - Halk Sağlığı Beslenme Anemileri BESLENME ANEM İ LER İ Prof. Dr. Mualla AYKUT Erciyes Ü niversitesi T p Fak ü ltesi Halk Sa ğ l ğ Anabilim Dal2 Prof.Dr.Mualla AYKUT Çevre kan ı ndaki hemoglobin miktar ı n ı n bireyin ya ş ve cinsiyeti için belirtilen normal de ğ erlerin alt ı na düş mesine ANEM İ denir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 3 DS Ö ’ n ü n raporlar na g ö re hemoglobin de ğ erinin (dl'de), 6 ay – 6 ya ş aras nda 11 g/dl, ? 6 – 14 ya ş aras nda 12 g/dl ? 14 ya ş ve ü zeri (yeti şkin) erkeklerde 13 gr, ? 14 ya ş ve ü zeri (yeti şkin) kad nlarda 12 gr, ? gebe kad nlarda 11 g/d ’nin alt nda olmas ? anemi kabul edilmektedir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 4 Anemilerin S n fland r lmas Anemiler morfolojik olarak: Normokrom normositer anemiler ? Hipokrom mikrositer anemiler ? Makrositer anemiler olmak ü zere ?Prof.Dr.Mualla AYKUT 5 Anemilerin S n fland r lmas Olu ş nedenlerine g ö re: Kan kayb na ba ğ l ? K rm z kan h ü cresi yap m nda azalmaya ? ba ğ l K rm z kan h ü cresi y k m nda artmaya ? ba ğ l Prof.Dr.Mualla AYKUT 6 Anemiler i ç inde d ü nyada en s k g ö r ü leni, • Hipokrom Mikrositer Anemi tipindeki Demir yetersizli ğ i anemisidir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 7 Amerika Birle şik Devletleri’nde en az 20 • milyon ki şide demir eksikli ğ i anemisi oldu ğ u saptanm şt r. Yine bat l ü lkelerde s ü t ç ocuklar n n % 25’i, • yeti ş kin kad nlar n % 15’i, • gebe kad nlar n % 30’unda demir • yetersizli ğ i anemisi oldu ğ u bilinmektedir.Prof.Dr.Mualla AYKUT 8 Ü lkemizde ö nemli bir sa ğ l k sorunu olan beslenme anemileri ; Demir, • Folik asit ve • B12 vitamini yetersizli ğ ine ba ğ l olarak • g ö r ü lmektedir. En s k g ö r ü leni ise; • demir yetersizli ğ i sonucunda olu şan anemilerdir.DEM İ R YETERS İ ZL İĞ İ ANEM İ S İProf.Dr.Mualla AYKUT 10 Ç e şitli nedenlerle v ü cuttaki toplam demir miktar n n azalmas sonucunda olu şur. Prof.Dr.Mualla AYKUT 11 Ü lkemizde ulusal beslenme-sa ğ l k ara şt rmas na g ö re, Elde edilen son rakamlara g ö re ; gebe kad nlar n % 50’si, • 0-5 ya ş ç ocuklar n ortalama % 50’si, • okul ç a ğ ç ocuklar ve gen ç lerin % 30’u • anemilidir.Prof.Dr.Mualla AYKUT 12 Anemi ; ****** B ebek ve ç ocuklarda ; • b ü y ü meyi, entellekt ü el ve psikomotor geli şmeyi yava şlat r, enfeksiyonlara direnc i azalt r . Yeti şkinlerde ; • yorgunluk ve isteksizli ğ e neden olur, ç al şma yetene ğ ini olumsuz etkiler ve toplumda ekonomik kay plara neden olur . Gebe a nnede ise ; • bebekte b ü y ü me gerili ğ ine, d üşü k do ğ um a ğ rl ğ na, anne ve bebek ö l ü mlerine yol a ç arProf.Dr.Mualla AYKUT 13 Normal yeti şkin bir kimsenin v ü cudunda 3-4 gram kadar demir bulunur. Bunun % 60-70’i hemoglobinin bile şimindedir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 14 Demirin Emilimi: A ğ zdan yiyeceklerle al nan demir ince barsaklardan kana emilir. Baz etmenler demirin ince barsaklardan kana emilimini kolayla şt rmakta,baz lar g üç le ştirmektedir.Prof.Dr.Mualla AYKUT 15 KOLAYLA Ş TIRAN FAKT Ö RLER Diyetin ; H ayvansal yiyeceklerden, dolay s yla • hayvansal proteinden, C vitamininden zengin olmas , • M ide asidinin yeterli olmas , • Yi yeceklerdeki demirin +2 de ğ erli olmas • D emir ihtiyac n n artm ş olmas •Prof.Dr.Mualla AYKUT 16 G ÜÇ LE Ş T İ REN FAKT Ö RLER Tah llardaki fiytik asit, • Y umurtadaki fosfatlar, • M ide asidinin yetersiz olmas , • Y e şil sebzelerde bulunan oksalatlar, • D iyette ; kalsiyum, ç inko gibi iki de ğ erli • minerallerin fazla miktarda bulunmas , D iyette fazla miktarda posa bulunmas , • F azla t ü ketilen ç ay ve kahve, • Y ü ksek dozda kullan lan antibiyotikler, • B arsak parazitleri, toprak yeme, • E milim bozuklu ğ u hastal klar •Prof.Dr.Mualla AYKUT 17 Yiyeceklerle al nan demirin ortalama • % 10’u barsaklardan emilir. Bitkisel yiyeceklerdeki demirin % 4-15’i , • Hayvansal yiyeceklerdeki demirin • % 15-30’u emilir. Anne s ü t ü ndeki demirin ise % 50’si • emilebilmektedir.Prof.Dr.Mualla AYKUT 18 Demir İ htiyac : V ü cuttan idrar, d şk ve terle demir kayb olmaktad r.Bu kay p; Ç ocuklarda g ü nde 0.5 mg, • Yeti şkin erkekte 0.9 mg kadard r. • Menstrasyon g ö ren kad nlarda menstrasyonla • g ü nl ü k ortalama 0.5 mg demir kayb olmaktad r . Gebelik ve do ğ um ortalama 1040 mg demir • kullan m n gerektirir.Prof.Dr.Mualla AYKUT 19 Yeti ş kin bir erke ğ in g ü nl ü k almas gereken • demir miktar 9 mg’d r. Menstrasyon g ö ren kad nlarda bunun iki • kat ndan daha fazlad r. Gebelikte daha da artar. Gebelikte g ü nl ü k • 15-20 mg, Emziklilikte 5 mg ilave demir verilmelidir. •Prof.Dr.Mualla AYKUT 20 Tablo 1. En Ç ok Kullan lan Baz Besinlerin Demir De ğ erleri Besin Ö l çü Miktar (gm) Demir Miktar (mg) Karaci ğer 1 dilim 35 3.0 Et-orta ya ğl (koyun-s ğ r-kemiksiz) 1 porsiyon 100 2.3 Tavuk (kemiksiz) 1 porsiyon 100 1.5 Yumurta 1 adet 50 1.4 Bal k 1 porsiyon 100 1.1 Ye ş il sebze ( spanak) 1 porsiyon 200 6.4 Di ğer sebze (patates) 1 porsiyon 150 1.2 Portakal 1 porsiyon 150 1.0 Elma 1 porsiyon 150 0.6 Kuru kay s 1 porsiyon 50 1.1 Kuru ü z ü m 1 porsiyon 50 1.5 Pekmez 2 yemek ka ş ğ 25 2.5 Tahin 2 yemek ka ş ğ 25 2.2 Kurubaklagil 1 porsiyon 60 4.2 Ekmek 3 orta dilim 150 2.0 Pilav, makarna 1 porsiyon 60 1.0 S ü t, yo ğurt 1 su barda ğ 250 0.3Prof.Dr.Mualla AYKUT 21 Demir Eksikli ğ i Anemisinin Olu ş Nedenleri : Demirin yiyeceklerle yetersiz al m • Demirin barsaklardan emiliminin • bozulmas Kan kayb • Gebelik, emziklilik, b ü y ü me gibi • nedenlerle demir ihtiyac n n artmas .Prof.Dr.Mualla AYKUT 22 Anemiye ba ğ l olarak; halsizlik, • ba ş a ğ r s , • uykusuzluk, • solukluk, • nefes darl ğ , • ç abuk yorulma, • ç arp nt , •Prof.Dr.Mualla AYKUT 23 i ştahs zl k, • kab zl k, • ishal, • dilde, a ğ zda s zlama, • yutma g üç l ü ğ ü , • t rnaklarda incelme, d ü zle şme, ka ş k • şeklinde ç ukurla şma (ka ş k t rnak) gibi belirtiler g ö r ü l ü r.Prof.Dr.Mualla AYKUT 24 Demir Eksikli ğ i Anemisinin Tedavisi: Tedavide bir yandan demir eksikli ğ i • giderilirken, bir yandan da nedenlerin ortadan kald r lmas na ç al ş l r. Hastaya a ğ zdan demir vermek genellikle • tercih edilen yoldur. Bu ama ç la demir s ü lfat, demir glukonat, demir fumarat gibi demir tuzlar kullan l r. Prof.Dr.Mualla AYKUT 25 Tedaviye hemoglobin normal d ü zeye • geldikten sonra, bir s ü re daha devam edilir. B ö ylece v ü cudun demir depolar doldurulmu ş olur. Demirin emilimini art rmak i ç in C vitamini • i ç eren preparatlar da verilir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 26 Demir yetersizli ğ i anemisinin ö nlenmesi : Demirden zengin ve emilim oran y ü ksek olan • karaci ğ er ,et, pekmez, yumurta, kuru meyveler, kuru baklagiller ve ye şil sebzeler gibi yiyecekler g ü nl ü k beslenmede yeterince al nmal d r. Ç ocuklarda aneminin ö nlenmesi i ç in 6 ayl k • oluncaya kadar tek ba ş na anne s ü t ü , 6. aydan sonra anne s ü t ü ne ilave olarak yeterli • miktarda yumurta, et, karaci ğ er, ye şil sebze, meyve ve pekmez verilmelidir.Prof.Dr.Mualla AYKUT 27 Barsak parazitlerinden, temizlik ve hijyen • kurallar na uyularak korunmal , varsa tedavi edilmelidir. S k ve fazla say da gebelik ve do ğ umlar n • ö nlenmesi i ç in aile planlamas uygulanmal d r. Ekmek, un, makarna, tuz, şeker gibi halk n • her g ü n ve ç ok kulland ğ yiyecekler devlet deste ğ iyle demir tuzlar ilave edilerek zenginle ştirilmelidir FOL İ K AS İ T YETERS İ ZL İĞ İ ANEM İ S İ (MEGALOBLAST İ K ANEM İ )Prof.Dr.Mualla AYKUT 29 H ü cre ç o ğ almas ve kan h ü crelerinin • yap m nda g ö rev alan folik asidin yetersizli ğ inde megaloblastik anemi meydana gelir. Bu anemide kemik ili ğ inden, k rm z kan • h ü creleri tam olgunla şmadan, normalden b ü y ü k olarak, dola şan kana at l r.Prof.Dr.Mualla AYKUT 30 Megaloblastik anemiye ba ğ l olarak; halsizlik, • ç abuk yorulma, • ç arp nt , • nefes darl ğ , • dilde yanma, • i ştahs zl k, • bulant , • ishal gibi belirtiler g ö r ü l ü r. •Prof.Dr.Mualla AYKUT 31 Olu ş nedenleri aras nda; Yiyeceklerle folik asidin yetersiz al m , • Barsaklardan yetersiz emilimi, • Gebelik, emziklilik ve h zl b ü y ü me nedeniyle • ihtiyac n artmas ,(oral kontraseptif,kanser ve antiepileptik ila ç kullan m ) Folik asidin v ü cutta etkin hale gelmesini • sa ğ layan C vitamininin yetersiz al n m en ö nemlileridir. C Vitamini Folik Asit THFAProf.Dr.Mualla AYKUT 32 G ü nl ü k folik asit ihtiyac : Yeti şkin: 200 g. • Do ğ urgan d ö nemindeki kad n: 400 g • Gebelikte 200 g, • Emziklilikte 100 g artar. •Prof.Dr.Mualla AYKUT 33 Megaloblastik aneminin ö nlenmesi i ç in yeterli • miktarde folik asidin g ü nl ü k besinlerle al nmas gerekir. Folik Asitin Zengin Oldu ğ u Besinler; Organ etleri, • Kuru baklagiller • Sert kabuklu kuru yemi şler ( ceviz, badem vb.) • Tam tah llar (tam bu ğ day, tam bu ğ day unundan • ekmek,bulgur) Ye şil yaprakl sebzelerdir. • Kuru baklagiller ve Ye şil yaprakl sebzeler pi şirilirken ha şlan p suyu at l rsa, ö nemli miktarda folik asit kayb olur. Prof.Dr.Mualla AYKUT 34 Tablo 2. Baz Besinlerin Yenebilen K s mlar n n Ortalama Folik Asit De ğ erleri (g/100 gm) Besin Folik Asit ( g) Besin Folik Asit ( g) Bu ğday tanesi 49 Taze fasulye 12 Pirin ç (kabu ğu ayr lm ş ) 16 Lahana 32 Ekmek (beyaz) 15 Havu ç 8 Ekmek (tam bu ğday) 30 Karnabahar 22 Peynir 13 Marul 21 Yumurta 5 Kuru so ğan 10 S ü t 1 Patates 7 Et 6 Domates 8 Karaci ğer 276 Ispanak 75 Ceviz 77 Elma 2 Badem 45 Ş eftali 4 Mercimek 107 Portakal 5 Kuru fasulye 125 Ü z ü m 5Prof.Dr.Mualla AYKUT 35 Megaloblastik aneminin tedavisinde g ü nde • 10-15 mg folik asit a ğ zdan verilir. 1-2 ayl k folik asit tedavisinden sonra ila ç • kesilerek, folik asitten zengin bir beslenmeye ge ç ilir.B12 V İ TAM İ N İ YETERS İ ZL İĞ İ ANEM İ S İ (PERN İ S İ Y Ö Z ANEM İ )Prof.Dr.Mualla AYKUT 37 B12 vitamini B grubu vitaminlerdendir. • Kan h ü crelerinin yap m nda folik asitle etkile şimli olarak g ö rev al r. Yetersizli ğ inde sinir sistemi bozukluklar ile • birlikte seyreden anemi olu şur. Bu anemiye pernisiy ö z anemi denir. Pernisiy ö z anemide, k rm z ve beyaz kan • h ü crelerinin say s azal r ve şekilleri bozulur. Bu durum, kemik ili ğ inde kan h ü crelerinin yap m ndaki bozukluktan ileri gelmektedir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 38 Pernisiy ö z anemi, E n s k orta ya şl ki şilerde g ö r ü l ü r. • Üç ya ş n alt ndaki ç ocuklarda nadiren • rastlan r. Kad n ve erkeklerde g ö r ü lme s kl ğ • de ğ i şmez Mide barsak ameliyatlar ndan 3-5 y l sonra • g ö r ü lebilir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 39 Pernisiy ö z aneminin klinik belirtileri; halsizlik, • nefes darl ğ , • ç arp nt , • dilde s zlama, • i ştahs zl k, • bulant , kusma, • ishal gibi kans zl ğ n genel belirtileri yan nda, •Prof.Dr.Mualla AYKUT 40 depresyon, • kol ve bacaklarda duyu kayb , uyu şma, • y ü r ü me g üç l ü ğ ü gibi sinir sistemi • bozukluklar g ö r ü l ü r. Sinir sistemi bozuklu ğ u belirtileri, kans zl k belirtilerinden ö nde gider.Prof.Dr.Mualla AYKUT 41 Pernisiy ö z Aneminin Olu ş Nedeni Vitamin B12’nin g ü nl ü k yiyeceklerle yetersiz • al m Vitaminin emilimini sa ğ layan “ intrinsik fakt ö r ” • eksikli ğ ine ba ğ l olarak meydana gelir. İ ntrinsik fakt ö r, Mide mukozas ndaki bozuklu ğ a ba ğ l olarak, • Daha seyrek olarak da do ğ umsal bir kusur • nedeniyle yetersiz olabilir. Bu durumda a ğ z yoluyla B12 vitamini verilmesi tedavide etkin de ğ ildir. Prof.Dr.Mualla AYKUT 42 G ü nl ü k B12 vitamini ihtiyac ; Yeti şkinler i ç in 2 g kadard r • Gebelikte 0.2 g, • Emziklilikte 0.4 g artar. • B12 vitamini ; **** Sadece hayvansal kaynakl yiyeceklerde • bulunur. Bitkisel yiyeceklerde bulunmaz. • G ü nde1 yumurta ve 1 su barda ğ s ü t • gereksinimi kar ş larProf.Dr.Mualla AYKUT 43 Tablo 3. Baz Besinlerin Vitamin B12 De ğ erleri (100 gramda mikrogram) Besin Vitamin B12 ( g) Besin Vitamin B12 ( g) Karaci ğer 50 - 130 S ü t 0.1 – 0.6 B ö brek 20-50 Peynir 1.2 – 3.6 Y ü rek 15-30 Yumurta sar s 1.0 – 1.2 Et 2.0 – 8.0 Bal k 2.0 – 8.0TE Ş EKK Ü RLER … ..