5 - Halk Sağlığı Beslenmenin Toplum Sağlığındaki Yeri ve Önemi (2) TOPLUM BESLENMES İ N İ N Ö NEM İ Prof. Dr. Mualla Aykut 1. G İ R İ Ş Toplum beslenmesi ( Community Health Nutrition ), toplumda beslenmeyle ili ş kili hastal klar n primer olarak ö nlenmesi yoluyla iyi sa ğl k durumunun geli ş tirilmesidir. Toplum beslenmesi epidemiyolojik kan tlara dayanarak; biyoloji, biyokimya, fizyoloji, temel beslenme bilimleri ve sosyal antropoloji gibi biyolojik ve sosyal bilimler temeline dayal , beslenmeyle ili ş kili sa ğl k sorunlar n n çö z ü mlenmesi i ç in gerekli ve yeterli bilgilerin uygulanmas n kapsar. Toplum beslenmesi; bireyin ve toplumun, sa ğl kl beslenme ve fiziksel aktivite al ş kanl ğ gibi sa ğl kl ya ş am bi ç imlerinin benimsenmesi ile sa ğl ğ n korunmasn , iyile ş tirilmesini, geli ş tirilmesini, ya ş am kalitesinin artt r lmas n ve toplumda beslenmeye ba ğl hastal klar n ö nlenmesini ama ç lar. Beslenmenin halk sa ğl ğ n n temelindeki ö nemli yeri on y llar boyunca s ü ren durgunlu ğun ard ndan yeniden su y ü z ü ne ç km ş t r. Yetersizlik hastal klar olarak bilinen kimi hastal klar ö rne ğin; malnutrisyon , anemi, ra ş itizm vb hastal klar, geli ş mekte olan ü lkelerde srarla g ö r ü lmeye devam ederken, end ü strile ş mi ş ve geli ş mi ş ü lkelerde 20. y ü zy l n ba ş lar nda bu hastal klar n ü stesinden gelinmi ş tir. G ü n ü m ü zde g da ve beslenme, toplum sa ğl ğ n d ü nya ç ap nda etkileyen ba ş l ca ç evresel komponentler olarak bilinmektedir. G ü n ü m ü zde epidemiyoloji deyimi, dar anlam ndan ç karak ger ç ek ve geni ş anlam ile incelenen bir kavram haline gelmi ş tir . Ö nceleri, sadece bula ş c ve salg n yapan hastal klar i ç in kullan lmakta olan bu deyim, bug ü n toplum sa ğl ğ ü zerinde etkisi olan her t ü rl ü sa ğl ğ bozucu sorunlar n incelenmesinde ve kontrol ü nde kurallar ve y ö ntemler ortaya koyan bir bilim dal n a ç klamak i ç in kullan lmaktad r. Bula ş c hastal klar n ve zararl mikroorganizmalar n olumsuz etkileri; fiziksel, kimyasal ve biyolojik korunma ve sava ş ara ç lar ile birlikte ç evre sa ğl ğ ö nlemleri ve olumlu sa ğl k e ğitimi ç abalar sonucu her ge ç en g ü n biraz daha kontrol alt na al nmaktad r. Bu alandaki ba ş ar lar, toplumun yap s nda ve toplum ç evresinde de birtak m de ği ş ikliklere neden olmu ş tur. İ nsanlar n ö m ü rleri uzam ş , bebek ve ç ocuk ö l ü mleri azalmaya ba ş lam ş , hemen hemen t ü m ya ş gruplar nda beklenen ya ş am s ü releri y ü kselmi ş tir. Enfeksiyon hastal klar n n daha iyi kontrol ü ile bir ç ok toplumlarda; kanser, dejeneratif hastal klar, k ö t ü ve yetersiz beslenme hastal klar , kazalar ve ruh hastal klar gibi enfeksiyon d ş hastal klar ö nem kazanmaya ve artmaya ba ş lam ş t r. Bu hastal klar sa ğl k sorunlar aras nda ö n planda olmaya ba ş lam ş lard r. Az geli ş mi ş toplumlarda yetersiz ( undernutrition ) ve k ö t ü beslenmenin { malnutrition } ö nemli bir halk sa ğl ğ sorunu olarak yer ald ğ , geli ş mi ş toplumlarda ise a ş r beslenme { overnutrition } sonucu bir ç ok dejeneratif hastal klara zemin haz rland ğ g ö r ü lmektedir. Halk sa ğl ğ konular i ç inde Toplum Beslenmesi { Public Health Nutrition } konusu ve bu alandaki ç al ş malar g ü n ge ç tik ç e ö nem kazanmaktad r. 2. BESLENMEN İ N TOPLUM SA Ğ LI Ğ INDAK İ YER İ VE Ö NEM İ 2.1. Tan mlar Beslenme: B ü y ü me, geli ş me, ya ş am n s ü rd ü r ü lmesi ve sa ğl ğ n korunmas i ç in yiyeceklerin kullan lmas d r. Tan mdan da anla ş laca ğ gibi beslenme kar n doyurmak anlam na gelmez.Yeterli ve Dengeli Beslenme: V ü cudun normal ya ş am n ve ç al ş malar n s ü rd ü rebilmesi i ç in gerekli olan enerji ve besin ö gelerinin bireyin ya ş na, cinsiyetine ve ö zel durumlar na g ö re tam ve eksiksiz olarak sa ğlanmas d r. Yetersiz ve Dengesiz Beslenme: V ü cudun normal ya ş am n ve ç al ş malar n s ü r d ü rebilmesi i ç in gerekli olan enerji ve besin ö gelerinin bireyin ya ş na, cinsiyetine ve i ç inde bulundu ğu fizyolojik duruma g ö re ihtiya ç duyulan miktarlardan eksik ya da gere ğinden fazla al nmas d r. Beslenmek amac yla besinleri kullanmaktay z. Besin: Bitkisel ve hayvansal dokular n yenilebilen k s mlar na besin denir. Besinler beslenmemize arac olan maddelerdir. Belirli bir form ü l ü yoktur. Dilimizde besin s ö zc ü ğü ne e ş anlaml olarak yiyecek ve g da s ö zc ü kleri de kullan lmaktad r. Besin ö geleri ; protein, karbonhidrat, ya ğ, vitaminler, mineraller ve su gibi besin ö gelerinden olu ş ur. Besin ö gesi : Belirli kimyasal form ü l ü ve v ü cutta belirli biyokimyasal fonksi yonu olan, besinlerin bile ş iminde bulunan maddelere besin ö gesi denir. Dilimizde besin ö gesi s ö zc ü ğü ne e ş anlaml olarak besin maddesi s ö zc ü ğü de kullan lmaktad r. Bug ü ne de ğin beslenme bilimi ü zerindeki ara ş t rmalar, insan n b ü y ü me, geli ş me ve sa ğl kl olarak ya ş am n s ü rd ü rebilmesi i ç in 50 ’ den fazla t ü rde besin ö gesine gereksinimi oldu ğunu g ö stermi ş tir. Besin ö geleri ; Proteinler, Karbonhidratlar, Ya ğlar, Vitaminler, Mineraller, Su olarak alt grupta toplanabilir : 2.2. Beslenmenin Ö nemi Beslenme, insan gereksinimlerinin ba ş nda gelir. İ klim ko ş ullar uygun oldu ğu zaman konutsuz ve giyimsiz ya ş anabilir ancak beslenmeden ya ş amak olanaks zd r. Bir toplumun sa ğl kl olabilmesi, toplumu olu ş turan bireylerin sa ğl kl olmas ile m ü mk ü nd ü r. Bireylerin sa ğl kl olmas da yeterli ve dengeli beslenmelerine ba ğl d r. Bug ü ne kadar yap lan bir ç ok ara ş t rma beslenmenin ç e ş itli konularda ö nemini ortaya koymu ş tur. Ç e ş itli hayvan t ü rleri ü zerinde yap lan deneysel ara ş t rmalar beslenmenin ? orga niz man n ya ş am ndaki rol ü yan nda b ü y ü me, geli ş me, fizyolojik g ö revle rin s ü rd ü r ü lmesi ve ya ş am s ü resi ü zerindeki etkileri konusunda veriler ortaya koy mu ş tur. Ö rne ğin; do ğumdan sonra yetersiz bir diyetle beslenen farelerin b ü y ü melerinin yava ş lad ğ ve ya ş a g ö re v ü cut organlar nda ve organlar n g ö revle rinde beklenen de ği ş melerin olu ş amad ğ g ö zlenmi ş tir. Yine do ğumdan ö nceki ya ş amda yetersiz beslenen hayvanlar n v ü cut yap lar nda ve organlar n ç al ş mas nda gerileme oldu ğu ve bu gerili ğin sonraki yeterli beslenme ile d ü zelti lemedi ği g ö r ü lm üş t ü r. İ nsanlar ü zerinde yap lan ç al ş malar; yetersiz beslenen toplumlarda bebek ö l ü m ? h z n n, yeterli beslenen toplumlardan on kat daha y ü ksek oldu ğunu g ö s ter mektedir. Yetersiz beslenen ç ocuklar n b ü y ü me h z ve zeka geli ş imleri normalden ? d üş ü k t ü r. 1900 y llar nda Japonya ’ da 12 ya ş grubu ç ocuklar n ortalama boyu 134 cm iken ? 1960 y l nda ayn ya ş grubunun boy ortalamas 142 cm ’ ye ula ş m ş t r. Bu art ş besin ü retimi ve t ü ketimindeki art ş a ba ğlanm ş t r. Yetersiz beslenen toplumlarda enfeksiyon hastal klar daha s k g ö r ü lmekte, daha ?a ğ r seyretmekte ve daha ö ld ü r ü c ü olmaktad r. Yetersiz, dengesiz ya da a ş r beslenme baz kronik hastal klar n (diyabet, ? koroner kalp hastal ğ , hipertansiyon, serebrovask ü ler hastal k, kanser gibi) olu ş ma riskini art r rken, baz metabolik hastal klar n a ş ikar hale gelmesini kolayla ş t r r ve daha a ğ r komplikasyonlarla seyretmesine yol a ç ar. Beslenme, i şç inin ü retim h z n etkileyen etkenlerin ba ş nda gelmektedir. İ şç i ? ye terince enerji alamad ğ zaman ç al ş malar n k s tlamakta ve daha az ü r ü n ü retmektedir. Ayr ca yetersiz ve dengesiz beslenme v ü cut direncini azaltarak i ş ç inin daha s k ? hastalanmas na ve i ş kazalar n n artmas na yol a ç maktad r. Bu durum ü retim h z n n azalmas na, sa ğl k harcamalar n n artmas na yol a ç maktad r. Beslenmenin insan ve toplum sa ğl ğ na etkileri ile ilgili daha bir ç ok ö rnek verile bilir. Ki ş inin sa ğl kl say lmas i ç in ya ş na ve cinsine uygun bir fizik yap ya sahip ol mas , her t ü rl ü metabolik , fizyolojik ve fiziksel hareketlerini normal olarak ya pabilmesi ve ruhsal y ö nden kendisini mutlu hissetmesi gerekir. Sa ğl ğ n korunmas nda beslenmenin ö nemi üç ba ş l k alt nda ö zetlenebilir: 1- V ü cut yap s n normal d ü zeye ula ş t rmak devam ettirmek yeterli ve den geli beslenme ile m ü mk ü nd ü r. V ü cudumuzu meydana getiren organ doku ve h ü crelerimizin yap ta ş lar ; protein ler ve bunlarla birle ş mi ş halde bulunan karbonhidratlar, lipitler ( lipoproteinler , glikoproteinler vb.) ve kalsiyum, fosfor, demir, iyot gibi ç e ş itli mineraller dir. Bu maddeler v ü cuda yiyecekler ve i ç eceklerden sa ğlan r. Bunlardan biri ya da bir ka ç yetersiz al nd ğ nda b ü y ü me ve geli ş me yava ş lar veya durur. Onar m ve yenilenme olay eksik olur. Hatta ö nemli organlar n ona r m n yapabilmek i ç in v ü cut daha az ö nemli organlardan yap ta ş maddeleri ç eke rek harcamaya ba ş lar. 2- V ü cudun her t ü rl ü faaliyetini yapmak i ç in gerekli enerji yeterli ve den geli beslenme ile sa ğlan r. V ü cudun b ü y ü mesi, geli ş mesi, onar m ve yenilenmesi i ç in enerjiye ihtiya ç vard r. Bu enerji yiyecekler i ç indeki karbonhidrat, ya ğ ve proteinlerden sa ğlan r. V ü cut ç al ş mas i ç in gerekli enerji olmad ğ zaman v ü cut kendi dokular n harca mak zorunda kal r. 3- V ü cutta her t ü rl ü yap m, y k m, onar m ve enerji sa ğlama faaliyetini d ü zenleyen kataliz ö r maddeler yeterli ve dengeli beslenme ile sa ğlan r. V ü cutta cereyan eden olaylar d ü zenleyen enzimlerin ve di ğer kataliz ö r maddele rin yap s nda ç e ş itli vitaminler ve mineraller yer al r. Bu maddelerin yoklu ğunda olayla r n d ü zeni bozulur. Bu maddelerin de kayna ğ yiyecek ve i ç eceklerimizdir. Ö zet olarak; yetersiz ve dengesiz beslenme yani v ü cut i ç in gerekli olan enerji ve besin maddelerinin eksik ya da gere ğinden fazla al nmas sa ğl ğ n ç e ş itli ş ekillerde bozulmas na yol a ç ar. 2.3. K ö t ü Beslenme Hastal klar Yetersiz ve dengesiz beslenme sonucunda k ö t ü beslenme hastal klar ortaya ç kar. K ö t ü beslenme hastal klar a ş a ğ daki gibi s n fland r l r: PR İ MER BESLENME HASTALIKLARI A-I. Genel A ç l k Hastal klar II. Protein-Enerji Yetersizlikleri Marasmus a) Marasmik Kwashiorkor b) Kwashiorkor c) III. Avitaminozlar A avitaminozu - Keratomalasi a) D avitaminozu - Ra ş itizm, Osteomalasi b) C avitaminozu - Skorb ü t c) B 1 avitaminozu - Beriberi d) B 2 avitaminozu - Ariboflavinoz e) PP ( niacin ) Avitaminozu - Pellagra f) Folik asit avitaminozu - Megalablastik Anemi g) B 12 avitaminozu - Pernisiy ö z Anemi h) Di ğer vitamin yetersizlikleri i) IV. Mineral Yetersizlikleri Demir yetersizli ği anemisi a) Kalsiyum yetersizlikleri - Osteomalasi , Tetani b) İ yot yetersizlikleri - Basit Guatr c) Flor yetersizlikleri - Di ş Çü r ü kleri d) e) Di ğer mineral yetersizlikleri V. A ş r Beslenme Hastal klar Ş i ş manl k a) Baz dejeneratif hastal klar - Atherosklerozis vb. b) c) Baz metabolizma bozuklu ğu hastal klar B- SEKONDER BESLENME HASTALIKLARI I. Metabolizma Hastal klar Eri ş kin tip diyabet a) Gut b) II. Di ğer Hastal klar Hipertansiyon, kalp-damar hastal klar a) Karaci ğer bozukluklar - sirozlar b) Baz tip mide ü lserleri c) Baz enfeksiyonlar , solunum ve sindirim sistemi enfeksiyonlar , d) Baz santral ve periferik sinir sistemi hastal klar e) Primer ve sekonder beslenme hastal klar , yetersizli ğin derecesine ve s ü resine, ki ş inin ya ş na ve geli ş me ç a ğ na ba ğl olarak sa ğl k ü zerindeki tahribat n de ği ş ik ş ekil lerde yapar. Bu tahribatlar ba ş ka bir a ç dan de ğerlendirildiklerinde a ş a ğ daki sa ğl k so runlar na yol a ç t klar g ö r ü l ü r. I. B ü y ü me ve geli ş me gerili ği olu ş ur Fizik b ü y ü me ve geli ş mede gerilik a) Fizyolojik geli ş imde gerilik b) Mental geli ş imde gerilik c) II. Hastal klara diren ç azal r Enfeksiyon hastal klar kolay yerle ş ir ve a ğ r seyreder a) Enfeksiyonlar s k g ö r ü l ü r ve uzun s ü rer b)Metabolik hastal klar a ş ikar hale gelir ve a ğ r seyreder c) Dejeneratif hastal klar n husule gelmesi kolayla ş r d) Ç e ş itli nedenlerle ö l ü m h zlar artar. Ö zellikle bebek, ç ocuk ve ana ö l ü m h z lar e) artar III. Toplumsal d ü zensizliklere yol a ç ar Yeteneksiz ve g üç s ü z ki ş ilerin toplumda artmas sonucu ekonomik so runlar n a) ç o ğalmas na yol a ç ar Yeteneksiz ki ş ilerin e ğitimlerinin g üç le ş mesi k ü lt ü rel sorunlara yol a ç ar b) Yeteneksiz ki ş ilerin zararl sosyal olaylara kat lmalar n n kolayla ş mas ve c) toplumsal mutsuzluklar n artmas , toplum d ü zeninin bozulmas na yol a ç ar. KAYNAKLAR Margetts BM. An Overview of Public Health Nutrition . In Public Health Nutrition , 1- Gibney MJ, Marfetts BM, Kearney Mj , Arab L. 1 -25 Blackwell Publishing Company , USA, 2004. Shetty SP. Food and Nutrition . In Oxford Textbook of Public Health Detels R, 2- McEwen J, Beaglehole R, Tanaka H. 1-169 Oxford University Press , Forth Edition , 2002. K ö ksal O. Hacettepe Ü niversitesi Toplum Hekimli ği, toplum Beslenmesi Ders Notlar , 3- H. ü . Ankara, 1978. K ö ksal O. G da ve Beslenme. Erciyes Ü niversitesi Yay nlar No: 130, Kayseri, 2001. 4- Baysal A. Beslenme, 9. bask , Ankara Hatipo ğlu Yay nevi, 2002: 133-36 5- (26.12.2007) 6-