Genel Biyoloji Biyoloji Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler ( kitap özeti ) B‹YOLOJ‹ 5 DENETLEY‹C‹ VE DÜZENLEY‹C‹ S‹STEMLER I. Sinirsel Denetim A. Bir Hücrelilerde Sinirsel Denetim B. Omurgas›z Hayvanlarda Sinir Sistemi C. Omurgal› Hayvanlarda Sinir Sistemi D. Sinir Hücresi ve Çe?itleri E. ‹mpuls Olu?umu ve ‹letimi F. ‹nsanda Sinir Sistemi 1. Merkezî Sinir Sistemi a. Beyin b. Omurilik 2. Çevresel Sinir Sistemi a. Somatik Sinir Sistemi b. Otonom Sinir Sistemi G. Duyular 1. Tat ve Koku 2. Dokunma ve Dokunma ile ‹lgili Duyular 3. Görme 4. ‹?itme ve Denge II. Hormonal Düzenleme A. Bitkisel Hormonlar B. ‹nsanda Endokrin Bezler ve Hormonlar 1. Hipofiz Bezi 2. Tiroit ve Paratiroit Bezleri 3. Böbrek Üstü Bezleri 4. E?eysel Bezler 5. Pankreas C. Endokrin Kontrol Mekanizmas› 1. Geri Besleme “Feedback Mekanizmas›” 2. ‹ç Denge “Homeostasis” III. ‹nsanda Denetleyici ve Düzenleyici Sistemin Sa€l›€› ? ÜN‹TE IIB‹YOLOJ‹ 5 36 BU ÜN‹TEDE NELER Ö/RENECE/‹Z? • Konu metinlerini okuyunuz. • Konu içinde verilen sorular› yan›tlay›n›z. • Konularda verilen sorular› yan›tlayamad›ysan›z tekrar ba?a dönerek çal›?›n›z. • Dikkatinizi çekmesi amac›yla vurgulanm›? bölümleri tekrar okuyunuz ve gerekiyorsa yazarak çal›?›n›z BU ÜN‹TEY‹ NASIL ÇALI?MALIYIZ? Bu bölümü bitirdi€inizde, • Denetleyici ve düzenleyici sistemler bilgisi edinecek, • Denetleyici ve düzenleyici sistem organlar›n› ö€renecek, bu organlar›n yap› ve görevlerini kavrayacaks›n›z. • ‹nsanda endokrin bezlerin salg›lad›€› hormonlar› belirtecek ve görevlerini kavrayacaks›n›z. • ‹nsanda denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sa€l›€›n› koruma bilgisini edineceksiniz. ? ?? B‹YOLOJ‹ 5 37 DENETLEY‹C‹ VE DÜZENLEY‹C‹ S‹STEMLER Canl›, çevresinde ve bünyesinde meydana gelen de€i?iklikleri alg›lay›p kendini bunlara göre düzenledi€i sürece ya?am›n› sürdürebilir. Bu nedenle çevresindeki uyaranlara kar?› tepki olu?turmas› özelle?mi? hücre, doku ya da organlar yoluyla gerçekle?ir. Bu özelle?mi? yap›lar ayn› zamanda canl›n›n çe?itli organlar› aras›nda ili?ki kurarak bütünlü€ünü korumas›n› sa€lar. Böylece hem canl›n›n bütünlü€ü hem de iç çevresinin kararl›l›€› (homeostasis) sa€lanm›? olur. Denetleyici ve düzenleyici sistemleri; sinir sistemi, duyu organlar› ve endokrin sistem (iç salg› bezleri) olu?turur. Sinir sistemi ve duyu organlar› ani ve k›sa süreli tepkiler gösterirken hormonlar geç ba?layan fakat uzun süren tepkiler olu?turur. I. Sinirsel Denetim Sinirsel denetim bir hücrelilerden memelilere kadar büyük bir geli?me ve farkl›la?ma gösterir. A. Bir Hücrelilerde Sinirsel Denetim Bir hücrelilerde belirli bir sinir sistemi yoktur. Paramesyum, öglena, amip vb. bir hücreli canl›larda sinirsel denetim, sitoplazmada bulunan sinir telcikleri ile yap›l›r (?ekil 2.1). Örne€in paramesyumda hücre yüzeyinde bulunan özel almaçlar ile al›nan uyart›lar sinir telciklerine iletilir. Sinir telcikleri de sillerle ba€lant›l› oldu€undan canl›n›n hareketi bu yolla düzenlenir. Bu ?ekildeki sinirsel iletimde uyar›lar hücrenin her taraf›na iletilir. ?ekil 2.1: Paramesyumda sinir telcikleriB‹YOLOJ‹ 5 38 Yass› solucanlarda örne€in planarya (?ekil 2.2.b) ve toprak solucan›nda ip merdi- veni sinir sistemi görülür. Bu canl›larda ba? bölgesinde sinirler birle?erek basit de olsa beyin i?levi gören sinir dü€ümünü olu?turur. ? Bir hücreli canl›larda uyart› hangi yap›lar ile iletilir? ? Omurgas›z hayvanlarda görülen sinir sistemi tipleri nelerdir? B. Omurgas›z Hayvanlarda Sinir Sistemi Omurgas›z hayvanlardan süngerlerde uyart›lar› iletecek özel hücreler bulunmaz. Fakat d›?ar›dan gelen uyar›lar kimyasal maddelerle bir hücreden di€erine iletilir. Özelle?mi? sinir sisteminin en basit ?ekline hidra ve di€er sölenterlerde rastlan›r. O m u rgas›z hayvanlarda görülen sinir sistemi diffus (a€), radyal (›?›nsal) ve ip merdiveni olarak grupland›r›l›r. Örne€in hidrada a€ sinir sistemi görülür (?ekil 2.2.a). Sinir hücreleri tüm vücuda yay›lm›? bir sinir a€› olu?turur. Merkezi bir kontrol yoktur. Uyart›lar sinir a€› boyunca azalarak iletilir. Denizanas›nda, sinir sistemi ›?›nsal simetriye sahiptir ve hidraya göre daha geli?mi? bir sistemdir. Canl›n›n düzenli yüzme hareketlerini gerçekle?tirmesinde görev al›r. ? Omurgas›zlarda yass› solucanlardan itibaren merkezî sinir sistemi görülür. ?ekil 2.2: a. Hidra b. Planaryada sinirlerB‹YOLOJ‹ 5 39 C. Omurgal› Hayvanlarda Sinir Sistemi Omurgal› hayvanlarda sinir sistemi merkezî ve çevresel sinir sisteminden olu?ur. O m u rga içinde omurilik bulunur. Beyin kafatas› içine yerle?mi?tir. Bal›klardan memelilere kadar beynin temel yap›s› birbirine benzer. Bal›klarda beyin yar›m küreleri belirgin olarak ayr›lmam›?t›r. Kurba€alardan itibaren omurgal›lar›n ço€unda beyin iki yar›m küre hâlinde görülür. Memelilere do€ru gidildikçe beyin yar›m küreleri büyür ve beyin k›vr›mlar› artar (?ekil 2.3). ‹lkel omurgal›larda koku alma duyusu önemli oldu€undan koklama lobu g e l i ? m i ? t i r. Memelilere do€ru gidildikçe koklama lobu küçülür. Beyincik de o m u rgal›larda farkl›l›k gösterir. Hareket yetene€i geli?mi? olan bal›k, ku? ve memelilerde büyük, sürüngenlerde küçüktür. a. Sinir Hücresi ve Çe?itleri Sinir sisteminin temel yap› ve görev birimleri sinir hücreleri (nöronlar) dir. Sinir hücreleri, vücudun bir bölgesinden ba?ka bir bölgesine bilgi ta?›mak üzere özelle?mi?tir. Bilgi, sinir hücreleriyle bir bak›ma elektriksel sinyaller biçiminde ta?›n›r. Canl›larda elektriksel ya da kimyasal uyar›ya kar?› verilen cevap dört a?ama içerir. Uyart›n›n fark edilmesi bir sinyalin iletilmesi sinyalin bilgisinin i?lenmesi u y a r t › y a c e v a p v e r i l m e s i . Canl›n›n iç ve d›? çevresini alg›layabilmesi ve uyum sa€layabilmesi için farkl› özellikteki sinir hücreleri görev yapar. ? Omurgal› hayvanlarda beyin geli?mi?lik düzeyine göre ne ?ekilde farkl›la?m›?t›r? ? O m u rgal› hayvanlarda sinir kordonu, vücudun s›rt taraf›nda; omurgas›z hayvanlarda kar›n taraf›nda bulunur. ?ekil 2.3: Omurgal›larda beyin geli?imi ve farkl›l›klar›? Sinir hücrelerinin uyart›lara yan›t vermeme ya da bütünüyle yan›t verme durumu ya hep ya hiç ilkesi ile aç›klan›r. ? ? ? B‹YOLOJ‹ 5 40 Duyu sinirleri: Duyu organlar›ndaki almaçlar ile uyart›lar› alan ve beyin, omurilik gibi sinir sistemi organlar›na ta?›yan sinirlerdir. Motor sinirler: Sinir sistemi organlar›ndan ald›€› emirleri kaslara ya da bezlere ileten sinirlerdir. Ara sinirler: Motor ve duyu sinirleri aras›ndaki ba€lant›y› sa€layan sinirlerdir. b. ‹mpuls Olu?umu ve ‹letimi Canl›lar ya?ad›klar› ortamda bulunan birçok uyaran›n etkisi alt›ndad›r. Sinir hücreleri de bu uyaranlar›n yaratt›€› çok çe?itli uyart›lara cevap verirler. Örne€in farkl› tipteki duyu hücreleri ›?›k, koku, bas›nç, ›s›, hareket vb. uyart›lar› alg›lamak üzere özelle?mi?lerdir. Bir uyaran ile uyar›ld›€›nda, sinir hücresinde meydana gelen de€i?ikli€e impuls denir. Bir sinir impulsu akson boyunca hareket eden bir elektriksel hareket dalgas› olarak kaydedilir. Bir impulsun olu?abilmesi için uyart›n›n belirli bir düzeyden fazla olmas› gerekir. Bir sinir hücresini uyarabilen en az uyart› ?iddetine e?ik ?iddeti ya da e?ik de€er denir. E?ik de€erin alt›ndaki uyart›lara sinir hücreleri cevap vermez. E?ik de€erin üzerindeki uyart›lar›n ?iddeti impuls h›z›n› ve etkisini de€i?tirmez. ? Sinir hücreleri görev ve i?leyi?lerine göre motor, duyu ve ara sinir olmak üzere üçe ayr›l›r. ? Sinir hücrelerinin görevleri farkl› olsa da bir uyart›n›n yaratt›€› etki ve bunun iletilmesi benzer biçimde gerçekle?ir. ? Görevlerine göre sinir hücrelerini grupland›r›n›z. ? ??ekil 2.5: a Sinir hücresinde polarizasyon ‹mpuls iletimi sinir hücrelerindeki elektriksel ve kimyasal de€i?ikliklerle gerçekle?ir. Bu de€i?ikliklerin nedenlerinden biri sinir hücrelerinin hücre zar›n›n içi ile d›?› aras›ndaki elektrik yükü fark›d›r. Bu fark› olu?turan etken ise sodyum ( Na + ) ve potasyum ( K + ) iyonlar›n›n zardan geçi?idir. Hücre zar› yar› geçirgendir ve hücre zar›n›n sodyum ve potasyum iyonlar›na geçirgenli€i farkl›d›r. Hücre zar›n›n yap›s›nda yer alan protein kanallar hücre içi ile hücre d›?› aras›nda iyonlar›n geçi?ini sa€lar. Sodyum ve potasyumlar›n ta?›nmas› da bu yolla olur. Hücre içi s›v› dengesinin sa€lanabilmesi ve baz› moleküllerin geçi?i için sodyum ve potasyum iyonlar›n›n yo€unlu€u önemlidir. Sodyum hücre d›?›nda potasyum hücre içinde daha yo€un olmal›d›r. Sodyum-potasyum pompas› sayesinde bu denge korunur (?ekil 2.4). B‹YOLOJ‹ 5 41 ? Sodyum - potasyum pompas› sayesinde potasyum hücre içine al›n›rken daha fazla say›da sodyum hücre d›?›na at›l›r. Bu durum hücre zar›n›n iç k›sm›n›n negatif elektrik yüklü (-), d›? k›sm›n›n ise pozitif elektrik yüklü (+) olmas›na neden olur. ?ekil 2.4: Sodyum - potasyum pompas›B‹YOLOJ‹ 5 42 Dinlenme hâlindeki bir sinir hücresinin zar›n›n iç k›sm›n›n negatif, d›? k›sm›n›n pozitif elektrik yüklü olmas›na kutupla?ma (polarizasyon) denir (?ekil 2.5.a). Sinir hücresi uyar›ld›€›nda impulsun geçti€i bölgede, hücre zar›n›n sodyum ve potasyum iyonlar›na geçirgenli€i de€i?ir. Bol miktarda sodyum hücre içine geçerken az miktarda potasyum hücre d›?›na at›l›r. Sodyum ve potasyumun geçi? yönü de€i?ti€inden kutupla?ma bozulur. Bir sinir hücresinde impulsun geçti€i bölgede kutupla?man›n bozulmas›na (hücre zar›n›n iç k›sm›n›n pozitif d›? yüzünün negatif elektrik yüklü olmas›na) depolarizasyon d e n i r (?ekil 2.5.b). Aksonun sonraki bölümlerinde de s›ras›yla depolarizasyon gerçekle?ir. ‹mpuls iletildikten sonra kutupla?man›n bozuldu€u bölge tekrar önceki durumuna (dinlenme durumuna) döner. Bu ?ekilde impuls akson boyunca iletilmi? olur. Sinir hücresinin zar›n›n elektriksel yük bak›m›ndan tekrar dinlenme durumuna geçmesine repolarizasyon denir (?ekil 2.5.c). ? ? ? ? ‹mpuls iletimi s›ras›nda ATP harcan›r. Bu da canl›n›n glikoz ve oksijene olan ihtiyac›n›n artmas› demektir. ? ‹mpuls iletiminin yönü genelde dendritlerden hücre gövdesine ve aksona do€rudur. ?ekil 2.5: b. Depolarizasyon B‹YOLOJ‹ 5 43 Yukar›da sözü edilen impuls iletimi miyelinsiz sinirler için söz konusudur. Miyelinli hücrelerde de iletim mekanizmas› ayn› olmakla birlikte akson boyunca miyelin ile yal›t›lm›? bölgelerde iyon geçi?i olmaz. ‹yon geçi?leri yaln›zca miyelinsiz Ranvier bo€umlar›nda oldu€undan impuls bir bo€umdan di€erine atlayarak iletilir. Buna atlamal› iletim denir. Bir sinir hücresi boyunca iletilen impuls ayn› ?iddet ve özellikte bir di€er sinir hücresine aktar›l›r. Aktar›lma sinapslar yoluyla gerçekle?ir. Sinaps, bir sinir hücresinin akson ucu ile di€er sinir hücresinin gövde veya dendriti aras›ndaki ba€lant› bölgesidir. Sinaps yapan iki sinir hücresinin zarlar› aras›nda dar bir aral›k (sinaptik aral›k) bulunur. ‹mpuls bir hücreden di€erine kimyasal maddeler yoluyla bu aral›ktan aktar›l›r (?ekil 2.6). Bu olay ?öyle gerçekle?ir. • Akson uçlar› sinaptik yumrular ile sonlan›r. Sinaptik yumrularda bulunan keseciklerde ise impuls iletici maddeler (nörotransmitter maddeler) sentezlenir. Örne€in asetil kolin, dopamin, serotonin. • Akson boyunca iletilen impuls sinaptik yumruya geldi€inde impuls iletici maddeler sinaptik aral›€a dökülür. ?ekil 2.5: c. Repolarizasyon ? ? Miyelinli sinirlerde iletim daha h›zl›d›r. ? Bir sinir hücresinde impuls nas›l iletilir? ?B‹YOLOJ‹ 5 44 ? ‹mpuls iletici maddelerin serbest kalmas›nda kalsiyum iyonlar› etkilidir. ? Sinapslar iki sinir hücresi aras›nda, sinir ve kas hücreleri aras›nda ya da sinir ve bez hücreleri aras›nda olu?abilir. • ‹mpuls iletici maddeler, impulsun iletildi€i sinir hücresinin zar›ndaki almaçlara ba€lanarak impulsun iletilmesini sa€lar. Sinapslar, uyart›n›n ilk denetiminin yap›ld›€› yerlerdir. Bu nedenle impluslar sinapsa geldi€inde seçici bir dirençle kar?›la?›rlar. Akson boyunca ta?›nan implus e€er ilgili sinir hücresine ula?m›?sa uyart›y› iletir. Seçici direncin etkisiyle uyart› tüm organ- lara de€il ilgili hücre, kas ya da beze iletilir. Böylece tüm vücut gereksiz uyar›lardan korunmu? olur. ?ekil 2.6: ‹mpulsun bir sinir hücresinden di€erine aktar›lmas› ? Sinir hücresinde uyart›ya neden olan etkenlere örnekler veriniz. ? ‹mpuls nedir? Tan›mlay›n›z. ? ‹mpuls iletimini sa€layan etkenler nelerdir? ? ‹mpuls bir sinir hücresinden di€erine nas›l geçer?B‹YOLOJ‹ 5 45 c. ‹nsanda Sinir Sistemi ‹nsanda sinir sistemi merkezî ve çevresel sinir sistemi olmak üzere iki bölüm alt›nda incelenir. Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten olu?ur. Çevresel sinir sis- temini olu?turan ise somatik ve otonom sinirlerdir (?ekil 2.7). 1. Merkezî Sinir Sistemi Beyin ve omurilik organizmadaki faaliyetlerin yönetim, denetim ve düzenlen- mesinden sorumludur. Merkezî sistem d›?›nda kalan sinir sistemine ait yap›lar ise çevresel sinir sisteminde yer al›r. Bu sinirler merkezî sinir sistemine bilgi gönderir, bilgi al›r ve organizman›n iç ortam›n› düzenler. a. Beyin Tüm omurgal›larda oldu€u gibi insanda da merkezî sinir sistemi embriyonik dönemde s›rtta yer alan sinir kordonundan geli?ir. Embriyonik geli?im ilerledikçe sinir kordonunun ön ucundaki üç ç›k›nt› ön beyin, orta beyin ve arka beyin olarak farkl›la?›r. Eri?kin bir insanda beynin ortalama kütlesi 1300 – 1500 gramd›r. D›?tan içe do€ru beyin sert zar, örümceksi zar ve ince zar olarak adland›r›lan üç katl› zar ile örtülüdür. ‹çteki zar beynin k›vr›mlar›na girerek beyin yüzeyine yap›?m›?t›r. Omurilikte de ayn› ?ekilde üç katl› zar bulunur. ?ekil 2.7: Merkezî ve çevresel sinir sisteminin vücuttaki düzeniB‹YOLOJ‹ 5 46 • Ön beyin: Beynin en büyük bölümüdür. ‹ki yar›m küre hâlinde bulunur ve beynin di€er bölümlerini üstten kapat›r. Memelilerde en fazla de€i?ikli€e u€ram›? k›s›md›r. Yüzeyi geni?leten k›vr›mlar›n olu?u canl›n›n zihinsel etkinliklerinin de geli?mi? oldu€unun göstergesidir. Ön beyinden enine bir kesit al›nd›€›nda d›?ta gri madde içte ak maddenin yer ald›€› görülür. Gri madde sinir hücrelerinin gövdelerinden, ak madde ise sinir hücrelerinin aksonlar›ndan olu?maktad›r. Talamus ve hipotalamus ön beyinde yer alan di€er yap›lard›r (?ekil 2.8). Talamus: beyne giren ya da beyni terk eden her bilgiyi denetler. Tüm duyulardan gelen bilgiler talamusta de€erlendirilerek uygun beyin merkezlerine gönderilir. Hipotalamus: Hipofizi etkileyen hormonlar›n salg›land›€› yap›d›r. Hipotalamus ayn› zamanda vücut s›cakl›€›n›, açl›€›, susuzlu€u, kan bas›nc›n›, a€r›y›, e?eysel arzular› düzenleyen merkezler içerir. • Orta beyin: Beyincik, omurilik so€an› ve omurilik aras›nda ba€lant› kuran sinirlerin geçti€i yerdir. Göz reflekslerini kontrol eder. ? Beyin ve omurilik zarlar› aras›nda ve bo?luklar›nda beyin – omurilik s›v›s› (BOS) yer al›r. Bu s›v› kan›n süzülmesi ile olu?ur. ? Beyin – omurilik s›v›s›n›n ba?l›ca görevleri; beyni vurma, çarpma gibi mekanik etkilere kar?› korumak, kan ve sinir hücreleri aras›nda besin al›?veri?ini sa€lamakt›r. ? Ön beyin zihinsel aktiviteleri, bilmeyi, ö€renmeyi, karar vermeyi, bilinçli olmay› ve duyusal olarak çevrenin fark›nda olmay› sa€lar. Beyinde bu etkinliklerin gerçekle?tirilmesini sa€layan merkezler bulunur. ?ekil 2.8: Beynin k›s›mlar›B‹YOLOJ‹ 5 47 • Arka beyin: Beyincik, pons ve omurilik so€an›n›n yer ald›€› k›s›md›r. Beyincik ve pons; ‹ki yar›m küreye ayr›lm›?t›r. Yüzeyi girintili ç›k›nt›l›d›r. Beyinde oldu€u gibi d›? k›sm›nda gri madde iç k›sm›nda ak madde bulunur. Görme, i?itme ve kas hareketleri s›ras›nda uyumu ve dengeyi sa€lar. Pons ise beyincik ile orta beyin aras›nda ili?kinin kurulmas›n› sa€lar. Omurilik so€an›; Yap›s› omurili€e benzer, beynin tersine d›?ta ak madde içte gri madde yer al›r. Nefes alma, kalp ve kan damarlar› aktivitesi, yutma, kusma ve sindirim gibi ya?amsal olaylar›n düzenlenmesinde etkili olan merkezleri içerir. b. Omurilik Omurilik, s›rtta yer alan omurga içinde omurga kanal› boyunca uzan›r. Omurilik so€an›ndan ba?lay›p a?a€›ya do€ru incelerek uzanan silindir ?eklinde bir yap›d›r (?ekil 2.9.a). Beyinde oldu€u gibi üç katl› zar ile ku?at›lm›?t›r. Zarlar›n aras› beyin- omurilik s›v›s› ile doludur. Beyindeki yap›n›n tersine d›?ta ak madde içte gri maddeden yap›lm›?t›r (?ekil 2.9.b). Omurilik sinirleri, omurili€in yan taraflar›ndan her iki yöne do€ru omurlar aras›ndan ç›karak çevresel sinir sistemi ile ba€lant› kurar ve bu sinirler vücuda da€›l›r. Omurilik sinirleri çevresel sinir sisteminden al›nan uyart›lar›n beyne iletilmesinde veya yan›tlanmas›nda ve beyinden gelen yan›tlar›n da çevresel sinir sistemine iletilmesinde görev yapar. ? Beyinden gelen sinirler omurilik so€an›ndan çapraz yaparak geçer. Beynin sa€ taraf›ndan ç›kan sinirler vücudun sol taraf›n› kontrol eder. Beynin sol taraf›ndan ç›kan sinirler de vücudun sa€ taraf›n› kontrol eder. ? Omurilik so€an› çarpma ve yaralanmalarda hasar görürse canl› ya?am›n› kaybedebilir. ? Beyin - omurilik s›v›s›n›n görevi nedir? ? ‹nsanda ön beynin temel i?levleri nelerdir? ? Omurilik so€an› insan vücudunda hangi olaylar› denetler? B‹YOLOJ‹ 5 48 ?ekil 2.9: Omirili€in, omurga kanal›ndaki genel görünü?ü (a) ve enine kesitte yap›s› (b) ?ekil 2.10: Diz kapa€›nda refleks yay› Omurili€in üstlendi€i di€er görevler refleksleri düzenlemek ve al›?kanl›k hareketlerini denetlemektir. Baz› davran›?lar beyinde ö€renildikten sonra omurili€in kontrolüne geçer. Örne€in otomobil kullanma, dans etme, müzik aleti çalma gibi ö€renilen davran›?lar al›?kanl›k hâline gelir. Refleksler, canl›larda uyart›lara kar?›l›k verilen ani tepkilerdir. Refleksler omurili€in kontrolündedir. Genellikle bir refleksin olu?mas›nda duyu sinirleri, ara sinirler ve motor sinirler görev al›r. ? Uyart›n›n duyu sinirleri ile al›nmas› ve omurili€e iletilmesi, omirilikteki ara sinirlerin uyart›lar› de€erlendirerek gerekli tepkiyi olu?turmas› ve motor sinirlerle kaslara gerekli cevab›n verilmesi ?eklindeki sisteme refleks yay› ad› verilir (?ekil 2.10). ?B‹YOLOJ‹ 5 49 ‹nsanlar baz› refleksleri de do€u?tan ta?›rlar bunlara kal›tsal refleksler denir. Örne€in diz kapa€›na vuruldu€unda baca€›n öne hareket etmesi, gözbebe€inin parlak ›?›kta küçülmesi, yeni do€an bebe€in emmesi. 2. Çevresel Sinir sistemi Çevresel sinir sistemi; beyin ve omurili€in, vücudun di€er bölümleri ile ba€lant› kurmas›n› sa€lar. Uyart›lar› beyne ve omurili€e götüren ve ald›€› yan›t› gerekli doku ve organlara ileten sinirlerden olu?ur. Çevresel sinir sistemi, sinir hücreleri ve sinir dü€ümlerinden olu?ur. Sinir dü€ümleri merkezî sinir sistemi d›?›nda kalan sinir hücrelerinin gövdelerinden olu?mu? kümelerdir. Parma€›m›za i€ne batt›€›nda ya da s›cak bir kaba dokundu€umuzda elimizi çekmemiz bu tür reflekslere örnek verilebilir. Çevresel sinir sistemi, otonom ve somatik sinir sisteminden olu?ur. a. Somatik Sinir Sistemi Somatik sinir sistemi iste€imize ba€l› davran›?lar› kontrol eder. Yaz› yazma, mer- diven ç›kma, ko?ma vb. kas hareketlerinin denetlendi€i durumlar› düzenler. b. Otonom Sinir Sistemi Otonom sinir sistemi iste€imiz d›?›nda çal›?›r. Mide, akci€er, böbrek, karaci€er, pankreas, ba€›rsak gibi iç organlar›n ve üreme organlar›n›n çal›?mas›n› düzenler. Otonom sinir sistemi, omurilik, omurilik so€an› ve hipotalamusta bulunan merkezler taraf›ndan kontrol edilir. Otonom sinir sistemi, sempatik ve parasempatik sinir sistemi olarak ikiye ayr›l›r. Her iç organa biri sempatik, di€eri parasempatik sinir sisteminden gelen bir çift sinir ba€lan›r. ? Beyinden 12 çift sinir ç›kar ve bunlara kafa sinirleri ad› verilir. Omurilikten 31 çift sinir ç›kar ve bunlara omurilik sinirleri denir. ? Sempatik sinirler genellikle vücudun aktivitesini ve enerji tüketimini art›r›c› yönde etki eder. Parasempatik sinirler ise genellikle vücutta enerjinin korunmas›n› sa€layacak yönde etki eder (?ekil 2.11). ? ‹nsanda omurilik hangi olaylar› kontrol eder? Sempatik sinirlerin etkisi ile kalbin çal›?ma h›z›, kan bas›nc› ve solunum h›z› artarken parasempatik sinirlerin etkisi ile kalbin çal›?mas› ve solunum yava?lar. ?B‹YOLOJ‹ 5 50 G. DUYULAR En basit canl›lar bile çevrelerindeki de€i?iklikleri kimyasal olaylar sayesinde fark ederek ortam hakk›nda bilgi edinir ve tepki verirler. Geli?mi? canl›larda ise çevresel de€i?iklikler, sinir hücrelerinde impulslar›n olu?mas› ve bunlar›n duyu olarak alg›lan- mas› ile gerçekle?ir. Duyular bas›nca, s›cak ve so€u€a, kimyasal maddelere, titre?imlere, ›?›€a, elektrik ve magnetik alana kar?› özelle?mi?tir. Farkl› duyular bir- birinden ay›rt edilir; çünkü farkl› duyu hücreleri beyindeki farkl› bölgeler ile ba€lant›l›d›r. ‹nsanda duyular› alg›layan organlar; göz (görme), dil (tat), burun (koku), kulak (i?itme) ve deri (dokunma)dir. 1. Tat ve Koku Tat duyusu ve dil: ‹nsanda tat duyusunu alan organ dildir. Dili örten epitel dokuda tat alma cisimcikleri bulunur. Tat alma cisimcikleri tat duyusuna hassas duyu almaçlar›n› bar›nd›r›r. ? Parasempatik sinirler genel etkilerinin aksine sindirim sistemi org a n l a r › n › n çal›?mas›n› h›zland›r›c› yönde etkiler. ? Bir besin maddesinin tad›n›n al›nabilmesi için tat veren maddelerin tükürük içinde çözünmü? olmas› gerekir. ?ekil 2.11: Sempatik ve parasempatik sinirlerin etkisi ? Etkileri bak›m›ndan somatik ve otonom sinirlerin fark› nedir? B‹YOLOJ‹ 5 51 A€za al›nan madde almaç hücrelerini uyar›r. Bu durum almaçlara çok yak›n bulunan duyu sinirlerinde impuls olu?mas›na yol açar. Beynin ilgili merkezine iletilen bilgi ile tat alg›lan›r. ‹nsanlar tatl›, ac›, ek?i ve tuzlu olmak üzere dört temel tat duyusunu ay›rt ederler. Bu tatlar› ay›rt etmeyi sa€layan almaçlar dilde baz› bölgelerde daha çok bulunur (?ekil 2.12). Tatl› ve tuzlu dilin ön taraf›nda, ac› dilin gerisinde, ek?i dilin yanlar›nda daha çok hissedilir. Koku duyusu ve burun: Kokular› alan duyu organ› burundur (?ekil 2.13). Burnun içini mukus salg›layan epitel hücreleri örter. Mukus burnun iç yüzeyinin nemli kalmas›n› sa€lar. Mukus sayesinde al›nan hava nemlendirilir ve içindeki tozlar tutulur. ? Dilde, dil iltihab›, mantar gibi hastal›klar görülebilir. A€›z sa€l›€›n› korumak için a€›z ve di? temizli€ine önem verilmeli, dengeli beslenmeli, sa€l›kl› ve temiz g›dalar al›nmal›d›r. ‹nsanda koku almaçlar› burun bo?lu€unun üst taraf›ndaki koku alma alan› olan sar› bölgede bulunur. Koku almaçlar› gerçek sinir hücreleridir. Almaçlar›n aksonlar› koku alma so€an› ile ba€lant›l›d›r. Koku alma so€an› bilgileri beyne ileten yap›d›r. Sar› bölgedeki almaçlar uyart›y› koku alma so€an›na iletir. Bilgi bu yolla do€rudan beyne gönderilerek de€erlendirilir. ? Kokunun al›nabilmesi için madde taneciklerinin mukus içinde çözünmesi gerekir. ?ekil 2.12: Dilde tat alma cisimcikleri ve farkl› tatlar›alg›layan bölgelerB‹YOLOJ‹ 5 52 • Üst deri: Çok katl› epitel dokudan olu?ur. En üstteki ölü hücrelerin olu?turdu€u k›s›m deriyi darbelere ve mikroorganizmalara kar?› korur. Üst deride kan damarlar› ve sinirler bulunmaz. Üstteki ölü hücrelerin alt›nda Malpighi tabakas› yer al›r. Burada deriye renk veren melanin sentezlenir. • Alt deri : Canl› hücrelerden olu?an tabakad›r. Alt deride kan damarlar›, sinirler, ter bezleri, ya€ bezleri, k›l kökleri, elastik ve kollajen lifler ve duyu almaçlar› bulunur. 2. Dokunma ve Dokunma ile ‹lgili Duyular ‹nsanda dokunma duyusu organ› deridir. Üst deri ve alt deri olmak üzere iki tabakal›d›r (?ekil 2.14). ?ekil 2.13: Burnun yap›s› ve k›s›mlar› ? Burun sa€l›€›n›n korunmas› için burun kar›?t›r›lmamal›, k›l kopart›lmamal›d›r. S›k tekrarlanan burun kanamalar›nda hekime gidilmelidir. ? ‹nsan derisinde be? farkl› duyuyu alg›layan almaçlar vard›r. Bunlar dokunma, bas›nç, s›cak, so€uk ve a€r›d›r. A€r› serbest sinir uçlar› ile al›n›rken, di€er duyular özelle?mi? sinir hücreleri ile al›n›r. ? Duyunun alg›lanabilmesi için bir duyu almac› uyar›ld›€›nda ald›€› bilgi beynin ilgili merkezine iletilmeli ve gerekli yan›t al›nabilmelidir. ? T at duyusunun al›nabilmesi için hangi yap›lar›n görev yapmas› gerekir? ? Kokular›n al›nmas›nda koku alma so€an›n›n i?levini aç›klay›n›z. 3. Görme Göz, görme duyusu organ›d›r. Gözün yap›s›nda d›?tan içe do€ru üç tabaka bulunur (?ekil 2.15). • Sert tabaka: Dayan›kl› ve gözü koruyan tabakad›r. Sert tabaka ön tarafta incelip, saydamla?›r ve ?i?kinle?erek saydam tabakay› ( kornea) olu?turur. Saydam tabaka, göze gelen ›?›€› k›rarak göz merce€ine ula?mas›n› sa€lar. • Damar tabaka: Sert tabakan›n alt›ndaki yap›d›r. Bu tabakada gözü besleyen kan damarlar› bulunur. Damar tabaka içindeki pigmentler fazla ›?›€› emerek görüntünün net olmas›n› sa€lar. Damar tabaka saydam tabakan›n alt›nda irisi olu?turur. ‹ris renk maddeleri B‹YOLOJ‹ 5 53 Deri dokunma duyusu olarak görev yapman›n d›?›nda; - Deri alt›ndaki yap›lar› fiziksel ve kimyasal etkilerden korur, - Vücuda ?ekil ve bütünlük kazand›r›r, - Ter bezleri arac›l›€›yla vücut s›cakl›€›n›n sabit tutulmas›nda rol oynar, ?ekil 2.14: Derinin tabakalar› ? Güne?’in zararl› ›?›nlar›, deterjanlar, sa€l›ks›z kozmetikler, boyalar, asitler vb. deriye zarar verir. Alerjilere ve kanserle?meye neden olabilir. ? Deri sa€l›€›n› korumak için temizli€ine önem verilmeli. Derideki yaralar zaman›nda tedavi edilmelidir. Derinin yap›s›n› bozacak kimyasal ve fiziksel etkenlerden uzak kal›nmal›d›r. ? Üst derinin yap›sal özellikleri nelerdir? ? Deride bulunan almaçlar hangi duyular› alg›lar? B‹YOLOJ‹ 5 ? 54 ? içerir ve gözün renkli k›sm›d›r. ‹risin ortas›nda ise göz bebe€i bulunur. ‹riste bulunan kaslar›n kas›l›p gev?emesiyle gözbebe€inin boyutu de€i?ir. Bu ?ekilde göze giren ›?›k miktar› ayarlan›r. ‹risin arkas›nda ise ince kenarl› göz merce€i bulunur. Mercek göze gelen ›?›nlar›n retina üzerinde bir noktada toplanmas›n› sa€lar. Mercekle a€ tabaka aras›nda kalan k›s›m jelatinimsi bir madde olan cams› cisim ile doludur. Bu madde göz küresinin ?eklinin korunmas›n› ve merce€in beslenmesini sa€lar. Cismin göze olan uzakl›€›na göre merce€in incelip kal›nla?mas›na göz uyumu denir. • A€ tabaka: Göz küresinin en içteki tabakas›d›r. Bu tabakada ›?›€a duyarl› almaçlar ve sinirler bulunur. I?›k almaçlar› çubuk ve koni hücreleridir. Çubuk hücreleri az ›?›kta görmeyi sa€lar ve renklere duyarl› de€ildir. Koni hücreleri ise yeterli ›?›kta renkli görmeyi sa€lar. Göz sinirlerinin ç›kt›€› bölgede almaç bulunmad›€› ve burada görüntü olu?mad›€› için buraya kör nokta denir. A€ tabakada görüntünün olu?tu€u yer sar› benek olarak adland›r›l›r. Sar› benek gözde, koni ve çomak hücrelerinin yo€un ve görmenin en net oldu€u k›s›md›r. ? Duyu sinirlerinin hücre gövdeleri a€ tabakadad›r. Bu sinirlerin aksonlar› ise gözün arka k›sm›nda birle?erek göz sinirini olu?turur. ?ekil 2.15: Gözün yap›s› ?B‹YOLOJ‹ 5 55 ‹nsan gözünde, göze gelen ›?›nlar saydam tabakada k›r›ld›ktan sonra göz bebe€inden geçerek merce€e gelir. Göz merce€inde bir kere daha k›r›l›r ve cams› cismi geçtikten sonra a€ tabaka üzerinde ters bir görüntü olu?ur. A€ tabakaya dü?en ›?›nlar almaçlar› uyar›r ve görme sinirlerinde impuls olu?turur. impulslar beyinde görme merkezine iletilir ve görüntü düzgün bir ?ekilde alg›lan›r. Çubuk hücreleri ile cismin ?ekli, koni hücreleri ile renkleri alg›lan›r. Görme olay›na benzer ?ekilde foto€raf makinas› ile cisimlerin görüntüleri film üzerine kaydedilir (?ekil 2.16). • Miyopluk: Görüntü a€ tabakan›n önünde olu?tu€undan bu ki?iler yak›n› iyi gördükleri hâlde uza€› iyi göremezler. Miyop göz kusurunu düzeltmek için kal›n kenarl› mercekler kullan›l›r. • Hipermetropluk: Görüntü a€ tabakan›n arkas›nda olu?tu€undan bu ki?iler uza€› iyi gördükleri hâlde yak›n› iyi göremezler. Hipermetrop göz kusurunu düzeltmek için ince kenarl› mercekler kullan›l›r. • Astigmatizm: Bulan›k görüntü olu?ur. Astigmat ki?ilerde bu kusuru düzeltmek için silindirik mercekler kullan›l›r. ? Göz sa€l›€›n› korumak için; okurken ya da yazarken ›?›k yeterli olmal›d›r. Parlak ›?›k kaynaklar›na ç›plak gözle bak›lmamal›d›r. Televizyon yeterli uzakl›ktan i z l e n m e l i d i r. Ba?kalar›n›n havlular› kullan›lmamal›d›r. Düzenli olarak sa€l›k kontrolüne gidilmelidir. Göz sa€l›€› için yeterli ve dengeli beslenilmelidir. ? Göz merce€indeki kusurlardan dolay› insanlarda baz› göz kusurlar› görülür. ?ekil 2.16: ‹nsan gözünde görnütünün olu?umu, foto€raf makinas›n›n çal›?mas›na benzetilebilir.B‹YOLOJ‹ 5 56 4. ‹?itme ve Denge Kulak i?itme ve denge organ›d›r. D›?, orta ve iç kulak olmak üzere üç bölümden olu?ur (?ekil 2.17). • D›? kulak: Kulak kepçesi ve kulak yolundan olu?ur. Kulak kepçesi, seslerin toplanarak kulak yoluna iletilmesini sa€lar. • Orta kulak: Kulak zar› ile d›? kulaktan, oval pencere ile iç kulaktan ayr›lm›?t›r. Orta kulak, östaki borusu ile yuta€a aç›l›r. Östaki borusu, yutkunurken ya da esnerken aç›larak orta kulaktaki bas›nc›n d›? ortamla e?it olmas›n› sa€lar. Orta kulakta i?itme ile ilgili olan çekiç, örs, üzengi ad› verilen üç küçük kemik yer al›r. Kulak zar›n› titre?tiren ses dalgalar› bu kemiklerde kuvvetlendirilerek oval pencereye iletilir. • ‹ç kulak: ‹ç kulak birbiriyle ba€lant›l› olan, içi s›v› dolu, odac›k ve kanallar›n bulundu€u labirent ?eklinde bir yap›d›r. Bu yap›lar›n üstte kalan bölümü denge duyusu, alttaki bölüm ise i?itme ile ilgilidir. Denge duyusu ile ilgili olan yap›lar yar›m daire kanallar›, kesecik ve tulumcuktur. Oval pencere ile iç kula€›n birle?ti€i yerde tulumcuk bulunur. Buraya üç tane yar›m daire kanal› ba€lanm›?t›r. Kanallar›n içi s›v› ile doludur. Ba?›n konumu (duru? pozisyonu) de€i?ti€inde kanallardaki s›v› hareketlenir ve buradaki almaçlar› uyar›r. ‹letilen i m p u l s l a r ile merkezî sinir sistemi vücudun dengesinin korunmas› için gerekli düzenlemeyi yapar. Ayr›ca tulumcuk ve ba€lant›l› olan kesecik içindeki otolit denilen küçük kristaller, ba? hareket ettirildi€inde almaçlar› uyar›r. Bu ?ekilde de olu?an impulslar beyne iletilir vücudun dengesinin korunmas›na yard›mc› olur. ‹ç kula€›n alttaki bölümü salyangoz ?eklinde k›vr›lm›? uzun bir tüpten olu?ur. Bu tüp i?itme organ› olan kohlead›r ( Salyangoz kabu€u demektir.). Kohlea içi s›v› dolu olan kanallardan olu?ur. Kohlean›n ses titre?imlerine duyarl› almaçlar› içeren k›sm› Corti ( korti) organ›d›r. Corti organ› beyne giden i?itme sinirleri ile ba€lant›l›d›r. ? Görme olay› nas›l gerçekle?ir? ? ‹nsanlarda hangi göz kusurlar› görülür? ? Gözün yap›s›nda hangi k›s›mlar bulunur? B‹YOLOJ‹ 5 57 ‹?itmenin olabilmesi için kulak kepçesi taraf›ndan toplanan ses dalgalar›n›n kulak yolunu geçerek kulak zar›n› titre?tirmesi gerekir. Kulak zar›nda olu?an titre?imler orta kulaktaki çekiç, örs, üzengi kemiklerinde yükseltilerek oval pencereye aktar›l›r. Bu titre?imler salyangoz kanallar›ndaki s›v›da bas›nç de€i?ikli€i yarat›r. Bu bas›nç Corti organ›ndaki almaçlar› uyar›r. Uyart›lar i?itme sinirlerinde impuls olu?turur. ‹mpulslar beynin ilgili merkezlerine iletilerek i?itme sa€lan›r. ? ‹?itme nas›l gerçekle?ir anlat›n›z? ? Kula€›n yap›s›n› aç›klay›n›z. ?ekil 2.17: Kula€›n yap›s› ? ‹nsan kula€› saniyede 20 – 20.000 titre?im yapan sesleri alg›layabilir. ? Ses düzeyinin yüksek oldu€u yerlerde bulunan ya da çal›?an ki?iler i?itme kayb›na u€rayabilir. Kulak sa€l›€›n›n korunmas› için gürültüden uzak durulmal›, kulak sert cisimlerle kar›?t›r›lmamal›, kulak enfeksiyonlar› zaman›nda ve hekim kontrolünde tedavi ettirilmelidir.B‹YOLOJ‹ 5 58 ? II. Hormonal Düzenleme Hormon üreten ve salg›layan dokular “endokrin ya da iç salg› bezi ” olarak tan›mlan›r. Endokrin bezler salg›lar›n› bir kanal olmaks›z›n kan damar›na verirler. H o r m o n l a r, üremeyi, büyüme ve geli?meyi, vücut fonksiyonlar›n›n düzenlenmesini kontrol eden maddelerdir. Hormonlar›n baz› özellikleri: - Hormonlar›n kimyasal yap›s›n› ço€unlukla amino asitler ya da k›sa polipeptit zincirl e r i olu?turur. Baz› hormonlar ise steroit yap›s›ndad›r. - Hormonlar kanda belirli miktarlarda bulunur. Hormon düzeyinin artmas› ya da azalmas› vücut fonksiyonlar›n›n bozulmas›na yol açar ve hastal›klara neden olabilir. - Kan yoluyla bütün vücudu dola?an hormonlar belirli dokular›n ya da organlar›n çal›?mas›n› düzenler. Her hormonun etkiledi€i hücre, doku ya da organ farkl›d›r. Belirli bir hormona tepki gösteren organa o hormonun hedef organ› denir. - Hormonlar kana geçtikten ve belirli bir seviyeye ula?t›ktan sonra etkili olurlar. - Hormonlar›n salg›lanmas› sinir sistemi taraf›ndan kontrol edilir. - Hormonal tepki yava? olmas›na ra€men uzun sürelidir. A. Bitkisel Hormonlar Bitki hormonlar›, bitkinin büyüyen bölümleri taraf›ndan üretilir. B i t k i d e , büyümenin ve geli?menin, çiçek açman›n, tomurcuklanman›n, yaprak dökmenin vb. olaylar›n kontrolünü sa€lar. Ba?l›ca bitkisel hormonlar; oksin, giberellin, sitokinin, absisik asit ve etilendir. Oksin: Büyüme ve geli?meyi etkileyen en önemli hormondur. Hücre bölünmesini, büyümesini, hücre ve doku farkl›la?mas›n› düzenler. Oksinler özellikle bitkinin u ç k › s › m l a r › n d a salg›lan›r. ? Hormonlar›n genel özelliklerini s›ralay›n›z. ? ? Oksinler, ›?›ktan etkilenir ve bitkinin güne?e yönelmesini sa€lar. Oksinler, bitkinin do€rudan güne? ›?›€› almayan bölgelerinde üretilir. Karanl›kta kalan hücreler daha fazla bölündü€ünden bu bölge daha çok uzar ve bitkinin dal uçlar› k›vr›larak güne?e yönelir.?ekil 2.18: Endokrin bezler ve vücutta bulundu€u yerler Bitkide oksin fazla salg›land›€›nda büyümeyi durdurur, az salg›land›€›nda yapraklar dökülmeye ba?lar. Giberellin: Gövdenin uzamas›n› ve meyvenin büyümesini h›zland›r›r. Sitokinin: Tomurcuk geli?mesi ve yapraklar›n geç dökülmesinde etkilidir. Absisik asit: Tohumun uykuda kalmas›n› sa€lar. Uygun olmayan ortamlarda tohumun çimlenmesini engeller. Etilen: Tohumun çimlenmesini, tomurcuk geli?imini ve meyvenin olgunla?mas›n› sa€lar. Bitki hormonlar› yapay olarak elde edilebilir. Yapay hormonlardan; bitkileri çiçeklendirmek, meyve olgunla?t›rmak, yabani otlar› yok etmek ve tozla?t›rma olmadan meyve elde etmek için yararlan›l›r B‹YOLOJ‹ 5 59 B. ‹nsanda Endokrin Bezler ve Hormonlar ‹nsanda beynin bir bölümü olan hipotalamus hormonal düzenlemenin merkezidir. Hipotalamus ile beynin di€er bölgeleri ve iç organlar aras›nda sinirsel ba€lant›lar bulunur. ‹ç ve d›? ortamdaki de€i?iklikler sinir sistemi taraf›ndan yorumlan›r ve gerekti€inde endokrin sistem arac›l›€› ile gerekli yan›tlar verilir. Hipotalamus sinir sistemi ile endokrin sistem aras›nda bir bak›ma köprü ödevi görür. ? Bitkisel hormonlar bitkide hangi olaylar› etkiler? ? ‹nsandaki endokrin bezler (iç salg› bezleri) hipofiz bezi, tiroit ve paratiroit bezleri, böbrek üstü bezleri, e?eysel bezler ve pankreast›r (?ekil 2.18).B‹YOLOJ‹ 5 60 1. Hipofiz Bezi Hipofiz, beyinde hipotalamusa bir sap ile ba€l›d›r. Hipofiz bezi vücutta birçok olay›n düzenlenmesinde etkili olan hormonlar salg›lar. Bu hormonlar›n baz›lar› di€er endokrin bezlerin çal›?mas›n› da denetler. Hipofiz, insanda ön lop ve arka lop olmak üzere iki ayr› bölgeden hormon salg›lar. Hipofizin ön lop hormonlar›: Büyüme hormonu, tiroit uyar›c› hormon, adreno kortikotropin, luteinle?tirici hormon, folikül uyarc› hormon ve prolaktin. • Büyüme hormonu: Genel olarak vücudun özellikle kemiklerin büyümesini etkiler. Hücrelerde protein sentezini art›r›r. Büyüme ça€›nda fazla salg›lan›rsa devlik, az salg›lan›rsa cücelik ortaya ç›kar. Eri?kinlik döneminde a?›r› düzeyde salg›lan›rsa sadece el, yüz, ayak parmaklar› gibi baz› kemikler yeniden orant›s›z bir büyüme gösterirler. Sonuçta akromegali denen durum ortaya ç›kar. • Tiroit uyar›c› hormon: Tiroit bezinin geli?imini ve çal›?mas›n› düzenler. A d r e n o k o r t i k o t r o p i n : Böbrek üstü bezinin kabuk bölgesini uyararak hormon salg›lanmas›n› sa€lar. Folikül uyar›c› ve luteinle?tirici hormon: E?eysel bezlerin çal›?mas›n› düzenler. Prolaktin: Süt bezlerinin geli?imini ve do€umdan itibaren süt üretilmesini sa€lar. Hipofizin arka lop hormonlar›: Hipofizin arka lobundan oksitosin ve vasopressin salg›lan›r. Oksitosin: Di?ilerde döl yata€› kaslar›na etki ederek do€umun ba?lat›lmas›n› sa€lar. V a s o p r e s s i n : Atardamarlar› etkileyerek kan bas›nc›n›n ve kan hacminin düzenlenmesinde etkili olur. Böbreklerde, fazla suyun geri emilmesini sa€lar. Vasopressinin yetersiz salg›lanmas› durumunda su geri emilemeyece€inden günlük idrar miktar› artar. Bu duruma ?ekersiz diyabet denir. ? Hipofiz, hipotalamusun kontrolü alt›nda çal›?›r. Hipotalamustan salg›lanan ve salg›lat›c› faktör ad› verilen kimyasal maddeler hipofiz hormonlar›n›n serbest kalmas›n› sa€lar. ? Hipofiz bezi hormonlar›na ve bu hormonlar›n vücuttaki etkilerine örnekler veriniz. B‹YOLOJ‹ 5 61 2. Tiroit ve Paratiroit Bezleri Tiroit bezi: Boyunda, g›rtla€›n hemen alt›nda iki loplu bir bezdir. Kan damarlar› bak›m›ndan zengindir. Tiroit bezinden tiroksin ve kalsitonin hormonlar› salg›lan›r. Tiroksin hormonu yap›s›nda iyot bulundurur. • Ti r o k s i n , metabolizman›n düzenlenmesinde etkilidir. Hücrelerde oksijen varl›€›nda besinlerin kullan›lmas› enerji elde edilmesi gibi metabolik olaylar› düzenler. Çocuklarda büyüme hormonu ile birlikte büyümeyi ve geli?meyi etkiler. Guatr genel olarak tiroit bezinin büyümesidir. Bazen de beslenmeye ba€l› olarak yetersiz iyot al›nd›€›nda tiroit bezi büyür, basit guatr denilen hastal›k görülür. •Kalsitonin, kanda kalsiyum yo€unlu€unun normal düzeyde kalmas›nda etkilidir. Kanda kalsiyum miktar› normal düzeyi a?arsa kalsitonin salg›lanmas› artar ve kandan kemiklere kalsiyum geçi?i h›zlan›r. Paratiroit bezleri: Tiroit bezinin arka yüzeyine yap›?›k dört küçük bezden olu?ur. Paratiroit bezinin hormonu parathormondur. Kemiklerdeki kalsiyum, fosfata ba€l› oldu€undan hormonlar›n etkisi ile serbest kalan kalsiyum ayn› zamanda fosfat›n da kana geçmesini sa€lar. Parathormon fosfat dengesinin korunmas› için böbrekler üzerinde etkili olur ve fazla fosfat›n at›lmas› sa€lan›r. ? Tiroksin, çocuklukta az salg›lan›rsa kretenizm denilen ve zeka gerili€ine neden olan hastal›k görülür. Eri?kin insanda az salg›lan›rsa metabolizman›n yava?lad›€›, vücut s›cakl›€›n›n dü?tü€ü ve uyu?uklu€un ortaya ç›kt›€› miksodema hastal›€› görülür. ? Tiroksin eri?kin bir insanda fazla salg›lan›rsa metabolizma h›z› yükselir, kalp h›zl› çal›?›r, solunum h›z› artar. Bu durumda guatr ( hipertiroidi) görülür. ? Parathormon, kan ile di€er dokular aras›nda kalsiyum - fosfat dengesinin korun- mas›nda etkili olur. Kanda kalsiyum düzeyi dü?tü€ünde kemiklerden kana kalsiyum geçi?ini art›r›r. ? Parathormon kalsiyum düzeyinin ayarlanmas›nda kalsitonin ile birlikte etkilidir. ? Tiroit bezi yetersiz çal›?an bir insanda ortaya ç›kabilecek belirtileri söyleyiniz. ? Paratiroit bezi ç›kar›lan bir ki?i bu durumdan nas›l etkilenir? B‹YOLOJ‹ 5 62 3. Böbrek Üstü Bezleri Böbrek üstü bezleri (adrenal bezler), böbreklerin çok yak›n›nda yer alan bir çift b e z d i r. Bezler kabuk ve öz bölgesi olarak adland›r›lan iki k›s›mdan olu?ur. Bu bölgelerden salg›lanan hormonlar farkl›d›r. • Öz bölgesinden salg›lanan hormonlar, adrenalin ve noradrenalindir. Adrenalin, kalp at›? h›z›n›n ve kan bas›nc›n›n art›?›na neden olur. Kandaki glikoz düzeyini art›r›r. ‹skelet kaslar›na ve kalbe giden damarlar› geni?letir. Deriye ve sindirim kanallar›na giden damarlar› daralt›r. Korku an›nda saçlar›n ve tüylerin dikle?mesine, gözbebeklerinin büyümesine yol açar. Bu hormonlar›n etkileri benzerdir, noradrenalin de damarlar üzerinde benzer etkileri gösterir. • Kabuk bölgesinden çok farkl› hormonlar salg›lan›r. Bu hormonlardan baz›lar› kortizol, aldosterondur. Kortizol, kan ?ekerinin yükselmesine neden olur. Aldesteron ise böbrekte sodyum ve klor iyonlar›n›n geri emilimini sa€lar. Böylece kan hacmini, bas›nc›n› ve tuz dengesini koruyucu yönde etki eder. Böbrek üstü bezlerinin kabuk bölgesinden ayr›ca e?ey hormonlar›na benzeyen hormonlar salg›lan›r. Bu hormonlar ergenlik döneminde geli?im özelliklerini etkiler. 4. E?eysel Bezler E ? e y s e l b e z l e r, di?ilerde yumurtal›k ( o v a r y u m ) l a r, erkeklerde er bezleri (testisler) d i r. • Di?ilerde bulunan yumurtal›klar bir çifttir. Ergenlik döneminden itibaren östrojen ve progesteron hormonu salg›lar. Östrojen e?eysel olgunla?may› sa€lar. Di?iye özgü vücut yap›s›n›n kazan›lmas›n›, sesin incelmesi, gö€üslerin büyümesi gibi geli?im özelliklerini etkiler. Eri?kinlerde adet döngüsünün düzenlenmesinde, döl yata€›n›n gebeli€e haz›rlanmas›nda rol oynar. Progesteron döl yata€›n› gebeli€e haz›rlayan ve gebelik durumunda gebeli€in devaml›l›€›n› sa€layan bir hormondur. • Er bezleri, erkeklerde er bezi torbas› içinde bulunan bir çift bezdir. Hormonlar› genel olarak androjenler olarak adland›r›l›r. En önemlisi t e s t o s t e r o n d u r. E?eysel olgunla?may› sa€lar. Erkeklerde sakal, b›y›k ç›kmas›, vücudun k›llanmas›, kemik ve kas geli?iminin cinsiyete özgü olmas› gibi etkileri vard›r. Ergenlikten itibaren spermlerin olgunla?mas›n› etkiler. ? Aldosteron az salg›lan›rsa iyon deri?imi bozulur, kaslar›n yorulmas›na ve kan bas›nc›n›n dü?mesine neden olur. Addison hastal›€› ortaya ç›kar. ? Adrenalin salg›lanmas› artan bir ki?ide hangi belirtiler görülür? ? Y umurtal›k ve er bezlerinden hangi hormonlar salg›lan›r? B‹YOLOJ‹ 5 63 ? Pankreastan yeterli insülinin salg›lanmamas› durumunda kandaki glikoz hücrelere al›namaz. Bu durum ?eker hastal›€› (diyabet) olarak adland›r›l›r. Kandaki fazla glikoz idrarla at›l›r ve vücut su kaybeder. ? Vücutta insülinin etkisi nedir? 5. Pankreas Midenin alt arka taraf›nda yer al›r. Hem iç hem d›? salg› üretti€i için karma bir bezdir. ‹ç salg› bezi olarak insülin ve glukagon hormonlar›n› sentezler. Her iki hormon kan ?ekerinin (glikoz düzeyi) ayarlanmas›nda etkilidir. ‹nsülin kan ?ekerini dü?ürür, glukagon ise kan ?ekerini yükseltir. ‹nsülin glikozun kandan hücrelere geçi?ini sa€lar. Hücrelere geçen glikoz özellikle kas ve karaci€er hücrelerinde glikojen olarak depolan›r. Glukagon ise depo edilmi? glikojenin tekrar glikoza dönü?türülerek kana verilmesinde etkili olur. C. Endokrin Kontrol Mekanizmas› Canl› doku ve organlar›nda baz› ya?amsal olaylar hormonlar›n kontrolünde gerçekle?ir. Hormonlar›n kar?›l›kl› etkile?imi yani endokrin kontrol mekanizmas› ile kan ?ekerinin ayarlanmas›, kandaki mineral düzeyinin dengelenmesi, üreme olaylar›n›n düzenlenmesi gibi olaylar gerçekle?ir. Endokrin kontrol mekanizmas›na kan ?ekerinin ayarlanmas› örne€i verilebilir (?ekil 2.19). - Yemeklerden sonra kandaki glikoz miktar› artar. Bu durum pankreas›n insülin salg›layan hücrelerini uyar›r. - Glikozu normal düzeye indirmek için pankreastan insülin salg›lan›r. - ‹nsülinin etkisi ile karaci€er, kas ve vücut hücrelerine glikozun geçi?i artar. - Kandaki glikoz miktar› normal düzeye iner. - Glikoz, kaslar ve karaci€erde glikojene dönü?türülerek depolan›r. - Kandaki glikoz düzeyi normalin alt›na dü?tü€ünde ( açl›k, stres durumu, aktivite art›?› vb. durumlar), - Karaci€erde depolanm›? olan glikojen, glukagon ve adrenalinin etkisiyle glikoza dönü?ür. - Glikoz kana verilir ve kan ?ekeri normal düzeyine döner. ? Kandaki ?eker (glikoz) miktar›n›n ayarlanmas›nda insülin, adrenalin ve glukagon hormonlar› birlikte i? görür.B‹YOLOJ‹ 5 64 ? Geri besleme hipofiz ile; - tiroit bezi aras›nda tiroksin düzeyinin ayarlanmas›nda, - böbrek üstü bezleri aras›nda kortizol düzeyinin ayarlanmas›nda, - yumurtal›klar aras›nda östrojen düzeyinin ayarlanmas›nda, - testisler aras›nda testosteron düzeyinin ayarlanmas›nda görülür. ? Geri beslemenin gerçekle?mesinde en önemli rolü hipotalamusta sentezlenen salg›lat›c› faktörler (hormonlar) oynar. ?ekil 2.19: Glikoz düzeyinin ayarlanmas› 1. Geri Besleme “Feedback Mekanizmas›” Canl›da endokrin kontrol mekanizmalar›n›n i?leyi?ine yukar›da de€inildi. Bu tür olaylar›n düzenleni?inde hedef organlarla birlikte hipotalamus ve hipofiz bezi yak›n etkile?im içerisindedir. Hipotalamus yaln›zca endokrin sisteme bilgi iletmekle kalmaz endokrin sistemden geri gelen bilgilerin de€erlendirilmesinde de rol oynar. Endokrin sistem ve sinir sisteminin birlikte uyumlu çal›?mas› sonucu hormonlar aras›ndaki kar?›l›kl› bilgi ak›?›n›n olmas› geri besleme “feedback mekanizmas›” olarak adland›r›l›r. Geri besleme mekanizmas›, iç çevrenin de€i?mez olu?unu ve devaml›l›€›n› sa€lad›€›ndan canl› ya?am› için önemlidir.B‹YOLOJ‹ 5 65 Hipotalamus, hipofiz ve tiroit bezi aras›ndaki geri besleme (?ekil 2.20) - Kanda tiroksin düzeyi dü?tü€ünde hipotalamustan salg›lanan salg›lat›c› faktör, kan yoluyla hipofize iletilir. - Hipofiz tiroit uyar›c› hormonu salg›lar. - Tiroit bezi tiroksin üretir ve kan dola?›m›na verir. Metabolizma h›zlan›r. - Tiroksin negatif geri besleme ile hipofiz ve dolayas›yle hipotalamus üzerinde durdurucu etki yapar. - Tiroksin normal düzeye döner. - Kar?›l›kl› etkile?im ile hormon düzeyi korunmu? olur. ?ekil 2.20: Hipofiz ve tiroit bezi aras›ndaki geri besleme 2. ‹ç Denge “Homeostasis” Canl›lar›n ya?amlar›n› sürdürdükleri ortam ile iç dengelerini uyumlu k›lmalar› ya?amsal önem ta?›r. Örne€in tatl› su ortam›nda bulunan bir hücreli canl›lar (Paramesyum gibi) hücre içi su dengesini korumak için farkl› uyumlar (kontraktil koful gibi) geli?tirmi?lerdir. Çok hücreli canl›larda ise sistemler kararl› iç dengenin korunmas›n› sa€lar. O rganizman›n kendi iç ortam›n› belli s›n›rlar aras›nda dengede tutmas›na homeostasis denir. ? Geri besleme nedir? ?B‹YOLOJ‹ 5 66 Hücreler ancak belli s›cakl›k, iyon ve s›v› dengesinin oldu€u bir iç ortamda ya?amlar›n› sürdürebilir. Örne€in insanlarda ortam s›cakl›€› artsa dahi vücut s›cakl›€› ortalama 36,5 °C’ta sabit tutulur. Canl›n›n bulundu€u ortamda fiziksel ko?ullar de€i?se bile canl› hücrelerinde daima korunan iç denge bu ko?ullarda etkilenmeyi engeller. Ayn› zamanda organizmadaki sistemlerin düzenli ve uyumlu çal›?mas› sa€lanm›? olur. Kararl› iç dengenin sa€lanmas›nda hormonlar etkilidir. Örne€in kan ?ekerinin ayarlanmas›nda insülin, glukagon ve adrenalin görev al›r. Suyun geri emilimi ve su dengesinin korunmas›nda vasopressin etkilidir. III. ‹nsanda Denetleyici ve Düzenleyici Sistemin Sa€l›€› ‹nsanda denetleyici ve düzenleyici sistemin sa€l›€›n›n korunmas› genel olarak vücut sa€l›€› aç›s›ndan önemlidir. Çünkü bu sistem di€er sistem ve organlar üzerinde etkilidir. Bu nedenle sa€l›€› etkileyen baz› olumsuz davran›?lardan, uyulmas› ve edinilmesi gereken baz› ilkelerden söz etmek gerekir. • Beyin ve omurilik, ?iddetli darbelerden korunmal›d›r. Dü?me, çarpma ve ezilmeler beyin kanamalar›na ve felçlere neden olabilir. • Alkol, sigara ve uyu?turucu gibi do€rudan sinir sistemini etkileyen maddeler kullan›lmamal›d›r. • Günlük ya?amda çok yo€un ve stresten uzak kal›nmal›. Dinlemeye ve uykuya yeterli zaman ayr›lmal›d›r. • Ya?an›lan ortamlarda yeterli oksijen bulunmal›d›r. Beynin ve di€er organlar›n oksijen gereksinimi kar?›lanmal›d›r. • Hormonlar›n düzensiz sal›n›m›na ba€l› hastal›klar›n erken te?his ve tedavisi için dikkatli olunmal›d›r. • Yeterli ve düzenli beslenmeye önem verilmelidir. • Çocuklar›n büyüme ve geli?meleri hekim kontrolünde izlenmelidir. Çocukluk döneminde te?his edilebilecek hormonal hastal›klar için tedavi zaman›nda yap›lmal›d›r. • Çocukluk döneminde a?›lar düzenli yapt›r›lmal›, çocuk felci gibi sinir sistemini etkileyen hastal›klara kar?› koruyuculuk sa€lanmal›d›r. ? ‹ç dengenin ayarlanmas› niçin önemlidir? ? Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sa€l›€›n›n korunmas› için nelere dikkat edilmelidir? ARA?TIRMALAR A. “parathormon – iris - impuls – a€ sinir sistemi - somatik sinir sistemi – Yukar›da s›ralanan sözcükleri kullanarak ve gerekli ekleri getirerek a?a€›da verilen tümcelerdeki bo?luklar› doldurunuz. 1. Hidra gibi omurgas›z hayvanlarda tüm vücuda yay›lm›? olan ………………….. görülür. 2. Bir uyaran ile uyar›ld›€›nda, sinir hücresinde meydana gelen de€i?ikli€e ………. denir. 3. Yaz› yazma, basketbol oynama, ko?ma vb. kas hareketlerinin denetlendi€i durumlar› ……………………… düzenler. 4. Damar tabaka saydam tabakan›n alt›nda ……............. olu?turur. 5. Kanda kalsiyum düzeyi dü?tü€ünde ……………… kemiklerden kana kalsiyum geçi?ini art›r›r. B. A?a€›da verilen tümceleri dikkatlice okuyarak do€ru olan›na ( D ), yanl›? olan›na ( Y ) harfi koyunuz. 1. Paramesyum, öglena, amip vb. bir hücreli canl›larda sinirsel denetim, sitoplazmada bulunan sinir telcikleri ile yap›l›r. ( ) 2. Sinir sisteminin temel yap› ve görev birimleri sinir hücreleridir. ( ) 3. Motor sinirler, duyu organlar›ndaki almaçlar ile uyart›lar› alan ve beyin, omurilik gibi sinir sistemi organlar›na ta?›yan sinirlerdir. ( ) 4. Sinirlerde implus iletiminde etkili olan mineraller demir ve fosfat iyonlar›d›r. ( ) 5. Beyincik, yürürken ve merdiven inip ç›karken görme, ve kas hareketleri s›ras›nda uyumu ve dengeyi sa€lar. ( ) B‹YOLOJ‹ 5 67B‹YOLOJ‹ 5 68 ? ÖZET Denetleyici ve düzenleyici sistemleri; sinir sistemi, duyu organlar› ve endokrin sistem (iç salg› bezleri) olu?turur. Canl›larda sinirsel denetim basit yap›lardan daha karma?›k yap›lara do€ru geli?me gösterir. Bir hücreli canl›larda sinirsel denetim, sitoplazmada bulunan sinir telcikleri ile yap›l›r. Omurgas›z hayvanlarda görülen sinir sistemi diffus (a€), radyal (›?›nsal) ve ip merdiveni olarak grupland›r›l›r. Omurgal› hayvanlarda sinir sistemi merkezi ve çevresel sinir sisteminden olu?ur. Sinir sisteminin temel yap› ve görev birimleri sinir hücreleridir. Sinir hücreleri, vücudun bir bölgesinden ba?ka bir bölgesine bilgi ta?›mak üzere özelle?mi?tir. Sinir hücreleri görev ve i?leyi?lerine göre motor, duyu ve ara sinir olmak üzere üçe ayr›l›r. Bir uyaran ile uyar›ld›€›nda, sinir hücresinde meydana gelen de€i?ikli€e impuls d e n i r. ‹mpuls iletimi sinir hücrelerindeki elektriksel ve kimyasal de€i?ikliklerle gerçekle?ir. Bu de€i?ikliklerin nedenlerinden biri sinir hücrelerinin hücre zar›n›n içi ile d›?› aras›ndaki elektrik yükü fark›d›r. Bu fark› olu?turan etken ise sodyum ( Na+ ) ve potasyum ( P+ ) iyonlar›n›n zardan geçi?idir. Dinlenme hâlindeki bir sinir hücresinin zar›n›n iç k›sm›n›n negatif, d›? k›sm›n›n pozitif elektrik yüklü olmas›na kutupla?ma (polarizasyon), impulsun geçti€i bölgede kutupla?man›n bozulmas›na (hücre zar›n›n iç k›sm›n›n pozitif d›? yüzünün negatif elektrik yüklü olmas›) depolarizasyon, sinir hücresinin zar›n›n elektriksel yük bak›m›ndan tekrar dinlenme durumuna geçmesine repolarizasyon denir. Miyelinli sinirlerde iletim h›zl›d›r. ‹mplus iletimi s›ras›nda ATP ve oksijen harcan›r. Bir sinir hücresi boyunca iletilen impuls ayn› ?iddet ve özellikte bir di€er sinir hücresine aktar›l›r. Aktar›lma sinapslar yoluyla gerçekle?ir. ‹nsanda sinir sistemi merkezî ve çevresel sinir sistemi olmak üzere iki bölüm alt›nda incelenir. Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten olu?ur. Çevresel sinir sis- temini olu?turan ise somatik ve otonom sinirlerdir. Beyin ve omurilik organizmadaki faaliyetlerin yönetim, denetim ve düzenlenmesinden sorumludur. Merkezî sistem d›?›nda kalan sinir sistemine ait yap›lar ise çevresel sinir sisteminde yer al›r. Bu sinirler merkezî sinir sistemine bilgi gönderir, bilgi al›r ve organizman›n iç ortam›n› düzenler. ‹nsan beyni, ön beyin, orta beyin ve arka beyin olarak incelenebilir. D›?tan içe do€ru beyin sert zar, örümceksi zar ve ince zar olarak adland›r›lan üç katl› zar ile örtülüdür. Beyin ve omurilik zarlar› aras›nda ve bo?luklar›nda beyin – omurilik s›v›s› (BOS) yer al›r. Beyin – omurilik s›v›s›n›n ba?l›ca görevleri; beyni vurma, çarpma gibi mekanik etkilere kar?› korumak, kan ve sinir hücreleri aras›nda besin al›?veri?ini sa€lamakt›r. Ön beyin zihinsel aktiviteleri, bilmeyi, ö€renmeyi, karar vermeyi, bilinçliB‹YOLOJ‹ 5 69 olmay› ve duyusal olarak çevrenin fark›nda olmay› sa€lar. Orta beyin, beyincik, omurilik so€an› ve omurilik aras›nda ba€lant› kuran sinirlerin geçti€i yerdir. Arka beyin, beyincik, pons ve omurilik so€an›n›n yer ald›€› k›s›md›r. Omurilik, s›rtta yer alan omurga içinde omurga kanal› boyunca uzan›r. Omurilik sinirleri çevresel sinir sisteminden al›nan uyart›lar›n beyne iletilmesinde veya yan›tlanmas›nda ve beyinden gelen yan›tlar›n da çevresel sinir sistemine iletilmesinde görev yapar. Omurili€in üstlendi€i di€er görevler refleksleri düzenlemek ve al›?kanl›k hareketlerini denetlemektir. Çevresel sinir sistemi; beyin ve omurili€in, vücudun di€er bölümleri ile ba€lant› kurmas›n› sa€lar ve otonom ve somatik sinir sisteminden olu?ur. ‹nsanda duyular› alg›layan organlar; göz (görme), dil (tat), burun (koku), kulak (i?itme) ve deri (dokunma)dir. Hormon üreten ve salg›layan dokular “endokrin ya da iç salg› bezi ” olarak tan›mlan›r. Endokrin bezler salg›lar›n› bir kanal olmaks›z›n kan damar›na verirler. Hormonlar, üremeyi, büyüme ve geli?meyi, vücut fonksiyonlar›n›n düzenlenmesini kontrol eden maddelerdir. Ba?l›ca bitkisel hormonlar; oksin, giberellin, sitokinin, absisik asit ve etilendir. ‹nsandaki endokrin bezler (iç salg› bezleri) hipofiz bezi, tiroit ve paratiroit bezleri, böbrek üstü bezleri, e?eysel bezler ve pankreast›r.B‹YOLOJ‹ 5 70 . TEST II 1. Gözde, koni ve çomak hücrelerinin yo€un ve görmenin en net oldu€u k›s›m a?a€›dakilerden hangisidir? A) kör nokta B) sar› benek C) göz bebe€i D) göz merce€i 2. I. Beyin II. Örs, üzengi, çekiç kemikleri III. Kulak zar› IV. Salyangoz s›v›s› V. Corti organ› Sesin i?itilmesi hangi s›raya göre gerçekle?ir? A) I, II, IV, III ve V B) II, IV , III, V ve I C) III, II, IV , V ve I D) III, IV, II, I ve V 3. A?a€›daki hastal›klar›n hangisi e?le?tirildi€i bez ile ilgili de€ildir? A) diyabet – tiroit B) akromegali – hipofiz C) guatr – tiroit D) devlik – hipofiz B‹YOLOJ‹ 5 71 4. ‹nsanda salg›lanan hormonlardan baz›lar› ?unlard›r: I. Tiroksin II. Kalsitonin III. ‹nsülin IV. Parathormon Yukar›da s›ralanan hormonlardan hangileri kanda kalsiyum düzeyinin ayarlanmas›nda etkilidir? A) I ve II B) II ve III C) II ve IV D) III ve IV 5. I. Otonom sinir sistemi II. Merkezî sinir sistemi III. Çevresel sinir sistemi Sempatik ve parasempatik sinirler yukar›daki sistemlerden hangisinin / hangilerinin bir bölümünü olu?turur? A) Yaln›z II B) I ve II C) I ve III D) II ve III 6. Parma€›na i€ne bat›r›lan bir insan›n elini çekmesi olay›nda a?a€›dakilerden hangisi en son görev yapar? A) dokunma almaçlar› B) i€ne C) duyu sinirleri D) motor sinirlerB‹YOLOJ‹ 5 72 7. A?a€›daki organlardan hangisi hormon salg›lar? A) akci€er B) pankreas C) kemikler D) göz 8. Bir sinir hücresinde implus iletilirken a?a€›dakilerden hangisi olmaz? A) Sodyum iyonlar› hücre içine girer. B) ATP miktar› artar C) Potasyum iyonlar› hücre d›?›na ç›kar. D) Glikoz ve oksijen ihtiyac› artar. 9. A?a€›da verilen organlardan hangisi nefes alma, yutma, kusma ve sindirim gibi ya?amsal olaylar›n düzenlenmesinde etkili olan merkezleri içerir. A) beyincik B) pons C) omurilik so€an› D) hipofiz 10. ‹nsan vücudundaki hormonlar›n miktar›n› belirlemek için yayg›n olarak a?a€›dakilerden hangisinden yararlan›l›r? A) tükrük B) göz ya?› C) deri D) kan