Genel Biyoloji Biyoloji-Gelişme Büyüme ( kitap özeti ) B‹YOLOJ‹ 4 I. B‹TK‹LERDE GEL‹?ME VE BÜYÜME A. Tohumun Çimlenmesi B. Bir ve ‹ki Çenekli Bitkilerde Geli?me ve Büyüme Özellikleri II. B‹TK‹ GEL‹?MES‹NDE ROL OYNAYAN ETMENLER A. Çevresel Etmenler B. Hormonlar III. HAYVANLARDA GEL‹?ME VE BÜYÜME A. Embriyonik Örtüler B. Embriyonal Geli?menin Ana ‹lkeleri 1- Bölünme 2- Gastrulasyon a- Embriyonik Uyar›lma 3- Farkl›la?ma ve Organogenez C. Memeli Embriyosunun Geli?imi D. Embriyonun Korunmas› ve Beslenmesi E. Do€um F. Çoklu Do€um IV . GEL‹?MEDE GÖRÜLEN ANORMALL‹KLER V. ÇOK HÜCREL‹LERDE ÖZEL GEL‹?‹M EVRELER‹ A. Lârva Evresi B. Ba?kala?›m VI. YEN‹LENME VII. HÜCRE VE DOKU KÜL TÜRÜ VIII. DOKU VE ORGAN NAKL‹ IX. CANLILARDA ÖMÜR UZUNLU/U Ö/REND‹KLER‹M‹Z‹ PEK‹?T‹REL‹M ÖZET ARA?TIRMA VE UYGULAMALAR OKUMA PARÇASI TEST II GEL‹?ME VE BÜYÜME ? ÜN‹TE IIB‹YOLOJ‹ 4 44 BU ÜN‹TEDE NELER Ö/RENECE/‹Z? • Konular› dikkatlice okumal›s›n›z. • Konular› kavrayabilmek için konular aras›ndaki ba€lant›lar› kurmaya çal›?mal›s›n›z. • Bölüm test sorular›n› cevaplad›ktan sonra kitab›n›z›n sonundaki cevap anahtar›yla kar?›la?t›r›n›z. Eksi€iniz varsa onlar› gidererek bir sonraki konuya geçiniz. BU ÜN‹TEY‹ NASIL ÇALI?MALIYIZ? Bu üniteyi bitirdi€inizde, • Çiçekli bitkilerde geli?menin tohum içerisinde gerçekle?ti€ini söyleyecek, • Tek ve çift çenekli bitkilerde geli?me ve büyüme farkl›l›klar›n› kavrayacak, • Bitki geli?mesine ve büyümesine etki eden çevresel ve hormonal etmenleri aç›klayacak, • Ku? ve sürüngen yumurtas›na özgü embriyonik örtüleri ve görevlerini ö€renecek, • Embriyonal geli?im evrelerinin ana ilkelerini söyleyecek, • Baz› canl›larda özel geli?im evrelerini tan›mlayacak, • Embriyonik uyar›lmay› ö€renecek, • Memelilerde plâsentan›n yap›s› ile görevlerini kavrayacak, • Do€umun nas›l gerçekle?ti€ini aç›klayacak, • Doku kültürü tekni€i ve insan sa€l›€› üzerine olumlu etkilerini ö€renecek, • Doku ve organ naklinin insan hayat›n› kurtarmadaki önemini kavrayacaks›n›z. ? ?TOHUMLAR Bitkiler gibi tohumlar da varl›klar›n› sürdürebilmek için çevreye uyum sa€larlar. Tohumlar ço€u zaman rüzgâr taraf›ndan ta?›nd›klar› için büyük bir bölümü rüzgârda kolay ta?›nmalar›n› sa€layacak özellikler ta?›rlar. Bulabildi€iniz kadar çe?itli tohumu toplay›p büyüklük ve biçimlerini kar?›la?t›r›n, sonra tohumlar›n›z› d›?ar› ç›kar›p havaya at›n. Rüzgârla birlikte nas›l ve nereye kadar gittiklerini gözlemleyin. Tohumlar›n uyum sa€lama yollar› TÜB‹TAK-Ekoloji “Richard Spurgeon” B‹YOLOJ‹ 4 45 Karahindiba çiçe€indeki gibi tüylü tohumlar Kat›rt›rna€› gibi kesesinin patlamas›yla çevreye saç›lan tohumlar. Akçaa€aç ve ç›nar a€ac›n›nki gibi kanatl› tohumlar. Bö€ürtlen gibi meyvelerin içinde bulunan ve bunlar› yiyen hayvanlar›n d›?k›lar›yla çevreye da€›lan tohumlar. GEL‹?ME VE BÜYÜME Canl›lar›n, türlerinin devaml›l›€›n› üreme ile sa€lad›€›n›, bu üremenin ise e?eysiz veya e?eyli üreme yoluyla gerçekle?ti€ini bundan önceki ünitede ö€rendiniz. E?eyli üremenin e?eysiz üremeye göre üstün olan yönü ise canl› çe?itlili€ini sa€lamas›d›r. Bu tür üremede sperm ve yumurtan›n çekirde€inin birle?mesi sonucu meydana gelen döllenmi? yumurta (zigot) mitoz bölünmeler ile geli?erek yeni bir canl›y› olu?turur.B‹YOLOJ‹ 4 46 ? Zigottan yeni bir canl› meydana gelinceye kadar canl›n›n geçirdi€i evrelerin tümüne geli?me denir. I. B‹TK‹LERDE GEL‹?ME VE BÜYÜME Ormanl›k veya k›rl›k bölgelere gitti€imizde pek çok bitki çe?idini bir arada görmek mümkündür. Bu bitkilerin baz›s› çiçeksiz baz›s› ise çiçekli bitkilerdir. Örne€in nemli kayalar›n üzerinde ye?il kadife gibi gördü€ümüz bitkiler kara yosunlar›d›r. Bunun yan›nda evlerde de ye?tirilebilen halk aras›nda “a?k merdiveni” o l a r a k bildi€imiz bitkiler e€relti otlar›d›r. Bu bitkileri inceledi€imizde çok basit yap›da bitkiler oldu€unu kolayl›kla anlayabiliriz. Bu bitkiler çiçeksiz bitkilerdir. Bunlar›n d›?›nda iri gövdeli meyve veren veya kozalakl› bitkileri de görmek mümkündür. Bu bitkiler ise çiçekli bitkilerdir. Çiçeksiz bitkiler ve çiçekli bitkilerin ?ekillerinde ve yap›lar›nda görülen farkl›l›klar›n yan›nda geli?imlerinde de farkl›l›klar vard›r: Çiçeksiz bitkilerde sporlar›n geli?ti€i bitki sporofittir. Gametlerin geli?ti€i bitki ise gametofittir. Sporofitten meydana gelen sporlar, nemli topra€a dü?er ve çimlenerek gametofiti olu?turur. Gametofitten mitoz bölünmeler ile yumurta ve sperm geli?ir. Yumurta ve spermin döllenmesi ile meydana gelen zigot yeni bir bitki olan sporofiti olu?turur. Çiçekli bitkilerde embriyonal geli?im tohum içerisinde ba?lar. Sperm ve yumurtan›n döllenmesi sonucu olu?an zigot, art arda mitoz bölünmeler geçirir. Zigotun mitoz bölünmeleri sonucunda meydana gelen hücrenin üst k›sm›ndan ilk yapraklar ve embriyonik gövde (gövde meristemi), alt k›sm›ndan ise embriyonik kök (kök meristemi) geli?ir. ?ekil 2.1 Tohum ve bitki embriyosunun k›s›mlar›n›n geli?mesi.? ? ? ? ? B‹YOLOJ‹ 4 47 Çiçekli bitkilerde tozla?ma sonucu tohum meydana gelir . Geli?me ise tohum içerisinde ba?lar. Yüksek yap›l› bitkilerde çenekler (kotiledon) tohum içindeyken endospermden besin depo eder. Çenekler bitki yapraklar› fotosentez yap›ncaya kadar tohum tasla€›n› besler. Bitki embriyosu, yap›s›nda bulunan çenek say›s›na göre iki çe?ittir : a. Monokotiledon (Tek çenekli bitki) b. Dikotiledon (Çift çenekli bitki) Monokotiledon bitkilerin embriyolar›nda tek çenek bulunur. Örne€in, m›s›r, orkide, bu€day vb. bitkiler monokotiledon yap› gösterir. Bu bitkiler genellikle otsu yap›dad›r. Yaprak damarlar› paraleldir. Gövdede iletim demetleri da€›n›k olup kambiyum bulunmaz. Dikotiledon bitkilerin embriyolar›nda iki çenek bulunur. Örne€in, fasulye, bezelye, badem vb. bitkiler dikotiledon yap› gösterir. Yaprak damarlar› genellikle a€s› yap›dad›r. Gövdede iletim demetleri merkezi bir silindirin etraf›nda içte odun borular›, d›?ta soymuk borular› olmak üzere düzenli bir dizilim gösterir. Odun borular› ile soymuk borular› aras›nda kambiyum bulunur. T ozla?ma ile üreyen bitkilerin embriyonal geli?imi nas›l gerçekle?ir? ? A. Tohumun Çimlenmesi : Tohum uygun ortam ko?ullar›nda çimlenir. Tohumun uygun ko?ullarda mitoz bölünme ile geli?erek genç bitkiyi olu?turmas›na çimlenme denir. T ohumun çimlenmesi için uygun ko?ullar, yeterli oksijen, uygun s›cakl›k ve uygun nemdir. Uygun çimlenme ko?ullar›nda embriyo ve endosperm su al›p ?i?erek tohumun kabu€unu çatlat›r. Çimlenme s›ras›nda tohumun kabu€undan önce embriyonik kökten geli?en ilk kök ç›kar. ‹lk kök yerçekimine do€ru büyüyerek gerçek kökü olu?turur. M›s›r bitkisi ile fasulye bitkisinin gövdesinde iletim demetleri yönünden nas›l bir farkl›l›k vard›r? ?B‹YOLOJ‹ 4 48 a. Uygun s›cakl›k : Tohumun çimlenmesinden sorumlu reaksiyonlar›n yürüyebilmesi için enzimler gereklidir. Enzimler ise uygun s›cakl›kta aktif görev yapar. b. Uygun nem : Endosperm içerisindeki ni?asta, protein, ya€ gibi besinlerin hidrolizi için su gereklidir. Hidroliz sonucu besinler su ile parçalan›r. Enzimlerin görev yapabilmesi için nemin uygun olmas› gerekir. c. Yeterli oksijen : Endosperm içerisindeki besinlerin parçalanmas› için oksijen g e r e k l i d i r. Besinlerin oksijenle y›k›m› sonucu a盀a ç›kan enerji tohumun çimlenmesini sa€lar. B. Bir ve ‹ki Çenekli Bitkilerde Geli?me-Büyüme Özellikleri a. Bir Çenekli Bitkilerde Geli?me : Bir çenekli bitkilerde embriyonik gövde do€rudan toprak üzerine ç›karak geli?ir. Çenekler ise toprak alt›nda kal›r. b. Çift Çenekli Bitkilerde Geli?me : Çift çenekli bitkilerde embriyonik kökün k›vr›l›p yukar› do€ru büyümesi ile embriyonuk gövde ve çenekler yerçekimine z›t yönde toprak üzerine ç›karak geli?ir. Embriyonik gövdeden gövde, yaprak, çiçek ve meyve geli?ir. ?ekil 2.2 Tek çenekli ve iki çenekli bitki tohumunda embriyo geli?imi sonucu olu?an bitkinin k›s›mlar›. Bitki embriyosunun geli?mesi ve büyümesi için uygun ko?ullar nelerdir? ? Bu€day bitkisi ile bezelye bitkisinin geli?me ve büyümesi s›ras›nda görülen farkl›l›klar nedir? ?B‹YOLOJ‹ 4 49 Bitkilerde büyümenin s›n›rs›z olmas›, bölünür dokular (meristem) sayesinde olur. Bitkilerde Bölünür doku iki çe?ittir: a. Birincil bölünür doku (Uç sürgen doku) b. ‹kincil bölünür doku (Kambiyum ve mantar kambiyum Birincil bölünür doku bitkinin kök ve gövde ucunda bulunur. Bu doku, bitkinin boyuna uzamas›n› sa€lar. ‹kincil bölünür doku, kambiyum ve mantar kambiyumudur. Kambiyum, kök ve gövdenin iç yap›s›nda bulunur (?ekil 2.3). Kambiyum kök ve gövdenin enine büyümesini sa€lar. Kambiyum sadece çift çenekli bitkilerde bulunur. Kambiyumun gövdede her büyüme mevsiminde mitozla olu?turdu€u hücre tabakalar› gövdenin enine kesitinde halka ?eklinde görülür. Bunlara y›ll›k halkalar denir. Bu halkalardan a€ac›n ya?› hesaplan›r. ?ekil 2.3 Bitkinin enine büyümesini sa€layan bölünür doku; kambiyumdur. ‹nsanda uzama, belirli bir ya?tan sonra dururken, niçin a€aç ya?ad›€› sürece uzamaya devam eder? ? ?B‹YOLOJ‹ 4 50 II. B‹TK‹ GEL‹?MES‹NDE ROL OYNAYAN ETMENLER Bitkinin yap›s›nda bulunan meristem dokular bitki büyüme ve geli?mesinin süreklili€ini sa€lar. Ayr›ca bitkinin ya?ad›€› ortam içerisinde bitkinin büyüme ve geli?mesini etkileyen faktörler vard›r. Bitkinin üretti€i hormonlar ise hem bitkinin büyüme ve geli?mesini hem de y›pranan dokular›n onar›m›n› sa€lar. Bitki büyüme ve geli?mesine etki eden faktörleri çevresel ve hormonal olmak üzere iki grup alt›nda inceleyebiliriz. a. I?›k b. S›cakl›k c. Su ve Nemlilik d. Yerçekimi Etkisi a. I?›k : Büyüme ve geli?me için uygun bir ›?›k ?iddeti gereklidir. I?›k ?iddeti ve ›?›€›n etki süresi bitki büyümesinde etkilidir. Bu faktörler bitkinin çiçek olu?umunu ve meyve olu?umunu etkilemektedir. b. S›cakl›k : Genellikle bitkide büyüme ve geli?me için uygun s›cakl›k O°C - 40 °C aras›ndad›r. Her bitkiye göre uygun s›cakl›k derecesi de€i?ir. Uygun s›cakl›k derecelerinin alt›nda veya üstündeki de€erlerde geli?me ve canl›l›k sona erer. Örne€in, bu€day ekildikten sonra k›?› tarlada geli?im halinde geçirir. ‹lk baharda çiçeklenerek yaz ba?lar›nda ba?ak olu?turur. E€er bu€day ilkbaharda ekilirse sohbaharda çiçeklenme ve ba?ak olu?maz. Çünkü, bu€day›n çimlenmesi için k›?› toprakta geçirmesi gerekir. Bu€day›n bu özelli€inden tar›mda yararlan›lmaktad›r. c. Su ve Nemlilik : Su, bitkilerin ya?amas› için gereklidir. Bu nedenle her bitkinin büyümesi için uygun miktarda su ihtiyac› vard›r. Kurak yerlerde yeti?en bitkilerde büyüme gerilemesi ve bodurluk suyun az olmas›ndan kaynaklan›r. d. Yerçekimi Etkisi : Bitki kökleri yerçekimine do€ru, gövde ise yerçekimine z›t yönde geli?ir. A. Çevresel Etmenler :B‹YOLOJ‹ 4 51 Ayr›ca, bu faktörlerden ba?ka bitkiler üzerinde parazit ya?ayan baz› canl›lar, üzerinde ya?ad›€› bitkinin büyümesine olumsuz etki yaparak geli?imini yava?lat›r. Örne€in, ökse otunun su ileten odun borular› yoktur. Bu nedenle bu bitki odun borular›na sahip ba?ka bir bitkinin üzerinde parazit ya?ayarak ondan gerekli suyu kar?›lar. Bu, di€er bitkinin büyümesini geriletir. B. Bitkinin Büyümesine Etki Eden Hormonlar : a. Oksinler b. Giberellinler c. Sitokininler d. Absisik asit e. Etilen a. Oksinler : Bitkilerde büyüme ve geli?me ile ilgili en önemli hormondur. Bu hormon, bitkinin do€rudan ›?›k almayan uç k›s›mlar›nda üretilir. Bu ?ekilde bu hormonun üretildi€i yere z›t yönde bitkinin ›?›€a yöneldi€i görülür. Bu hormon bitkinin boyuna büyüme ve geli?mesini sa€lar. Ayr›ca çiçek açma, meyve verme gibi metabolik olaylar› da düzenler. b. Giberellinler : Gövde uzamas›n›, meyve büyümesini h›zland›r›r. Tohumun çimlenmesini uyar›r. c. Sitokininler Tomurcuk geli?imi, tohum çimlenmesi ve yapraklar›n geç ya?lanmas›nda etkilidir. d. Absisik asit : Baz› bitkilerde uyku halindeki tomurcuk geli?mesini engeller. e. Etilen : Yaprak dökümü ve meyve olgunla?mas›n› h›zland›r›r. Bitkilerin üretti€i hormonlar olan oksin, giberellin, sitokinin, absisik asit, etilen bitkinin büyümesini, farkl›la?mas›n›, bitkide meydana gelen yaralar›n onar›m›n› sa€lar. Bunun yan›nda insanlar taraf›ndan da sentetik olarak baz› hormonlar üretilebilir. Bu hormonlar›n baz›lar›n›n yararl› kullan›m alanlar› vard›r . Örne€in, bitkilerden sentetik olarak elde edilen oksin hormonu, tar›mda yabani otlarla mücadelede kullan›l›r. Buna ra €men, daha h›zl› büyüme ve geli?menin sa€lanmas› için d›?ardan sentetik hormonlar verilerek üretilen hormonlu sebze ve meyvelerin insan üreme sistemini bozdu€u ve kanser riskini art›rd›€› bilim adamlar› taraf›ndan dü?ünülmektedir. Bitkilerin büyüme ve geli?mesini etkileyen çevresel faktörler nelerdir? ?B‹YOLOJ‹ 4 ? 52 III. HAYVANLARDA GEL‹?ME VE BÜYÜME Hayvanlarda döllenmi? yumurta hücresi olan zigotta meydana gelen hücre bölünmesi ile geli?me ve büyüme gerçekle?ir. Sonuçta tek hücreli zigottan farkl› görevleri üstlenen doku, organ ve organ sistemlerini içeren çok hücreli canl› meydana gelir. A. Embriyonik Örtüler I. ünitede hayvanlarda genellikle e?eyli üremenin görüldü€ünü, bu e?eyli üremenin ise d›? döllenme ve iç döllenme olmak üzere iki çe?it oldu€unu ö€rendiniz. Hayvanlarda embriyonik örtüler ve embriyonun geli?imi farkl›d›r. Bal›k, ku? insan vb. canl›larda embriyonik örtüler ve embriyonun geli?imi farkl›l›k gösterir. D›? döllenmede döllenme ana vücudunun d›?›nda suda gerçekle?ir. Embriyonun geli?imi ise suda döllenen yumurtan›n içerisinde gerçekle?ir. Fakat embriyonun anne taraf›ndan korunmas› çok azd›r. Çünkü bal›k ve kurba€a yumurtalar› zar gibi bir kabukla çevrili olup bu yumurtalar›n suda ya?ayan di€er hayvanlar taraf›ndan yok edilme tehlikesi vard›r. Örne€in, bal›klarda ve ya?amlar›n›n bir bölümünü suda geçiren kurba€alarda d›? döllenme görülür. Yumurtalar› kabuksuz oldu€u için ku? ve sürüngen yumurtalar›ndan farkl›d›r. Bal›klar›n döllenmi? yumurtalar›n›n beslenmesi yumurta içerisinde bulunan vitellüs maddesi ile sa€lan›r. Buna ra€men kurba€alar›n döllenmi? yumurtalar›nda besin maddesi azd›r. Kurba€alarda besin az oldu€u için embriyo yumurtadan ergin olmadan ç›kar. Yumurtadan ç›kan kurba€a embriyosu geli?mesini suda tamamlar. ‹ç döllenmede, döllenme di?i üreme sistemi içerisinde gerçekle?ir. Baz› hayvanlarda döllenme gerçekle?tikten sonra döllenmi? yumurtalar di?i taraf›ndan d›? ortama b › r a k › l › r. Bu hayvanlarda embriyo geli?imini di?i üreme sisteminin d›?›nda ve yumurta içerisinde gerçekle?tirir. Örne€in, ku? ve sürüngen embriyolar›n›n geli?imi bu ?ekilde olur. Ku? ve sürüngen yumurtalar› içerdi€i embriyonik örtüler nedeniyle bal›k ve kurba€a yumurtalar›na göre daha dayan›kl›d›r. Ayr›ca bu örtüler sayesinde ku? ve sürüngenlerde döllenmi? yumurtan›n anne taraf›ndan korunmas› bal›k yumurtas›na göre daha fazlad›r. Buna göre ku? ve sürüngen yumurtalar› bal›k ve kurba€a yumurtalar›ndan farkl›d›r. Bu farkl›l›klardan birisi ku? ve sürüngen yumurtalar›n›n kal›n bir kabukla örtülü olmas›d›r. Farkl›l›klardan bir di€eri ise ku? ve sürüngenlerin döllenmi? y u m u r t a l a r › n d a embriyoyu saran embriyonik örtülerin bulunmas›d›r. Bu embriyonik Bitkinin büyüme ve geli?mesine hormonlar›n etkisi nas›ld›r k›saca aç›klay›n›z? ?? B‹YOLOJ‹ 4 53 örtüler amniyon kesesi, vitellüs kesesi, allantoyis ve koryondur. Bal›k ve kurba€alar›n döllenmi? yumutalar›nda bu embriyonik örtülerden sadece embriyonun beslenmesini sa€layan vitellüs kesesi bulunur. ‹ç döllenmenin görüldü€ü baz› hayvanlarda ise embriyonun beslenmesini, korunmas›n›, bo?alt›m›n› ve solunumunu sa€layan çok özel bir yap› bulunur. Bu yap› plâsenta olarak adland›r›l›r. Örne€in, insan, kanguru, maymun vb. Ku? ve sürüngenlerde bulunan embriyonik örtüler, embriyoyu korumaya, besle- meye, bo?alt›m art›klar›n› depolamaya yarayacak ?ekilde geli?mi?tir Embriyonik örtüler ve görevleri a. Amniyon kesesi : Embriyoyu çevreleyen bir kesedir. Bu kesenin içerisinde bulunan s›v› embriyoyu bas›nç, s›cakl›k gibi olumsuz ko?ullara kar?› korur. Amniyon kesesi ve s›v›s› embriyoya hareket kolayl›€› sa€lar. b. Vitellüs kesesi : Bu kese, embriyonun beslenmesi için gerekli olan besini depo eder. c. Allantoyis : Bu kese, embriyonun azotlu bo?alt›m maddelerini depo eder. Ayr›ca solunumu (O 2 - CO 2 al›?veri?i) sa€lar. d. Koryon : Bu kese, embriyonun en d›?›nda bulunan koruyucu bir zard›r. Koryon zar› kabu€a yap›?›k olup allantoyisle birlikte solunumu sa€lar. Bal›k ve kurba€a yumurtalar›nda kabuk bulunmaz. Kabuk yerine yumurtalar bir zar ile çevrili olup bir çok yumurta bir arada bulunur. Bal›k ve kurba€a yumurtalar›nda ku? ve sürüngen yumurtalar›nda görülen amniyon kesesi, allantoyis ve koryon zar› ad› a. Amniyon kesesi b. Vitellüs kesesi c. Allantoyis d. Koryon Bal›k ve kurba€alar›n döllenmi? yumurtalar›nda bo?alt›m maddelerinin at›lmas›n› ve solunumu gerçekle?tiren embriyonik tabakalar bulunmad›€›na göre embriyonun bo?alt›m› ve solunumu nas›l gerçekle?ir? ?B‹YOLOJ‹ 4 ? 54 ? ? verilen embriyonik örtüler bulunmaz. Yumurta ve d›? ortam aras›nda gaz al›?veri?i ( O 2 - CO 2 al›?veri?i) difüzyonla olur . Difüzyon, enerji harcanmadan çok yo€un ortamdan az yo€un ortama maddelerin geçi?idir. Buna göre d›? ortamda bol olarak bulunan oksijen hücrelere difüzyonla al›n›r. Hücrelerde metabolizma sonucu olu?an ve zehirli bir gaz olan karbon dioksit ise, hücrelerden yine difüzyonla uzakla?t›r›l›r. Plâsental› memelilerde vitellüs ve allantoyis körelmi? olan embriyonik örtülerdir . ?ekil 2.4 Döllenmi? ku? ve sürüngen yumurtas›nda görülen embriyonik zarlar. B. Embriyonal Geli?menin Ana ‹lkeleri Döllenni? yumurta hücresi olan zigottan yeni bir canl› olu?uncaya kadar canl›n›n geçirmi? oldu€u geli?im evrelerine embriyonal geli?im denir. Embriyonal geli?mede görülen temel olaylar bölünme, gastrulasyon, farkl›la?ma ve organogenezdir. 1- Bölünme : Döllenmi? yumurta hücresinde mitoz hücre bölünmeleri ba?lar. Zigotta görülen mitoz bölünmeler geli?menin ba?lang›c›nda çok h›zl›d›r. Geli?menin erken evrelerinde zigotta görülen h›zl› mitoz bölünmelere s e g m e n t a s y on denir. Zigotta mitoz bölünmeler sonucu meydana gelen hücrelere blâstomer denir. Bu blâstomerler geli?menin ileri evrelerinde dut ?eklinde görünüme sahip hücre y›€›n›n› olu?turur. Bu hücre y›€›n›na morula denir. Döllenmi? ku? ve sürüngen yumurtalar›na özgü olan solunumla ilgili embriyonik örtüler nelerdir , söyleyiniz? ?? ? ? B‹YOLOJ‹ 4 55 A?a€› yukar› döllendikten 30 saat sonra ilk segmentasyon bölünmeleri ba?lar. Döllendikten 3-7 gün sonra zigot rahme ula?›r. Bu a?amada embriyo 32 blâstomerli morula evresindedir. ?ekil 2.5 Döllenmi? memeli yumurtas›nda segmentasyon Segmentasyonla hücre say›s› artt›kça bu hücre kitlesinin içerisinde özel bir s›v› ile dolu bir bo?luk olu?ur. Bu bo?lu€a blâstosöl denir. Blâstosöl geçici bir bo?luktur. Bu evredeki embriyoda henüz farkl›la?ma görülmez. Embriyonun geli?im sürecinde görülen bu evreye blâstulâ denir. 2- Gastrulasyon : ‹ki veya üç tabakal› embriyonun olu?tu€u evreye gastrula, bu evrede gerçekle?en olaylara ise gastrulasyon denir. Bu evrede, embriyonun alt k›sm›ndaki hücreler blâstosöle do€ru göç ederler. Böylece embriyonun alt k›sm›nda olu?an çökme sonucu blâstopor (ilk a€›z) olu?ur. Bu evrede olu?an ve geli?me boyunca kal›c› olan bo?lu€a gastrosöl (ilk sindirim bo?lu€u) denir. Gastrosöl geli?menin ileri a?amalar›nda sindirim borusu halini al›r. Blâstulâ safhas›nda embriyonik tabakalar olan ektoderm, mezoderm ve endodermin geli?imi olmad›€› için embriyoda hücre ve doku farkl›la?mas› görülmez. G a s t r u l a s y o n u n blâstuladan fark› embriyodan hücre farkl›la?mas› ile ektoderm, mezoderm ve endoderm ad› verilen üç embriyonik tabakan›n olu?umudur . ?ekil 2.6 Blâstulâ safhas›B‹YOLOJ‹ 4 56 ? Sünger ve sölenter gibi basit yap›l› canl›lar›n embriyonik tabakalar›ndan ektoderm ve endoderm olu?umu görülürken mezoderm olu?umu görülmez. Deniz y›ld›z› gibi daha geli?mi? canl›lar ba?ta olmak üzere bütün hayvanlarda ise her üç embriyonik tabakan›n olu?tu€u görülür. Mezoderm; ektoderm ve endoderm tabakalar›ndan ayr›lan hücrelerin olu?turdu€u bir embriyonik tabaka olup ektoderm ve endoderm aras›nda yass› ve uzun bir kese ?eklinde geli?ir. Bu kesenin içerisinde sölom ad› verilen bir bo?luk bulunur. Ektoderm ve endodermden ayr›lan hücrelerin bir k›sm› bo?luklarda bulunan y›ld›z ?ekilli mezen?im hücrelerini olu?turur. Mezen?im, embriyonun ba€ dokusunu meydana getirir. Böylece gastrulasyon sonucu canl› türüne göre iki veya üç tabaka içeren embriyo olu?ur. Bu embriyonik tabakalar d›?tan içe do€ru : - Ektoderm - Mezoderm - Endodermdir. Bu embriyonik tabakalardan canl›n›n dokular› geli?ir. Gastrulasyon safhas›nda ba?lang›çta ayn› yap›ya sahip olan hücre l e r, farkl›la?ara k çe?itli hücre gruplar›n› yani dokular› olu?turur . ?ekil 2.7 Süngerlerde gastrulasyon sonucu ektoderm ve endoderm olu?umu. ?ekil 2.8 Deniz y›ld›z›nda gastrulasyon sonucu ektoderm, mezoderm ve endoderm olu?umu Embriyonal geli?me aç›s›ndan gastrulasyonu blâstuladan ay›ran farklar nelerdir? ?? ? ? B‹YOLOJ‹ 4 57 a- Embriyonik ‹ndüksiyon (Embriyonik Uyar›lma) : Gastrulasyon evresinde embriyonik tabakalar›n birbirini etkilemesi ile görülen doku farkl›la?malar›na embriyonik indüksiyon denir. Spemann ad›ndaki bilim adam› ilk olarak embriyonik indüksiyonu semender embriyolar› ile yapt›€› deneyler sonucunda aç›klam›?t›r. Bu deneylere göre, semender embriyosunun s›rt bölümüne ait olan mezoderm tabakas›n›n ektoderm ile etkile?mesi sonucu sinir sisteminin geli?ti€i gözlenmi?tir. Embriyonik indüksiyona ba?ka bir örnek gözün geli?imi verilebilir. Gözün geli?mesi ön beyinden uzanan iki ç›k›nt› ile ba?lar. Bu ç›k›nt›lar ba? ektodermine do€ru ?i?kinle?erek büyür. Daha sonra içe do€ru çökerek iki tabakal› optik çukuru (göz kadehi) olu?turur. Optik çukurun kal›n olan iç tabakas›ndan retinan›n ›?›€a duyarl› sinir tabakas›, d›?taki tabakas›ndan ise retinan›n pigment tabakas› geli?ir. Optik çukurun ektoderme de€mesi sonucu göz merce€i geli?ir. Optik çukurun ektodermi etkilememesi durumunda ise göz merce€i olu?umu görülmez. Göz, “sinir ektoderminin ba? ektodermini uyar mas›” ile olu?ur. Bu olay embriyonik indüksiyona örnektir. 3- Farkl›la?ma ve Organogenez Zigotta meydana gelen hücre bölünmeleri ile hücre say›s› ve madde miktar› artar. Bu ?ekilde embriyoda geli?me ve büyüme devam eder. Gastrulasyon evresinde ayn› yap›sal özelliklere sahip olan bu hücrelerden gittikçe de€i?en gen faaliyetlerinin etkisi ile farkl› hücre gruplar› olu?ur. Böylece gastrulasyon evresinde ektoderm, mezoderm ve endoderm ad› verilen üç embriyonik tabaka olu?ur. Bu tabakalardan doku ve org a n l a r geli?ir. ?ekil 2.9 Embriyoda embriyonik indüksiyon ile gözün geli?imi. Niçin ayn› yap›sal özelli€e sahip olan hücrelerden farkl› hücre gruplar› olu?ur aç›klay›n›z? ?B‹YOLOJ‹ 4 ? 58 ? ? H a y v a n l a rda embriyonal geli?im s›ras› : Segmentasyon-Blâstulâ-Gastrula- Nörilâsyon-Organogenez ?eklindedir. Nörilâsyon : Omurgal›larda organla?ma, notokord denilen ilkel omurgan›n olu?mas› ile ba?lar. Nörilâsyon ile sinir dokusunun ve sinir sisteminin geli?mesini sa€layan farkl›la?ma görülür. Gastrulasyon safhas›nda gittikçe de€i?en gen faaliyetleri, hücre göçü, hücreler aras› kümele?me ve hücreler aras› etkile?im sonucu organ ve sistemlerin olu?mas›na organogenez denir. Nörilâsyondan sonra organogenez görülür. Organogenez ise embriyonik tabakalar olan ektoderm, endoderm ve mezodermden organ sistemlerinin geli?ti€i evredir . ‹nsan embriyosunun geli?iminin 4. ay›nda kalp at›?lar› ba?lar. Ancak, baz› org a n l a r henüz i?lev kazanmam›?t›r. Bunun nedeni organogenezin tamamlanmam›? olmas›d›r. ?ekil 2.10 ‹nsanda embriyonik tabakalar olan ektoderm, mezoderm, endodermden meydana gelen doku ve organlar. Nörilâsyon sonucunda sinir sistemi geli?ir. Böylece beyin, omurilik ve duyu organlar› olu?ur . ? Embriyonik indüksiyona bir örnek ver e rek, embriyonik indüksiyonun or g a n geli?imini nas›l sa€lad›€›n› aç›klay›n›z? ? ?B‹YOLOJ‹ 4 59 C. Memeli Embriyosunun Geli?imi ‹nsan embriyosunun geli?imi kad›n›n gebe kalmas›yla ba?lar. Bu ise, kad›na ait yumurtan›n erke€e ait sperm taraf›ndan döllenmesiyle gerçekle?ir. Döllenme genellikle yumurtlaman›n ve döllenme olas›l›€›n›n en yüksek oldu€u menstrual döngünün 10. ve 14. günleri aras›nda görülür. E€er gebelik gerçekle?irse tek hücreden ibaret zigot olu?ur. Döllenmeden yakla?›k üç gün sonra hücre fallop borusundan rahme ilerlerken meydana gelen hücre bölünmeleri sonucunda morula olu?ur. Dölütte meydana gelen geli?meler ve anne rahmindeki de€i?iklikler a?a€›daki gibidir (?ekil 2-11). Döllenmeden sonraki günler 0-8. gün 6. gün 21. gün 24. gün 28-35. gün 42. gün 75. gün 90. gün 280. gün Döllenmeden sonraki günlerde insan›n embriyonal geli?imi Bölünmeler gerçekle?ir. Ana vücuduna ba€lan›r. Nörilâsyon gerçekle?ir. Sinir sistemi, ba€›rsak ve kan damarlar› geli?meye ba?lar. Embriyo d›? etkenlere duyarl›d›r. Erkek embriyosunda testis farkl›la?›r. Di?i embriyosunda henüz olgunla?mam›? yumurtalar olu?ur (yumurtalar›n olgunla?mas› ve döllenmeye haz›r hâle gelmesi ergenlik döneminden itibaren gerçekle?ir). Bütün organ sistemleri olu?ur. Do€um gerçekle?ir. 6. hafta 12. hafta 20. hafta ?ekil 2.11 ‹nsan embriyosunun geli?imi B‹YOLOJ‹ 4 ? 60 ? ? 28. hafta 40. hafta ?ekil 2.11 ‹nsan embriyosunun geli?imi D. Embriyonun Korunmas› ve Beslenmesi Memelilerde iç döllenme görülür. Embriyonun geli?imi di?i üreme sisteminde gerçekle?ir. Memelilerde embriyonun korunmas›n›, beslenmesini, solunumunu ve bo?alt›m›n› sa€layan özel yap› plâsentad›r. ‹nsanda plâsenta, embriyo rahime ula?t›ktan sonra geli?ir. Gebeli€in ilk haftalar›nda koryon zar›ndan rahime do€ru villüs ad› verilen uzant›lar olu?ur. Villüslerde çok say›da k›lcal kan damarlar› vard›r. Bu k›lcal kan damarlar› beslenme yüzeyini art›r›r. Villüsler ile rahim duvar›n›n dokular›na plâsenta denir. Gebeli€in üçüncü ay›ndan itibaren do€uma kadar olan evrede embriyonun organ taslaklar› geli?ir. Organ taslaklar› olu?mu? bu embriyoya fetüs (dölüt) denir. Plâsenta fetüse göbek ba€› ile ba€l›d›r. Gebe kalmadan önce kad›n k›zam›k盀a kar?› a?›lanmal›d›r. Gebeyken k›zam›k盀a yakalanmak bebe€in çok ciddi anormalliklerle do€mas›na neden olabilir . ?? ? B‹YOLOJ‹ 4 61 ?ekil 2.12 Gebelik boyunca anne ve dölüt aras›ndaki ba€lant›y› “plâsenta” sa€lar. Göbek ba€›n›n yap›s›nda atardamar ve toplardamar vard›r. Anne kan›ndan plâsenta arac›l›€› ile al›nan besin, oksijen ve hormonlar göbek ba€›ndaki bir toplardamar ile embriyoya ula?t›r›l›r. Embriyoda meydana gelen sindirilmeyen bo?alt›m maddeleri ve karbon dioksit ise göbek ba€›ndaki iki atardamar ile uzakla?t›r›larak plâsentadan anne kan›na verilir. Anne ve dölüt aras›nda madde geçi?i difüzyon veya aktif ta?›ma ile olur. Madde geçi?i s›ras›nda anne ve embriyo kan› asla birbirine kar›?maz. Çünkü, anne ve embriyo kanlar›n› birbirinden ay›ran bir zar vard›r. Ayr›ca, plâsenta embriyoyu do€uma kadar korur. Bu koruma, embriyoyu çevreleyen amniyon kesesi ve s›v›s› ile olur. Amniyon s›v›s› do€um s›ras›nda bebe€e kayganl›k sa€layarak do€umu kolayla?t›r›r (?ekil 2.12). E€er bebekte kal›tsal olabilecek anormal bir hastal›k sözkonusu ise, gebeli€in 16. haftas›nda amniyon s›v›s› al›narak dölütün kromozomlar› incelenir. Amniyosentez ad› verilen bu test sonucunda bebekte down sendromu, hemofili, spina bifida gibi kal›tsal hastal›klar önceden belirlenerek gebelik iste€e ba€l› t›bbi dü?ükle sonland›r›labilir. Bu durum genellikle 40 ya?›n üzerindeki kad›nlar›n gebeliklerinde görülür. Döllenmi? ku? yumurtas› ile gebe bir kad›n›n dölütünün embriyonal geli?imini sa€layan embriyonik yap›lar› kar?›la?t›rarak aralar›ndaki farkl›l›klar› söyleyiniz. E. Do€um Gebelik süresi 280 gündür (40 hafta). Gebelik boyunca hipofiz ve yumurtal›ktan salg›lanan hormonlar gebeli€in devam›n› sa€larlar. Do€um olay›n›n ba?lang›c›nda hormonlar›n etkisi ile rahim kas dokusu kas›l›p gev?emeye ba?lar. Do€um sanc›s› sonucu rahim dokusundaki kas›l›p gev?eme hareketleri ile bebe€i çevreleyen amniyon kesesiB‹YOLOJ‹ 4 62 y›rt›l›r ve içindeki s›v› d›?ar› akar. Bu s›v›n›n etkisi ile bebek vajinada ilerleyerek anne vücudundan d›?ar› ç›kar. Bebek do€duktan sonra göbek ba€› kesilir. Göbek ba€›nda sinirler olmad›€› için ac› duyulmaz. Bebe€in do€umundan sonra, rahmin kas›lmalar› plâsentan›n at›lmas› ile sona erer. ?ekil 2.13 Bebe€in do€umu F. Çoklu Do€um ‹statistiklere göre her 50-150 gebelikte bir ikiz do€um görülebilir. Ço€ul gebelik iki ?ekilde geli?ebilir : a. Tek Y umurta ‹kizi : Döllenmi? yumurtan›n ikiye bölünüp ayr› ayr› geli?mesi ile tek yumurta ikizi (ayn› yumurta ikizi) olu?turmas›d›r. Bu ikiye bölünmü? yumurta yeniden bölünerek üçüz veya daha çok say›da bebek olu?turabilir. Bu ikizlerin cinsiyetleri, kan gruplar›, protein yap›lar› ayn›d›r. Parmak izleri ise ayn› veya farkl› olabilir. b. Ayr› Y umurta ‹kizi : Di?i üreme organ› olan fallop borusunda iki yumurtan›n iki ayr› sperm taraf›ndan döllenmesidir. Bu ?ekilde ayr› yumurtadan do€an ikizlere çift yumurta ikizi (ayr› yumurta ikizi) denir.B‹YOLOJ‹ 4 63 Bu ikizler farkl› zamanlarda do€an karde?ler kadar benzer olup, cinsiyetleri ayn› veya farkl› olabilir. Kan gruplar›, parmak izleri, protein yap›lar› farkl›d›r (?ekil 2.14). ?ekil 2.14 Tek yumurta ve ayr› yumurta ikizlerinin meydana geli?i. Canl› do€duktan sonra hücre bölünmesi ya?am boyunca devam eder . Hücre bölünmesi sonucu canl›da hücre say›s› ve hücredeki madde miktar›nda art›? ile büyüme gerçekle?ir. Bitkilerde bulunan bölünür (meristem) dokular sayesinde bitkilerin büyümesi sür e k l i d i r. Buna ra€men hayvanlarda büyüme s›n›rl›d›r . Hayvanlar d a ya?am›n ileri evrelerinde hücre bölünmesi sadece y›pranan doku ve organlar›n onar›m› ?eklinde görülür. IV . GEL‹?MEDE GÖRÜLEN ANORMALL‹KLER Genellikle her türün kendine özgü embriyolojik bir geli?imi olmakla beraber bazen geli?im s›ras›nda anormallikler görülebilir. Bu geli?im bozukluklar› gen mutasyonlar› veya d›? etkenler yolu ile olabilir. D›? çevreden gelen olumsuz etkenler geli?menin erken evrelerinde etkili olur. Özellikle embriyonal geli?imin ilk üç ay›nda doku ve organ bozukluklar›na sebep olur. Hamilelikte kontrolsüz kullan›lan ilaçlar hamile kad›nlar›n bebeklerinde organlarda geli?meme, eksik do€ma gibi baz› anormalliklere neden olmaktad›r. Tek Yumurta ‹kizi Ayr› Yumurta ‹kizi Plâsenta içerisinde embriyonal geli?imin yumurta içerisinde embriyonal geli?ime göre üstün olan yönleri nelerdir? ?B‹YOLOJ‹ 4 64 ? Yine, hamileli€in ilk 4 ay›nda anne k›zam›k盀a yakalan›rsa, k›zam›kç›k virüsü plâsenta yolu ile embriyoya ula?arak kalpte , gözün saydam tabakas›nda bozuklu€a sebep olabilece€i gibi göz küçüklü€ü, kafa küçüklü€ü ve zeka gerili€i gibi anormalliklere de sebep olabilir. Ayr›ca radyasyon ve baz› kimyasal maddeler, DNA’n›n yap›s›n› bozarak hücrede metabolizmay› engeller. Bu nedenle hamile kad›nlar›n ilk üç ay içerisinde bir çe?it radyasyon olan röntgen filmini çektirmemeleri gerekmektedir. Bunun yan›nda sigara, alkol, uyu?turucu gibi zararl› maddeler bebe€in geli?imini olumsuz etkileyebilece€inden hamile kad›nlar›n bu maddeleri kullanmamas› gerekir. V. ÇOK HÜCREL‹LERDE ÖZEL GEL‹?‹M EVRELER‹ Baz› hayvanlarda, erginlerinin yumurtadan ç›kan canl›ya benzemeyi?inin nedeni canl›n›n ergin oluncaya kadar geçirmi? oldu€u ba?kala?›md›r. A. Lârva Evresi Birçok hayvan›n embriyonal geli?imi s›ras›nda lârva evresi görülür. Canl› yumurtadan ergin olmadan ç›kar ve ergin oluncaya kadar ba?kala?›m (metamorfoz) geçirir. Lârvalar ergine benzemez. Lârva ya?ad›€› ortam ve besin çe?itleri yönünden de erginden farkl›d›r. Örne€in, kelebe€in lârvas› (t›rt›l) bitki yapra€› ile kelebek ise bitki özü ile beslenir. Sivrisine€in lârvas› suda, ergini karada ya?ar. Baz› hayvanlar›n lârva formlar› birbirine benzer. Bu benzerlik filogenetik akrabal›€› ortaya koyar. Bu canl›lar›n lârva formlar›ndaki benzerlik geli?im evrelerinin ileri evrelerinde azal›r. Örne€in, halkal› solucanlarla yumu?akçalar›n erginleri aras›nda yap› yönünden farkl›l›klar fazla olmas›na ra€men bunlar›n lârva formlar› tamamen birbirinin ayn›d›r. B. Ba?kala?›m (Metamorfoz) : Yumurtadan ç›kan bir canl›n›n ergin oluncaya kadar geçirmi? oldu€u de€i?im evrelerine ba?kala?›m denir. Ba?kala?›m kelebek, peygamber devesi, hamam böce€i vb. böceklerde ve kurba€alarda görülür. Ba?kala?›m boyunca hormonlar etkili olur. Kad›n›n gebelik döneminde hangi bula?›c› hastal›klar› geçirmesi dölütü olumsuz etkiler. Gebelik döneminde bu hastal›klara kar?› nas›l korunulmal›d›r? ? Lârva nedir, hangi canl›larda görülür ? ?B‹YOLOJ‹ 4 65 ?ekil 2.15. Çekirge ve kelebekte ba?kala?›m. VI. YEN‹LENME (REJENERASYON) Rejenerasyon, canl› organizma taraf›ndan çe?itli nedenlerle kopan veya yaralanan vücut parçalar›n›n ve organlar›n›n yenilenmesidir. Yenilenmede geli?mede oldu€u gibi hücre bölünmesi, büyüme ve farkl›la?ma görülür. Normal ya?ant›da baz› vücut dokular› ve hücreleri sürekli yenilenebilir. Epitel ve kan hücreleri buna örnek verilebilir. Bazen yenilenme periyodik olarak görülür. Böceklerde kitin yap›s›nda kabu€un at›lmas› ve yenilenmesi, ku?larda tüy, m e m e l i l e r d e k›l ve menstruasyon döngü zaman›nda rahim mukozas›n›n yenilenmesi bu duruma örnek verilebilir. Bitkilerde bulunan bölünür dokular bitkinin y›pranan dokular›n›n onar›m›n› sa€lar. Bu nedenle bitkilerde yenilenme fazlad›r. Hayvanlarda organizasyon ve geli?mi?lik derecesi artt›kça yenilenme yetene€i azal›r. Örne€in; yenilenme, semenderde kopan kuyru€un onar›lmas› ?eklinde iken, semenderden daha az geli?mi? olan deniz y›ld›z›nda kopan her bir parçan›n onar›lmas› ?eklinde gerçekle?ir. ‹nsanda retina ve beyin hücreleri yenilenme yeteneklerini tamamen kaybetmi?lerdir. Yenilenme deniz y›ld›z›nda, plânaryada ileri düzeydedir. Çünkü, gövdeden kopan her bir parçadan yeni bir canl› meydana gelir. Bu nedenle bu hayvanlarda yenilenme bir çe?it üreme ?eklindedir. Buna ra€men semender ve kertenkele gibi hayvanlarda kopan kuyruk veya baca€›n yenilenmesi ?eklindedir.B‹YOLOJ‹ 4 66 ? ? ‹nsan›n dil epitel hücresi ve kan hücrelerinde yenilenme oldukça fazlad›r. Buna ra€men sinir hücreleri çok özelle?mi? hücreler oldu€u için yenilenme yetene€i görülmez. Örne€in, herhangi bir kaza sonucunda omurga ve boyun k›r›klar›n›n tespiti dikkatle yap›lmazsa omurilik zedelenebilir. Omurilik zarar görürse felce ve sakatl›€a neden olur. ?ekil 2.16 Deniz y›ld›z› ve kertenkelede yenilenme olay›. Kontrolsüz Hücre Bölünmesi : Kanser, hücrelerin kontrolsüz bir biçimde bölünmesidir. Bu tip bölünmenin anla?›labilmesi için normal hücre bölünmesinin bilinmesi gerekir. ‹nsan bedeni çok say›da farkl› dokudan olu?mu?tur. Her dokunun özel bir hücre yap›s› vard›r. Örne€in, akci€er doku hücreleri ile mide doku hücrelerinin yap›s› birbirine benzemez. Bu doku hücreleri kendi görevlerini yapacak ?ekilde özelle?mi?tir. Yani akci€er doku hücreleri solunum görevini, mide doku hücreleri ise sindirim görevini yapar. Doku hücreleri zamanla a?›n›p y›pran›r ve yerini yeni hücreler al›r. Bu hücre bölünmeleri DNA’n›n kontrolü alt›nda gerçekle?ir. DNA'n›n hücre bölünmesi üzerindeki kontrolünde aksakl›k olursa kanser hücreleri olu?abilir. Kanser hücreleri kontrolsüz hücre bölünmeleri geçirerek bir kitle olu?turur. Kanser hücreleri hem h›zla ürer, hem düzensiz bir yap› olu?turur. Hem de bulundu€u dokunun hücrelerinden beslenir. Böylece hücre ve dokularda fonksiyon bozuklu€una sebep olur. Baz› kanser hücreleri kan ve lenf yolu ile ba?ka doku ve organlara yay›l›r. Bunlara kötü huylu tümör (habis ur) denir. Kan ve lenf yolu ile ba?ka doku ve org a n l a r a yay›lmayanlara ise iyi huylu tümör (selim ur) denir. Kertenkele ile denizy›ld›z›nda yenilenme yetene€i ayn› m›d›r, aç›klay›n›z? ?B‹YOLOJ‹ 4 67 Kanser olu?umuna baz› faktörler neden olur. Bunlar› iç ve d›? faktörler olarak grupland›rabiliriz. ‹ç faktörler DNA’da meydana gelen genetik ?ifre bozuklu€udur. D›? faktörler ise ilâç, alkol, sigara, radyasyon ve virüsler vb. gibi etkenlerdir. VII. HÜCRE VE DOKU KÜL TÜRÜ Hücre ve doku kültürleri herhangi bir hücre ve doku parças›n›n çe?itli besin maddelerinin bulundu€u özel haz›rlanm›? ortamlarda ya?at›l›p geli?tirilmesidir. Bu özel ortam›n içeri€inde kan plâzmas›, vitamin, mineral vb. maddeler bulunur. ‹lk hücre kültürü tavuk embriyosunun kalbinden al›nan hücrelerle yap›lm›?t›r. Hücrelerin hayatlar›n› sürdürmeleri için önceleri ortama embriyo s›v›s› konuluyordu. Günümüzde hücrelerin ya?ayabilece€i suni ortamlar geli?tirilebilmi?tir. Hücre kültürü, hücre farkl›la?mas›, hücrelerin kar?›l›kl› etkile?imi ile geli?menin aç›klanmas›nda, kanserin ayd›nlat›lmas›nda, bir çok hastal›€›n tedavisinde, canl›lar›n genetik haritalar›n›n ayd›nlat›lmas›nda, mikroorganizmalara kar?› a?› üretilmesinde vb. bir çok bilimsel çal›?mada kullan›lmaktad›r. Örne€in, bo€azda üreyebilen ve bademcik iltihaplanmas›na neden olan beta streptococcus (sitreptokoküs) un üredi€i ortam bilindi€i için kültür ortamlar›nda yeti?tirilmektedir. Böylece bu bakterinin yol açt›€› hastal›klar›n tan›s› ve tedavisi mümkün olmaktad›r. VIII. DOKU VE ORGAN NAKL‹ Doku aktar›m› bir çok insan taraf›ndan hem dini inançlar nedeniyle hem de ac›ya sebep oldu€u dü?üncesiyle kolay kabul edilebilir bir durum olarak alg›lanmaz. Fakat, gerçekte durum böyle de€ildir. Çünkü din adamlar›, doku aktar›m›n›n dinî inançlara ters dü?medi€i konusunda hemfikirdir. Ayr›ca, doku aktar›mlar› anestezi alt›nda yap›lmakta ve ameliyattan sonra hastan›n rahat etmesi için a€r› kesici ilaçlardan yararlan›lmaktad›r. Doku ve organ nakilleri ile bir çok ki?inin hayat› kurtulmaktad›r (?ekil 2-17). Baz› dokular hastan›n kendi bedeninden nakledilir. Yara ve yan›klarda hastan›n kendi derisinden doku aktar›m› gerçekle?ir. Kemik, kemik ili€i, kornea ve k›k›rdak gibi doku kay›plar›nda sa€l›€›nda organ ba€›?›nda bulunmu? ki?ilerin doku ve organlar›ndan yararlan›l›r. Ayr›ca, kemik ili€i canl›dan ba?ka bir canl›ya nakledilebilir. Kontrolsüz hücre bölünmesi kanser olu?umuna neden olur. ? Niçin kanser hücreleri ya?ad›€› organ›n doku hücrelerine zarar verir? ?B‹YOLOJ‹ 4 ? ? ? 68 ? Doku naklinde en önemli zorluklardan biri dokunun reddidir. Doku reddi hastan›n bedeninin aktar›lan dokuyu yabanc› oldu€u için kabul etmemesidir. En kolay nakledilen doku kornea (göz) d›r. Çünkü yabanc› dokuya kar?› al›c›n›n savunma hücreleri olan antikorlar›n gözün saydam tabakas›na (kornea) ula?mas›n› sa€layan bir damar sistemi yoktur. Tek yumurta ikizlerinde protein yap›s› ayn› oldu€u için doku reddi söz konusu olmaz. Yine ayn› ?ekilde ki?inin herhangi bir vücut bölgesinden kendisine yap›lan doku naklinde de doku reddi söz konusu olmaz. Baz› organ nakillerinde al›c›n›n ba€›?›kl›k sistemi ilaçlarla bask›lanarak organ›n reddi e n g e l l e n m e k t e d i r. Ancak bu durumda al›c› enfeksiyonlara kolayca yakalanabilmektedir. Hayvanlardan yap›lan doku naklinde doku veya organ kimyasal i?lemlerden geçtikten sonra red olas›l›€› en aza indirgenerek aktar›m i?lemi gerçekle?tirilir. Organ nakillerinde bir ba?ka güçlük de nakledilen organ›n zaman›nda al›c›ya ula?t›r›lmas›d›r. Zaman›nda al›c›ya ula?t›r›lamayan doku ve organlarda hücre ölümü gerçekle?ti€inden nakil i?lemi ba?ar›s›z olmaktad›r. Ülkemizde 2238 say›l› yasa gere€ince doku ve organlar›n para ile al›n›p sat›lmas› yasakt›r. Vericinin organ ve dokuyu kabul etmesi, 18 ya?›n alt›ndaki ki?ilerin ise ailelerinden izin al›nmas› gerekti€i yasalarda belirtilmi?tir. Kadavradan doku ve organ aktar›m›nda ise ki?inin sa€l›€›nda organ ba€›?›nda bulunmas› veya akrabalar›n›n izninin olmas› ko?ulu aran›r . Kadavradan doku naklinin yap›labilmesi için t›bben beyin ölümünün gerçekle?mesi gerekir.B‹YOLOJ‹ 4 69 ?ekil 2.17 Doku ve organ ba€›? belgesi. IX. CANLILARDA ÖMÜR UZUNLU/U Her canl› kendi türüne özgü ortalama bir ömür uzunlu€una sahiptir. Örne€in, insan yakla?›k olarak 70-80, balina 300-400, kaplumba€a 300-350, at 40-45 sene ya?arken kelebek, bir gün böce€i vb. eklembacakl›larda ise ömür uzunlu€u günle s›n›rl›d›r. Ara?t›rmalar sonucunda ömür uzunlu€u ve vücut büyüklü€ünün canl›n›n organizasyon derecesi ile ba€lant›s› bulunamam›?t›r. Ayn› türde ömür uzunlu€una birçok faktör etki eder. DNA’da meydana gelen genetik ?ifre bozuklu€u sonucu protein sentezi engellenir. Örne€in, yaz aylar›nda güne?in a?›r› dik geldi€i ö€le saatlerinde güne?lenmek özellikle aç›k tenli insanlar›n cilt yap›s› üzerinde olumsuz etki olu?turur. Çünkü, bir çe?it radyasyon olan U.V . ›?›nlar› DNA’daki genetik yap›n›n bozulmas›na neden olarak cilt kanseri riskini art›r›r. Bu nedenle uzmanlar özellikle saat 1100 -1500 aras›nda güne?lenilmemesi gerekti€ini ileri sürerler. Ayr›ca, sigara, alkol, uyu?turucu gibi zararl› maddelerin kullan›lmas› insan ömrünü k›salt›r. Fakat, ölümü haz›rlayan en önemli etken meta-bolizma sonucu meydana gelen at›k maddelerin hücrelerde geri dönü?ü olmayan bir ?ekilde y›€›lmas›d›r.B‹YOLOJ‹ 4 70 - II - Ö/REND‹KLER‹M‹Z‹ PEK‹?T‹REL‹M I. A?a€›da size embriyonik yap›lar ve bu yap›lar›n görevleri kar›?›k olarak verilmi?tir. Buna göre size verilen canl›ya ait embriyonik yap› ve bu yap›lar›n görev kar?›l›€›n› do€ru olacak ?ekilde e?le?tiriniz. (Not: Baz› embriyonik tabakalar›n birden fazla görev yapabildi€ini göz önünde bulundurarak e?le?tirme yap›n›z.) Embriyonik Yap› Görevi vitellüs embriyoyu besler amniyon kesesi embriyonun bo?alt›m›n› ve solunumunu sa€lar allantoyis embriyonun solunumunu sa€lar plâsenta anne ve embriyo aras›nda madde a l › ? v e r i ? i n i s a € l a r. koryon embriyoyu korur. II. Gastrulasyon evresinde ektoderm, mezoderm, endoderm ad› verilen embriyonik tabakalar olu?ur. Bu embriyonik tabakalar›n geli?imi ile doku ve organlar olu?ur. A?a€›da size verilen ektoderm, mezoderm ve endoderm ile bu tabakalardan geli?en doku ve organlar› do€ru olacak ?ekilde e?le?tiriniz. (Not : Bir embriyonik tabakadan birden fazla doku ve organ geli?ti€ini göz önünde bulundurarak e?le?tirme yap›n›z.) Embriyonik tabaka Doku ve Organ Ektoderm Pankreas Mezoderm Beyin Endoderm Paratiroit bezi Testis ‹skelet ve Kas sistemi Saç, t›rnak Dola?›m sistemi Karaci€erB‹YOLOJ‹ 4 71 III. A?a€›da verilen terimlerden baz›lar›n› birden fazla kullanabilirsiniz. Buna göre verilen terimleri uygun olacak ?ekilde seçerek ilgili bo?lu€a yerle?tiriniz. meristem vitellüs gastrulasyon yeterli oksijen koryon kambiyum segmentasyon uygun nem uygun s›cakl›k allantoyis amniyon akci€er soluk borusu mide karaci€er pankreas tiroit bezi böbrek alt deri kalp ve damarlar kas sistemi iskelet sistemi yumurtal›klar tohum tasla€› çenek tohum 1. Tohum tasla€›nda tohumun beslenmesini endosperm sa€lar. Buna göre ku? ve sürüngenlerin döllenmi? yumurtas›nda embriyonun beslenmesini ............. sa€lar. 2. Zigotta geli?menin erken safhalar›nda görülen h›zl› mitoz bölünmelere .................. denir. 3. Embriyonal geli?me s›ras›nda farkl›la?ma ..................... safhas›nda olur. 4. Çiçekli bitkilerde embriyonal geli?im .......................içerisinde ba?lar. Sperm ve yumurtan›n döllenmesi sonucu zigot olu?ur. Zigotta meydana gelen mitoz bölünmeler ile embriyonik kök, embriyonik gövde ve ilk yapraklar gibi bitkinin k›s›mlar› olu?ur. Polar çekirdekler ve spermin birle?mesi sonucu endosperm olu?ur. Endosperm ise ......................un çimlenmesi s›ras›nda embriyoyu besler. 5. Tohum tasla€›nda bitkinin yapraklar› henüz klorofil sentezleyemedi€i için foto sentez yapamaz. Bu nedenle besin üretemez. Buna göre ................ler bitki yapraklar› fotosentez yap›ncaya kadar tohum tasla€›n› beslemede görev yapar. 6. Tohumun çimlenmesi için uygun çimlenme ko?ullar› .................., ........................ ve .......................... dir. 7. Ku? ve sürüngenlerin döllenmi? yumurtalar›nda görülen embriyonik örtüler .........................., .........................., .........................., .........................., dür. 8. Bitkilerde büyüme s›n›rs›zd›r. Bitkilerde büyümenin s›n›rs›z olmas› ...................... dokular ile olur. 9. Bitkilerde enine büyümeyi sa€layan doku .....................................dur. 10. Gastrulasyon evresinde endodermden .........................., .........................., .........................., .........................., .........................., .........................., vb. organlar geli?ir.B‹YOLOJ‹ 4 72 11. Gastrulasyon evresinde mezodermden .........................., .........................., .........................., .........................., .........................., .........................., vb. organlar geli?ir. -A- -B- Plânarya’da ?ekildeki gibi Kertenkele sadece kopan enine kesilen her bir parçadan kuyru€unu yeniler. yeni plânaryalar olu?ur. 12. Yukar›daki ?ekilde verilen iki canl› aras›ndaki rejenerasyon fark› nedir? V. A?a€›daki ifadeleri okuyarak do€ru ise D’yi, yanl›? ise Y’yi yuvarlak içine al›n›z. 1. Organogenez, gastrulasyon safhas›nda olu?an embriyonik tabakalardan doku ve o r ganlar›n geli?mesidir. Bu embriyonik tabakalar ektoderm, endoderm ve mezodermdir. D - Y 2. Memelilerde allontoyis ve vitellüs kesesi körelmi?tir. D - Y 3. Denizy›ld›z› gibi geli?mi? canl›larda mezoderm ve sölom olu?umu görülür. D - Y 4. Geli?mi? yap›l› bitkilerde e?eysiz üreme ?ekli vejetatif üremedir. D - Y 5. Üreme sistemi endodermden geli?ir. D - Y? B‹YOLOJ‹ 4 73 ÖZET Döllenmi? yumurta hücresinin mitoz bölünmeler ile geli?erek ergin bir canl› meydana getirmesine geli?me denir. Sporla üreyen bitkilerde geli?me sporun çimlenmesi ile olur. Vejetatif üreyen bitkilerde geli?me bir göz, bir yaprak veya bir daldan olabilir. Tohumlu bitkilerde ise geli?me tohum içinde olur. E?eyli üreyen hayvanlardan ku? ve sürüngen yumurtalar›, bal›k ve kurba€a yumurtalar›ndan farkl› olarak embriyoyu koruyan örtülere sahiptir. Bu örtülerden amniyon kesesi, allantoyis, vitellüs kesesi ve koryondur. Bal›k ve kurba€alarda ise bu embriyonik örtülerden sadece vitelüs kesesi bulunur. Memelilerde embriyonun korunmas› ve beslenmesi plâsenta ile olur. Plâsentada bulunan göbek ba€› ile anne ve embriyo aras›nda madde al›? veri?i sa€lan›r. Hayvan hücrelerinde farkl›la?ma gastrulasyon evresinde gerçekle?ir. Böylece ektoderm, endoderm ve mezoderm olmak üzere iki veya daha fazla embriyonik tabaka o l u ? u r. Bu tabakalardan ise doku ve organlar geli?ir. Bu ?ekilde embriyonik tabakalardan doku ve organlar›n geli?mesine histogenez ve organogenez denir. Gastrulasyon evresinde embriyonik tabakalar birbirini etkileyerek doku ve organ olu?umunu sa€lar. Bu ?ekilde embriyonik tabakalar›n birbirini etkileyerek doku ve organlar› olu?turmas›na embriyonik indüksiyon denir. Geli?menin ayd›nlat›labilmesi için hücre ve doku kültürleri üretilmi?tir. Bu yolla kansere sebep olan kontrolsüz hücre bölünmesi de ayd›nlat›lmaya çal›?›lm›?t›r. Ayr›ca, doku ve organ nakli olmaks›z›n canl›n›n kendi hücreleri üretilerek canl›n›n doku ve organlar›n›n yenilenmesi olas›l›€› dü?ünülmektedir.B‹YOLOJ‹ 4 74 OKUMA PARÇASI Ya?am›n Bitti€i Yerde Bir Di€eri Ba?layabilir... “Bir k›z›n babas›na verebilece€i en de€erli hediye, bir so€utucuda buz içine yerle?tirilmi? kalbi olamaz ku?kusuz. Ancak bu kalp, babas›na yeniden hayat verebilecek bir özelli€e sahipse, de€eri tart›?›lmaz derecede artar. Bir trafik kazas› sonucu hayat›n› kaybeden 22 ya?›ndaki k›z, babas›na yeni bir hayat›n kap›lar›n› açt›. 20 y›ld›r kalp hastal›€›ndan ?ikayetçi Chester Sauber, atardamarlar›n›n aç›lmas› amac›yla üçü aç›k olmak üzere toplam be? kalp ameliyat› geçirmi?; dört y›l önce de kalp nakli için s›raya girmi?ti. Bu dört y›l, kendisine uygun, ölümünü engelleyebilecek bir kalbin bekleyi?i ile geçti. K›z›n›n ölümü, neden oldu€u üzüntünün yan› s›ra ona ikinci bir ya?am olana€› sunuyordu. Verdi€i can, ?imdi kendisine can veriyordu...” Gerçek Ölüm Beyin Ölümü... Geçmi?teki diri diri gömülme korkusuna bugün bilinçsizlikten kaynaklanan diri diri organlar›n al›nmas› korkusu eklendi. 1960’larda organ nakli ameliyatlar›n› gerçekle?tiren cerrahlar da t›bbi olarak öldü€ü kabul edilen hastalar›n kalpleri hâlâ at›yor olmas› nedeniyle gerçekten ölüp ölmedikleri konusunda ku?kular vad›. Geri dönü?süz bir durum olan koma sonucu hareket edemeyen, nefes alamayan ve reflekslerini kaybeden hastalar›n beyin i?levleri durur. Ayn› y›llarda yap›lan çal›?malarda, hastan›n solunum ve dola?›m gibi temel ya?amsal i?levleri desteklense bile bu durg u n l u € u n ölüme e?de€er oldu€u kan›tlanm›?t›r. Böylece ölümün tan›s›nda tart›?mas›z herkesinB‹YOLOJ‹ 4 75 kabul edece€i evrensel bir yöntemin geli?tirilmesi önem kazanmaktad›r. Ölümle ya?am›n ayr›ld›€› çizginin güvenilir bir kesinlikle belirlenmesi t›bb›n bu alanda a€›rl›kla yer verilen konusudur; çünkü t›bbi ölümün gerçekle?ece€inin anla?›lmas›, tan›s›n›n koyulmas› ve organlar›n›n al›nmas› çok k›sa bir süre içerisinde gerçekle?tirilir. Bu süreç, bir çok hekimin ortak çal›?mas›n› gerektirir. Olgular›n bir ço€unda ölmekte olan hasta, organlar›n› s›ras›yla yitirir ve kalbin durmas› h›zla serebral iskemi (beynin kanlanmamas›), ikinci olarak da beynin durmas› ve beyin ölümü ile (t›bbi ölüm) sonuçlan›r. Organlar›n al›narak bir hastada kullan›lmas› o rga n hasar›n›n yayg›n oldu€u durumlarda gerçekle?tirilemez. Beyin ölümüyle sonuçlanan olgular›n az bir k›sm›nda da beyin hasar› beynin yaralanmas› sonucu gerçekle?mi?tir ve solunum desteklenerek solunumun durmas› geciktirilebilir. Bu durumda daha kalp atarken, ancak beyin ölümü kan›tland›ktan sonra ya?ayabilir organlar›n al›nmas› olanakl›d›r. T›bbi ölüm di€er bir deyi?le “beyin ölümü” bir tak›m testler ile hesaplan›r. Beyin ölümü saptand›€›nda hastan›n destek tedavileri ile solunumu ve dola?›m› devam ettirilse de, yani temel ya?amsal i?levi sürdürülse de belirli bir süre sonra ölümün kabul edilmesi ve destek tedavilerin kesilmesi uygundur. Bu durum, asla hastan›n ya?am›na son vermek olarak de€erlendirilmemelidir. Hastan›n hayata dönebilmesi için t›bbi aç›dan her olana€›n kullan›ld›€› hasta yak›nlar›na aç›klanmal›d›r. Hasta yak›nlar› bu a?amada destek tedavisinin kesilip kesilmemesinde karar verme yetkisine sahiptir: Cenazelerini götürebilecekleri gibi kalp at›m› devam etti€i sürece destek tedavisinin sürdürülmesini de isteyebilirler. Ancak her iki durumda da ölünün organlar› tekrar kullanamayacak ?ekilde harab olaca€›ndan, bir anlamda gömülerek “çöpe at›laca€›” unutulmamal›d›r. (K›salt›larak al›nm›?t›r.) Didem SARIYEL Bilim Teknik Say›: 324, sy. 54-55.B‹YOLOJ‹ 4 76 . TEST II 1. Döllenmi? olan ku? yumurtas›nda a?a€›da yaz›lan embriyonik örtülerden hangisi embriyonun beslenmesini sa€lar? A) Vitellüs B) Koryon B) Allantoyis D) Amniyon 2. “Plânarya rejenerasyonla yenilenebilir. Böylece her kopan parçadan yeni plânaryalar meydana gelir. Yukar›daki canl›da görülen yenilenme bir çe?it e?eysiz ço€alma gibi dü?ünülebilir. Buna göre geli?mi? bitkilerde buna benzer üreme ?ekli nedir? A) ‹zogami B) Tozla?ma C) Konjugasyon D) Vejetatif üreme 3. Yukar›da verilen deneye göre gözün olu?umu ile ilgili tan›mlama a?a€›dakilerden hangisidir? A) Segmentasyon B) Embriyonik indüksiyon C) Gastrulasyon D) NörülasyonB‹YOLOJ‹ 4 77 4. A?a€›da yaz›lan organlardan hangisinin kar?›s›nda yaz›lan embriyonik tabaka ile ili?kisi yoktur? A) Akci€er-Endoderm B) Kas ve iskelet sistemi-Mezoderm C) Böbrek-Ektoderm D) Yumurtal›k-Mezoderm 5. I. Karaciger II. Testis III. Ba€ dokusu IV. Alt deri V. Pankreas Yukar›da yaz›lanlardan hangisi veya hangileri mezodermden geli?ir? A) I-II-IV B) II-III C) III-V D) II-III-IV 6. Tohumun çimlenmesi s›ras›nda çenekler endospermden besin sa€larlar. Buna göre; ku? ve sürüngenlerde embriyonun beslenmesini sa€layan yap› a?a€›dakilerden hangisidir? A) Plâsenta B) Koryon C) Allantoyis D) VitellüsB‹YOLOJ‹ 4 78 7. Bitkilerde büyüme s›n›rs›zd›r. Bu durum bitkilerde bulunan hangi doku ile sa€lan›r? A) Meristem B) Parankima C) Çenek D) Endosperm 8. “Ektodermin geli?mesi sonucu beyin, omurilik ve duyu organlar› geli?ir.” Yukar›da verilen embriyonal geli?im evresi a?a€›dakilerden hangisidir? A) Organogenez B) Gastrula C) Blâstulâ D) Nörilâsyon 9. Döllenmi? ku? ve sürüngen yumurtalar›nda allantoyis, koryon ve kabu€un ortak olan görevi a?a€›dakilerden hangisidir? A) Bo?alt›m B) Solunum C) Besin sa€lama D) Embriyoyu koruma1 0 . Memeli embriyosunda göbek ba€›nda bulunan iki atardamar›n görevi a ? a € › d a k i l e r d e n hangisidir? A) Besin ve oksijeni plâsenta ile embriyoya iletmek B) Embriyoyu beslemek C) Embriyoyu korumak D) Embriyoda meydana gelen bo?alt›m maddelerini embriyodan uzakla?t›rmak 11. Ku? yumurtas›nda bo?alt›mla ilgili embriyonal tabaka a?a€›dakilerden hangisidir? A) Allantoyis B) Amniyon kesesi C) Vitellüs kesesi D) Koryon 12. Süngerlerde embriyonal geli?im s›ras›nda embriyonik tabakalardan hangisi olu?maz? A) Mezoderm B) Ektoderm C) Endoderm D) Sindirim borusu B‹YOLOJ‹ 4 79B‹YOLOJ‹ 4 80 13. A?a€›dakilerden hangisi tohumun çimlenmesi sonucu olu?an bir yap› de€ildir? A) Endosperm B) Embriyo C) Tohum kabu€u D) Vitellüs 14. A?a€›dakilerden hangisi tek yumurta ikizleri için yanl›? bir ifadedir? A) Cinsiyetleri ayn›d›r. B) Protein yap›lar› farkl›d›r. C) Kan gruplar› ayn›d›r. D) Parmak izleri ayn› olabilir. 15. A?a€›dakilerden hangisi çiçekli bitkilerle ilgili do€ru bir ifade de€ildir? A) Çiçekli bitkilerde embriyonal geli?im tohum içerisinde ba?lar. B) Çiçekli bitkilerde gamet olu?umu vard›r. C) Çiçekli bitkilerde e?eysiz üreme ?ekli vejetatif üremedir. D) Çiçekli bitkiler, sporla da ürerler. 16. A?a€›dakilerden hangisi tohumun çimlenmesi için gerekli olan uygun çimlenme ko?ullar›ndan de€ildir? A) Uygun ›?›k B) Uygun s›cakl›k C) Uygun nem D) Oksijen miktar›B‹YOLOJ‹ 4 81 17. Embriyonik tabakalar›n birbirini etkilemesi sonucu doku ve organlar›n geli?imi gerçekle?ir. Örne€in, sinir sistemi, s›rt mezoderminin ektodermi etkilemesi ile olu?ur. Buna göre bu durum a?a€›da yaz›lanlardan hangisi ile aç›klanabilir? A) Gastrulasyon B) Embriyonik indüksiyon C) Nörilâsyon D) Segmentasyon 18. A?a€›daki hayvanlardan hangisinin embriyosunda plâsenta geli?imi görülmez? A) Kar›nca B) Fare C) Kanguru D) Fil 19. Bal›klar›n döllenmi? yumurtas›nda a?a€›daki embriyonik yap›lardan hangisi görülür? A) Amniyon B) Vitellüs C) Allantoyis D) KoryonB‹YOLOJ‹ 4 82 20. A?a€›da yaz›lan bitkilerden hangisi çift çeneklidir. A) Bu€day B) M›s›r C) Lale D) Fasulye 21. A?a€›da yaz›lan bitkilerden hangisinde kambiyum bulunmaz? A) Fasulye B) Bezelye C) Bu€day D) Nohut