Enfeksiyon Biyolojik Savaş Etkenleri - Korunma B İ YOLOJ İ K SAVA Ş ETKENLER İ - KORUNMA Prof Dr Ne ş e Salto ğ lu Cerrahpa ş a T ı p Fakültesi Enfeksiyon Hast. ve Klinik Mikrobiyoloji ADBiyolojik sava ş nedir? İ nsan, hayvan, bitkilerde ölüm veya ? hastal ı k olu ş turma amaçl ı canl ı mikroorganizmalar veya mikroorganizma toksinlerinin kullan ı lmas ı ile yap ı lan sava şTarih ç e 1347 K ı r ı m sava ş ı (vebal ı hastalar ı ) ? 1960 Francisella tularensis ? ABD 1960 ? Sovyetler Birli ğ i 1990 ? 1710 Rus- İ sveç sava ş ı (veba) ? 2. dünya sava ş ı nda veba basilinin ? kullan ı lmas ı İ ngiltere Hintlilere kar ş ı çiçek virusu ?Tarih ç e 1925 ’ te Cenevre protokolü ile ? biyolojik sava ş etkenlerinin kullan ı m ı yasaklanm ı ş 1942-43 İ skoçya ’ da Gruniard adas ı ? ş arbon basili ile aerosolNeden biyolojik sava ş? Çok büyük kay ı p verdirebilir ? Çok geni ş alan ı etkileyebilir ? Ke ş fedilmeleri güçtür. Do ğ al bir epidemi ? ile kar ı ş abilir. Üretilmeleri kolay ve ucuz ajanlard ı r. ? Tedavileri güçtür. ?Biyolojik sava ş etkeni bir ajan n ö zellikleri Çabuk etkili olmal ı ? Çabuk yay ı lmal ı ? Çabuk kaybolmal ı ? Ortamdan temizlenebilme ? yöntemleri bilinmeliHangi yolla kullan l rlar? Aerosol ? Solunum yoluyla inhalasyon ? Beslenme yoluyla geçi ş ? Cilt yolu ile temas ? Yiyecek –i çeceklerin ? kontaminasyonu Artropodlar arac ı lığı ile ?Kategori A Ulusal güvenli ğ i tehdit edecek riske sahip ? mikroorganizmalar ı içerir. Kolay yay ı l ı rlar, ? Mortalitesi yüksek tablolara yol açarlar, ? Sosyal panik ve çöküntüye neden olurlar. ? Korunma için özel çaba gerektirirler. ?  Kategori A Ajanlar Bacillus anthracis                        ? Yersinia pestis                                         ? Clostridium botulinum                             ? Francisella tularensis                              ? Çiçek ? virüsü                                                         Filovirüsler (Ebola-Marburg hemorajik ate ş i) ? Arenavirüsler (Lassa, Arjantin hemorajik ate ş i) ?Kategori B Bu ajanlar ı n yay ı l ı mlar ı orta ? derecededir, a ğı r hastal ı k olu ş turmazlar. ? ölüm oranlar ı dü ş üktür. ?  Kategori B Coxiella ? burnetii                         Brucella ? türleri                                Burkholderia ? mallei                                Alfavirüsler (Venezuella ? At Ensefaliti, Bat ı ve Do ğ u At ensefalomiyeliti) Clostridium ? perfringens (e toksin) Staphylococcus aureus ? (enterotoksin B) Salmonella türleri ? Shigella dysenteriae ? Escherichia coli ? (O157:H7, EHEC) V.cholerae ? Cryptosporidium ? parvumKategori C Kitleye yay ı labilirler ve tedavilerinde ? güçlüklerle kar ş ı la ş ı l ı r. Mycobacterium tuberculosis ? Hantaan virüs ? Sar ı humma virüsü ?Ş arbon gram pozitif, hareketsiz, sporlu ? aerob basil ? B antracis sporlar ı 140C de 30 ? dakikada 180 Cde 2 dakikada ? inaktive olur dezenfektanlara dirençli ? yüksek kons form aldehid %5-10 ? gluteraldehid %2-4 hidrojen peroksid ve ? perasetik asit etkili ?Ş arbon tehditler 1979 Sverdleskov/Ukrayna ? 1990-1991 Körfez Sava ş ı ? (Irak biyolojik sava ş için geli ş tirdi) 1992 ‘de Sovyetler Birli ğ i ? 66 olgu inh. ş arbonu nedeni ile ölüm 1995 Metro sald ı r ı s ı /Tokyo ? 1997-98 Körfez tehditi, ? 2 milyon Amerikan askeri a ş ı land ı 2001 Dünya Ticaret Merkezi sald ı r ı s ı ?Ş arbon tehditler 1995 Tüm antibiyotiklere dirençli ? laboratuvar su ş u/Rusya 1966, 1989, 1995, 1998,2001 ? Uluslararas ı Ş arbon Konferanslar ı Biyolojik sava ş etkeni olarak ? ş arbon İ ngiltere, ABD, Irak, ? Sovyetler Birli ğ i,JaponyaBiyolojik Sava şta Neden Ş arbon? Ş arbon sporlar ı solunum yolu ile al ı nabilir ? Solunum yolu ile al ı nmada yüksek ölüm oran ı ? Sporlar önemli stabiliteye sahip ? 50 kg ş arbon rüzgarla 500.000 yerle ş imli bir ? merkeze gönderilirse 95.000 ölüm, 125.000 hastaneye yat ı ş ? Herhangi bir yol ile insanlarda ş arbon etkeninin infektif ? dozu kesin bilinmiyor İ nhalasyon için tahmini doz 8000- 50.000 sporSolunum yolu şarbonu İ K:iyi bilinmiyor 1-43 gün ? periyod doza ba ğ l ı olabilir ? Sovyetler Birli ğ inde 1979 epidemisi ? İ nhale sporlar alveoller içerisinde hemen ? germinasyona u ğ ramazlar Alveolar makrofajlar taraf ı ndan al ı nana dek ? potansiyel olarak beklerler Sporlar makrofajlarda germine ve replike ? olurlarSolunum yolu şarbonu Bo ğ az a ğ r s - ate ş-kas a ğ r s , kuru ö ks ü r ü k, nefes darl ğ , stridor, siyanoz, şok ve menenjit geli şebilir Antibiyotikler sadece germinatif yada vegetatif formlara etkilidir Ö l ü m oran %86-89Ş arbon laboratuvar tan s Doku veya di ğ er klinik örneklerden B. antracisin ? izolasyonu ve do ğ rulanmas ı kültür, gram boyama, kapsül için metilen mavisi ? boyama Di ğ er laboratuvar testleri ? Örneklerde B. antracisin polimeraz zincir ? reaksiyonu ile gösterilmesi B. antracisin klinik örneklerde ? immunohistokimyasal boyamalarla gösterilmesi Di ğ er laboratuvar testleri (seroloji) ?Şü pheli materyalle temas Temas durumunda ? erken tedavi önemlidir. Akc. infeksiyonunun ? geli ş ebilmesi için çok küçük partiküllerinin inhalasyonu gereklidir Bunu yapmak için ileri ? teknoloji ve özel ekipman gerekir.Şü pheli materyalle temas halinde yakla ş m Ş üpheli zarf ya da paketi sallamay ı n ı z ? Temas olmu ş sa ellerinizi sabun ve su ile y ı kay ı n ı z ? ve yüzünüze bula ş may ı önleyiniz Evde iseniz polise haber veriniz ? İ ş te iseniz polise ve i ş yeri güvenli ğ i ve yönetime ? haber veriniz Paket size ula ş t ığı nda odan ı zda ya da bu ş üpheli ? materyalin oldu ğ u alandaki ki ş ileri saptay ı n ı z; bu listeyi hem sa ğ l ı k yetkililerine hem de polis yetkililerine ara ş t ı rma ve tavsiyeler için bildiriniz.Şü pheli materyale yakla ş m- 2 Ş üpheli materyal yüzey d ı ş ı nda ise ? Tozu temizlemeye çal ı ş may ı n ı z, ? Kab ı ndan ç ı karmaya çal ı ş may ı n ı z ? Odadan ç ı k ı n ı z,kap ı y ı kapay ı n ı z ? Di ğ er ki ş ilerin bu alana giri ş ini ? engelleyiniz Ellerinizi sabun ve su ile y ı kay ı n ı z ?Sa ğ l k personelinin şü pheli materyale yakla ş m Sa ğ l ı k personeli için standart önlemler ? al ı nmal ı İ nvazif prosedür sonras ı veya otopsi ? yap ı lmas ı nda aletler ve etraf sporisidal (Klorid) gibi ajanla dezenfekte edilmeli ancak organik materyal ? varl ığı nda kloridlerin etkisi s ı n ı rl ı ! sporlar s ı cak, gün ı ş ığı , dezenfektanlara ? dirençli y ı llarca toprakta ve suda canl ı kalabilirBiyolojik sava ş etkeni şarbonla Temas sonras profilaksi Eri ş kinler ? Siprofloksasin oral 60gün ? Doksisiklin oral 60gün ? Gebeler ? Amoksisilin oral 60 gün ?Biyolojik sava ş etkeni şarbonla Temas sonras profilaksi Çocuklar ? Amoksisilin oral 500mg x 3 60 ? gün Siprofloksasin oral 10-15mg/kg 12 ? saattebir 60 gün Doksisiklin>8 ya ş oral 100mgx2 ? 60 gün Temas ö ncesi korunma A ş ı lanma ? protektif antijenden haz ı rlanan ? avirulan a ş ı kullan ı l ı r B.antracis kültürü hücresiz filtrattan ? elde edilmi ş V770-NP1-R su ş u Amphogel, Wyeth lab. ?Biyolojik Sava ş ta Tan Biyolojik silah sald ı r ı s ı aerosol ? formunda sessiz, kokusuz ve renksiz oldu ğ u için sald ı r ı an ı nda tespit zordur. Hastal ığı n tan ı s ı ilk olgu ortaya ç ı kt ığı ? zaman olas ı d ı r. Sald ı r ı bölgesinden al ı nan biyolojik ? örneklerin laboratuvar tetkiki sonucu tan ı koyulabilir. A ş uygulamas Uygulama ş emas ı ? 3 subkütan injeksiyon, 0.-2.-4. haftalarda, ? 3 boster doz 6.-12.- 18. aylarda ?Biyolojik silahlara kar ş savunma Haz ı rl ı k ve önlemlerin al ı nmas ı ? Ajanlar ı bilmek , buna haz ı rl ı kl ı olmak ? Saptamak ve gözetim ? Erken saptamak, antidot-a ş ı geli ş tirmek ? Tanı ve etkenin özelliklerini ? belirleme Uygun lab. kurulmas ı ? Yöntemlerin olu ş turulmas ı ? İ leti ş im ?• İ lk yard ı m • Tan ı • Dekontaminasyon • Koruyucu önlemler Biyolojik Sald ı rı da Yap ı lacak İ ş lemler Sald ı r ı larda ki ş iye yap ı lacak ilk i ş lem ? elbiselerinin ç ı kar ı lmas ı d ı r. Dekontaminasyon i ş lemi yap ı lmadan ? hastaneye getirilmez. A ğı zdan a ğı za resusitasyondan ? kaç ı n ı lmal ı d ı r. Hastaya ait materyalle do ğ rudan temas ? edilmemelidir. İ lk Yard mTan sal ö rneklerin toplanmas Rutin inceleme için ? Antrax ? C. perfringens ? Özel tan ı sal incelemeler için ? Ş arbon ? Botilinum toksini ? Stafilokok enterotoksini ? Clostridium perfringens ?Laboratuvara ö rnek g ö nderme Örnekler vidal ı , kapakl ı plastik ş i ş elere konulmal ı ? S ı z ı nt ı y ı önlemek için ikinci bir plastik ş i ş e ya da çantaya ? konulmal ı Tüm örnekler metal bir nakil kutusuna konulmal ı -s ı zma ? engellenmeli Etkene maruz kalm ı ş ki ş ilerden al ı nan örnekler rutin lab. ? nakledilmeli Örnekler özel testler için aç ı kça i ş aretlenmeli ? Muhafaza zinciri kurallar ı na uyulmal ı ? Etiketlerde hastan ı n ad, ünitesi, tarih ve sonuçlar ı alacak bölüm ? i ş aretlenmeli Kontaminasyon en aza indirilmeli. ? Gaz maskesi ve güvenli s ığı naklar ? sa ğ lanmal ı Kolay dekontamine olmayacak malzeme ? seçilmeli Tüm yiyecekler a ğ z ı s ı k ı ca kapal ı kaplarda ? saklanmal ı Koruyuculuk ÖnlemleriÇ İ Ç EK (Smallpox, Variola) Toksemi ve spesifik d öküntü ile seyreden viral ? hastal ı k Aerosol yolu ile bula ş ı r ? mortalitesi yüksek, ? İ S: 10-17 gün Hastal ı k süresi 1-2 hfÇ i ç ekte Korunma Cilt döküntüleri tamamen geçene kadar ? izolasyon gerekir. Solunum izolasyonu gerekir. Bunun için negatif ? bas ı nçl ı odalara, özel filtrelere gerek vard ı r.Cilt temas ı da eldiven, elbise gibi ? koruyucu önlemlerle engellenmelidir. İ lk çiçek hastal ığı tan ı s ı koyuldu ğ unda ? yak ı n temasta olan ki ş ilerin 72 saat içinde a ş ı lanmas ı hastal ığı n hafif atlat ı lmas ı n ı sa ğ lar. Ç i ç ekte KorunmaÇ i ç ek korunma İ MMUNOPROF İ LAKS İ : ? Wyett a ş ı s ı tek doz ? Ig 0.6 ml/kg i.m ? Kemoprofilaksi ? Hayvan deneylerinde Sidofovir adl ı ilac ı n ilk ? 24 saat içinde verildi ğ inde etkili olabilece ğ i görülmü ş tür.Veba Aerosol veya mikrobik ta ş ı y ı c ı lar ? İ nsandan insan bula ş ma yüksek ? İ S : 2-3 gün ? Hastal ı k süresi 1-2 gün ? Ölüm oran ı çok yüksek ? Hastalar ı n izolasyonu, temas ? önlemleri al ı nmal ı VebaVeba İ mmunoprofilaksi ? uzun süreli ? korunma sa ğ layam ı yor. 1. doz ba ş lang ı çta ? 1ml 2. doz 3. ayda ? 0.2ml 3. doz 5. veya 6. ? ayda 0.2 ml Her 6 ayda bir ? rapel Kemoprofilaksi ? 7 gün süreli oral ? yolla Doksisiklin ? 2x100mg/gün Veya ? Siprofloksasin ? 2x500mg/günBrusella Aerosol ya da yiyeceklere sabotaj yolu ile ? yay ı labilir Islak toprak ve yiyeceklerde uzun süre ? kal ı c ı İ nsandan insana bula ş maz ? İ nfeksiyoz gücü yüksek ? İ S: 1 aya kadar ? Hastal ı k süresi 1 hf ’ dan 1 y ı la kadar ? Ölüm oran ı dü ş ük ? Antimkrobiyal tedavi orta derece etkili ?Bruselloz Korunma İ nsan a ş ı s ı yok ? Kemoprofilaksi ? Doksisiklin+rifampisin 3 hafta süre ile ?Tularemi Yay ı lma yolu aerosol ? Pnömoni ? İ nsandan insana bula ş ma yok ? Enfeksiyon gücü yüksek ? İ S 2-10 gün ? Hastal ı k süresi 2 hf ve üzeri ? Tedavi edilmezse orta düzeyde ? mortalite TularemiTularemi İ mmunoprofilaksi ? Canlı attenüe a ş ı , tek doz uygulan ı r ? Kemoprofilaksi ? Doksisiklin veya tetrasiklin 14 gün süre ? ileQ ate şi Q ate ş i etkeni ? Kontamine hava izolasyonu ? Korunma ? İ mmunoprofilaksi ? IND 610 subkütan a ş ı , tek doz ? Kemoprofilaksi ? Doksisiklin veya tetrasiklin 5 gün süre ile ?Viral hemorajik ate ş Aerosol yolu ile bula ş ? Enfeksiyon gücü yüksek ? İ mmunoprofilaksi ? AHF Candid 1 a ş ı s ı ve RVF a ş ı s ı ? Koruyuculuk %50 ?Kolera Yiyecek-içecek kaynaklar ı na sabotaj ? Aerosol yolu ? İ nsandan insana bula ş ma dü ş ük ? oranda İ S: 1-8 gün ? Hastal ı k süresi 1hf ve üzerinde ? Mortal seyir orta –y üksek ? Aerosol ve saf suda kal ı c ı de ğ ildir. ?Kolera Wyett Ayert a ş ı s ı 0.5 ml 2 doz i.m ? veya sc uygulan ı r 0. gün ve 7-30 günlerde ? 6 ay sonra rapel ? Antimikrobiyal tedavi orta etkili ?Ruam Aerosol yolu ile yay ı lma ? 2. dünya sava ş ı ndA Çine kar ş ı kullan ı lm ı ş , ? inhalasyon ruam ı İ nsandan insana bula ş dü ş ük ? Enfeksiyon gücü yüksek ? İ S: 1 y ı la kadar ? Hastal ı k süresi 4-20 gün ? Letalite de ğ i ş ken ?Ruam İ mmunoprofilaksi yok ? Kemoprofilaksi ? Temas sonras ı trimetoprim- ? sulfametaksazol kullan ı lı r.Botilusmus İ mmunoprofilaksi ? Pentavalan antitoksin (A-E) ? 0-2-12. haftalarda subkütan enjeksiyon ? 1 y ı l sonra rapel ?Kaynaklar CDC www.bt.cdc.gov ? NBC www.nbc-med.org ? MDH www.health.state.mn.usindex.html ? HOPK İ NS www.hopkins-biodefense.org ? APIC www.apic.org ? ACP www.acponline.org/bioterro/index.html ? Karay ı lano ğ lu T. Kimyasal ve Biyolojik Terorizm ? Ankara, GATA Bas ı mevi 2002 Pahsa A. Biyolojik Silah Yaral ı lar ı na İ lk Yard ı m ? GATA