3 - Halk Sağlığı Bulaşıcı Hastalıkların Bildirimi BULA Ş ICI HASTALIKLARIN B İ D İ R İ M İ Prof. Dr. Osman G Ü NAY Bula ş c hastal k vakalar hakk nda d ü zenli veri toplanmas , toplanan verilerin analiz edilip yorumlanmas ve elde edilen sonu ç lar n, bu alanda hizmet sunan ki ş i ve kurulu ş lara duyurulmas , bula ş c ha stal klarla m ü cadelede ö nemli yararlar sa ğlar. Bu ç al ş malarla, bula ş c hastal klar n b ö lgesel da ğ l m n ve risk gruplar n ortaya ç karmak, hastal ğ n zaman i ç erisindeki seyrini izleyerek salg nlar ö nceden belirlemek ve gerekli ö nlemleri almak, al nan ö nlemlerin sonu ç lar n de ğerlendirmek ve hastal ğ n epidemiyolojik ö zelliklerinde zaman i ç erisinde bir de ği ş iklik olup olmad ğ n belirlemek m ü mk ü n olmaktad r. Bu nedenle, ü lkeler bula ş c hastal k s ü rveyans sistemlerini g üç lendirmeye ç al ş maktad r. Tan m lar S ü rveyans: Belli bir sorunla ilgili verilerin d ü zenli olarak toplanmas , toplanan bilgilerin analiz edilmesi ve elde edilen sonu ç lar n ihtiyac olan birimlere duyurulmas n kapsayan ç al ş malar n t ü m ü d ü r. Bildirim: Hastal k vakalar ndan veya salg nlard an, sa ğl k otoritelerinin resmi yollarla haberdar edilmesidir. Daha ç ok bula ş c hastal klarda uygulanan bildirim, kanserler gibi baz bula ş c olmayan hastal klarda da uygulan r. Bildirim, s ü rveyans sisteminin temelini olu ş turur. Bildirim sisteminde g ö rev li birimlerin kendili ğinden d ü zenli olarak bildirim yapmas durumuna pasif s ü rveyans , ilgili birimlerin bildirim yapmas n beklemeksizin yetkili birmlerin bilgi toplamas na ise aktif s ü rveyans ad verilir. İ hbar: Acil bildirim. Baz hastal klarda vakalar n veya salg nlar n, normal bildirim zaman n beklemeden, en k sa s ü rede ü st birimlere bildirilmesi gerekir. Sentinel s ü veyans: T ü m toplumdan de ğil, belli b ö lgelerden, belli kurumlardan veya belli gruplardan veri toplanmas d r ( Ö rne ğin, influenza bildiriml erinin sadece belli illerdeki e ğitim hastanelerinden yap lmas ). Sendromik bildirim: Spesifik hastal k tan lar n n de ğil, sendromlar olarak bildirilmesidir ( ö rne ğin, ş igellozis veya amebiazis bildirmi yerine, “akut kanl ishal” ş eklinde veya K r m – Kongo kanamal ate ş i yerine “akut hemorajik ate ş ” ş eklinde bildirilmesi) S f r vaka bildirimi: Bildirimi yapmakla g ö revli birimlerin, hi ç vaka bulunmamas durumunda, vaka olmad ğ n bildirmesidir. T ü rkiye ’ de Bula ş c Hastal klar n Bildirimi 1930 y l nda ç kar l an 1593 say l Umumi H fz ss hha Kanunu, bula ş c hastal klar n bildirimi ile ilgili d ü zenlemeler yapm ş t r. Ayn kanun, Sa ğl k Bakanl ğ’ na bula ş c hastal klarla m ü cadele g ö revi ve bula ş c hastal klar n bildirimini d ü zenleme yetkisi vermi ş tir. Sa ğl k Ba kanl ğ bu yetkiye dayanarak, 2004 y l nda, bula ş c hastal klar n bildirim ve ihbar sistemini yeniden d ü zenleyerek, “Bula ş c Hastal klar n İ hbar ve Bildirim Sistemi,Standart Tan , S ü rveyans ve Laboratuvar Rehberi” haz rlam ş t r. Yine ayn yasaya dayan l arak, 30.05.2007 tarihinde “Bula ş c Hastal klar S ü rveyans ve Kontrol Esaslar Y ö netmeli ği” ç kar lm ş t r. 1T ü rkiye ’ deki bula ş c hastal k s ü rveyans n Avrupa Birli ği normlar na uygun hale getirme ve sistemin i ş lerli ğini sa ğlama y ö n ü nde ç al ş malar s ü rd ü r ü l mektedir. Bu ama ç la, 2008 – 2013 y llar n kapsayan, be ş y ll k “Ulusal Stratejik Plan” haz rlanm ş t r. T ü rkiye ’ de halen uygulamada olan s ü rveyans sistemine g ö re, bula ş c hastal klar d ö rt grupta toplanm ş t r. A Grubu Hastal klar: Bu gruptaki hastal klar n ü lke genelinde bildirimi istenmektedir. Bu gruptaki hastal klar ş unlard r: AIDS, akut kanl ishal, bo ğmaca, bruselloz, difteri, gonore, HIV enfeksiyonu, kabakulak, k zam k, k zam k ç k, kolera, kuduz ve kuduz riskli temas, meningokoksik menenjit, meonatal tetanoz, poliomyelit, sifiliz, s tma, ş arbon, ş ark ç ban , tetanoz, tifo, tifo, akut viral hepatitler. Bu gruptaki hastal klardan; AIDS, bo ğmaca, difteri, HIV enfeksiyonu, k zam k, kolera, meningokoksik menenjit , kuduz ve kuduz şü pheli temas, neonatal teta noz, maternal tetanoz, poliomyelit, sistemik ş arbon ve tifo ’ da vaka ihbar , yani acil bildirimi istenir. Gonore ve Sifilizde, salg na neden olabilecek vakalar n ihbar istenir. Ö rne ğin, poliklinikte tespit edilen normal bir gonore vakas nda normal bildirim yeterli iken, bir genelevi ç al ş an nda gonore saptand ğ nda, en k sa zamanda ihbar edilmesi gerekir. Yine bu gruptaki hastal klardan, Akut Kanl İ shal, Kabakulak, K zam k ç k salg n s ö z konusu oldu ğunda, ihbar gereklidir. A gruba hastal klar n, genel olarak t ü m sa ğl k kurulu ş lar ndan bildirimi yap lmaktad r. Bu gruptaki bir hastal k vakas , hastan n ba ğl oldu ğu sa ğl k oca ğ taraf ndan tespit edilmi ş se, vaka sa ğl k oca ğ nda bulunan Form 016 ’ ya (Bildirimi Zorunlu Hastal klar Tespit Fi ş i) i ş lenir ve ay sonunda bu vakalar form 017/A ’ ya kaydedilerek, sa ğl k grup ba ş kanl ğ na, sa ğl k m ü d ü rl ü ğü ne bildirilir. Sa ğl k oca ğ nda tespit edilen vaka ba ş ka bir sa ğl k oca ğ b ö lgesinde ise, vaka tespit edilir edilmez Form 014 d ü zenlenerek, sa ğl k grup ba ş kanl ğ na g ö nderilir. Di ğer sa ğl k kurulu ş lar nda tespit edilen vakalar i ç in Form 014 d ü zenlenerek, g ü n ü g ü n ü ne sa ğl k m ü d ü rl ü ğ ü ne veya grup ba ş kanl ğ na bildirilir. Sa ğl k grup ba ş kanl klar kendilerine gelen Form 014 ’ leri hi ç bir i ş lem yapm adan il sa ğl k m ü d ü rl ü ğü ne g ö nderir. İ l sa ğl k m ü d ü rl ü kler, gelen Form 014 ’ leri, vakalar n ba ğl oldu ğu sa ğl k ocaklar na g ö re ay rarak, ilgili sa ğl k ocaklar na g ö nderir. Sa ğl k ocaklar , Form 014 ile bildirilen vakalar da Form 016 ’ ya i ş ler. Ay sonunda, sa ğl k oca ğ taraf ndan tespit edilmi ş olan ve di ğer sa ğl k kurulu ş lar nda tespit edilerek Form 014 ile sa ğl k oca ğ na bildirilen vakalar, Form 017/A ’ ya kaydedilerek il sa ğl k m ü d ü rl ü ğü ne bildirilir. İ l sa ğl k m ü d ü rl ü klerinde, sa ğl k ocaklar ndan gelen Fo rm 017/A ’ lar n icmali (toplam ) yap larak, Sa ğl k Bakanl ğ Temel Sa ğl k Hizmetleri Genel M ü d ü rl ü ğü ’ ne ayl k olarak bildirilir. B Grubu Hastal klar: Uluslararas Sa ğl k D ü zenlemeleri gere ğince, D ü nya Sa ğl k Ö rg ü t ü ne bildirilmesi gereken hastal klard r. Bu grupta yer alan d ö rt hastal k; ç i ç ek, sar humma, epidemik tif ü s ve vebad r. Bu gruptaki hastal klar n tamam ihbar zorunlu olup, tespit edildi ğinde en h zl bi ç imde (telefonla), il sa ğl k m ü d ü rl ü ğ ü ne, oradan da yine telefonla Sa ğl k Bakanl ğ Temel Sa ğl k Hizmetleri Genel M ü d ü rl ü ğü Bula ş c Hastal klar Daire Ba ş kanl ğ’ na ihbar edilir. Ay sonunda ise di ğer hastal klarla birlikte yaz l bildirimi yap l r. 2C Grubu Hastal klar: Bu gruptaki hastal klar sentinel s ü rveyans istenen hastal klard r. Bu hastal klar hakk nda t ü m ü lkeden de ğil, belli b ö lgelerden, belli kurumlardan veya belli gruplardan bilgi toplan r. Bu grupta yer alan hastal klar ş unlard r: Akut hemorajik ate ş , Creutzfeldt – Jacob hastal ğ , ekinokokkoz, hemofilus influenza tip b, influenza, kal a azar, konjenital rubella, lejyoner hastal ğ , lepra, leptospiroz, subakut sklerozan panensefalit, ş istosomiyaz ( ü riner), trahom, toksoplazmoz, tularemi. Bu gruptaki hastal klar, rehberde belirtilen kurum ve kurulu ş larda saptand ğ nda, Form 014 ile g ü nl ü k olarak il ç e sa ğl k grup ba ş kanl ğ na veya il sa ğl k m ü d ü rl ü ğü ne bildirilir. Grup ba ş kanl klar na gelen formlar da bir i ş lem yap lmadan il sa ğl k m ü d ü rl ü ğü ne g ö nderilir. İ l sa ğl k m ü d ü rl ü kleri Form 014 ’ leri sa ğl k ocaklar na g ö re ay rarak, ilgili sa ğl k ocaklar na g ö nderir. Ay i ç inde ilgili kurulu ş lardan ve sa ğl k grup ba ş kanl klar ndan il sa ğl k m ü d ü rl ü ğü ne gelen Form 014 ’ ler, sa ğl k m ü d ü rl ü ğü nde de ğerlendirilerek, Form 017/C doldurulur ve Sa ğl k Bakanl ğ Temel Sa ğl k Hizmetleri Genel M ü d ü rl ü ğü ’ ne g ö nde rilir. D Grubu Hastal klar: Bu grupta hastal klar de ğil, hastal k etkenleri listelenmi ş tir. Burada belirtilen enfeksiyon etkenlerinin bildirimi, sentinel s ü rveyans yakla ş m na uygun bi ç imde belirtilmi ş olan laboratuvarlardan yap l r. Bu gruptaki enfeksiy on etkenleri ş unlard r: Campylobacter jejuni, Chlamidia trachomatis, Cryptosporodium sp, Entemoeba histolitica, Enterohemorajik E coli, Giardia intestinalis, Salmonella sp, Shigella sp, Listeria monocytogenes. Bu gruptaki hastal k etkenleri, rehberde belir tilen laboratuvarlarda saptand ğ nda, “Enfeksiyon Etkenleri Bildirim Fi ş i” ile kurumun bildirim sorumlusuna g ü nl ü k olarak bildirilir. Bildirim sorumlusu haftal k olarak, enfeksiyon etkenleri bildirim fi ş lerinin toplam n ç kararak, Form 017/D ’ yi doldurur ve bu formu enfeksiyon etkenleri bildirim fi ş leri ile birlikte il ç e sa ğl k grup ba ş kanl ğ na veya il sa ğl k m ü d ü rl ü ğü ne g ö nderir. İ l sa ğl k m ü d ü rl ü ğü , enfeksiyon etkenleri bildirim fi ş lerini, ilgili sa ğl k ocaklar na g ö nderir. Ay sonunda, sa ğl k m ü d ü rl ü ğü n de toplanm ş olan Form 017/D ’ lerin icmali yap larak, ile ait Form 017/D olu ş turulur ve Sa ğl k Bakanl ğ Temel Sa ğl k Hizmetleri Genel M ü d ü rl ü ğü ’ ne g ö nderilir. Yapt r mlar Bula ş c hastal klar n bildirimi ile ilgili kurallara uymayan ki ş i ve kurumlar İ l S a ğl k M ü d ü rl ü ğü taraf ndan uyar l r. Eksikli ğin devam halinde, “ Kamu Sa ğl ğ n Tehlikeye D üş ü r ü c ü Davran ş lardan Dolay ” su ç duyurusunda bulunulur. Kaynaklar 1. Sa ğl k Bakanl ğ : Bula ş c hastal klar n İ hbar ve Bildirim Sistemi, Standart Tan , S ü rveyans ve Laboratuar Rehberi. Ankara 2004. 34