1 - Halk Sağlığı Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş Yöntemleri 1 BULAŞICI HASTALIKLARLA SAVAŞ YÖNTEMLERİ Prof. Dr. Ahmet ÖZTÜRK 2 Amaç • Bulaşıcı hastalıklarla mücadelede genel yöntemlerle ilgili bilgi sahibi olma 3 Hedefler • Bu dersin sonunda; - Bulaşıcı hastalıklarda kaynak, bulaşma yolu ve sağlam insanla ilgili özellikleri tanımlayabilecek, 4 Hedefler - Hastalık kaynaklarına yönelik alınabilecek önlemleri açıklayabilecek, - Bildirimi zorunlu hastalık ve etkenleri gruplarına göre sayabilecek - Bulaşma yollarını kesmeye ve sağlam insanı korumaya yönelik önlemleri sıralayabileceksiniz 5 Enfeksiyon zinciri Birbirine bağlı 3 halkadan oluşur: 1. Hastalık kaynağı ( rezervuar ) 2. Bulaşma yolu 3. Sağlam insan ( duyarlı kişi / konakçı ) 6 Bu enfeksiyon yada bulaşma zincirini herhangi bir halkasından kırarak hastalığın yayılmasını önler ve sağlam insanı korumuş oluruz. 7 Kaynak Enfeksiyon etkeninin; - üzerinde yaşadığı, - ürediği ve - yaşamını sürdürebilmek için bağımlı olduğu insan, hayvan, bitki ya da toprak gibi varlıkların tümüne enfeksiyon kaynağı (hastalık kaynağı = rezervuar) adı verilir. 8 Kaynak İnsan : Viral-bakteriyel çeşitli enfeksiyonlar: stafilokoksik-streptokoksik enfeksiyonlar, difteri, kabakulak, tifo, cinsel yolla bulaşan hastalıklar, döküntülü hastalıklar, amebiyazis vb. 9 Kaynak Hayvan : Brusella, kuduz, şarbon, tbc ( bovin ), veba, leptospirozis vb. Toprak : Tetanoz, gazlı gangren, parazitler Bitki : Aspergilluslar Bazı enfeksiyon etmenlerinde birden fazla kaynak bulunabilir. (Tüberküloz: İnsan, sığır; tetanoz: toprak, at bağırsağı….) 10 Bazı kişiler etkenle enfekte oldukları halde hasta olmayabilirler, ancak bu enfeksiyon etkenine kaynaklık yapıp, onu taşıyabilir ve saçabilirler. Bunlara taşıyıcı (portör ) adı verilir. 11 Bulaşma Yolu Bulaşma iki türlü olur: 1. Doğrudan bulaşma : Enfeksiyon etkeninin kaynaktan sağlam kişiye, herhangi bir araç- gerece gerek kalmadan doğrudan geçmesidir. 12 Öksürme-hapşırma (damlacık), öpme, cinsel ilişki, ısırma, transplasental yol doğrudan bulaşma yollarıdır 13 2. Dolaylı bulaşma : Araçlarla : Etken kaynaktan ayrıldıktan sonra bir madde içinde ya da üzerinde yaşamını sürdürürken sağlam kişiye geçebilir. Enfekte / kontamine araç-gereç, su, gıda, kan veya serum 14 Vektörlerle : mekanik (karasinek, hamamböceği / kolera, salmonella, shigella, parazit yumurtaları vb..) ya da biyolojik taşıma (sivrisinek, bit, pire, kene / sıtma, tifus, kala azar vb.) Hava ile : Damlacık çekirdeği ( asılı partikül ) 15 Bazı bulaşıcı hastalıkların birden fazla yol ile bulaşabileceği unutulmamalıdır. Örneğin kızamık esas olarak damlacık yolu ile bulaşırken, enfekte kişilerin burun-boğaz salgıları hatta idrar ile bile geçebilir. Hepatit B, doğrudan cinsel ilişki ile geçebildiği gibi, kan-serum ya da bunların bulaştığı enjektör vb. ile de geçebilir. 16 Sağlam insan ( Konakçı ) • Enfeksiyon etkeni konakçıya deri, mukozalar, solunum-sindirim sistemi, transplasental yol veya organ nakli gibi olaylar sonucu girer. • Konakçı hassas ise enfeksiyon hastalığı oluşur, böylece sağlam insan da kaynak haline dönüşür. 17 HASTALIK KAYNAĞINA YÖNELİK ÖNLEMLER 1. Hastalığın Duyurulması ( Bildirim, İhbar ) : Bulaşıcı hastalıkların sağlık yetkililerine ve sağlık örgütüne bildirilmesidir. 18 Umumi Hıfzıssıhha Kanununun (UHK) 58, 61 ve 62. maddeleri ile, ? serbest çalışan hekimler ? hastane başhekimleri ? okul-pansiyon-fabrika-hapishane- hamam vb. yerlerin sahipleri ya da yöneticileri 19 ? apartman yönetici ve kapıcıları ile ? gemi kaptanları bulundukları yerlerde bir bulaşıcı hastalıktan şüphe ederlerse devletin ilgili makamlarına ( aile hekimi, toplum sağlığı merkezi (TSM), sağlık müdürlüğü veya jandarma-polis ) bildirmek zorundadırlar 20 Sağlık Kuruluşlarının Bildirimde Kullandıkları Formlar Form 014. Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Fişi Form 015. Haftalık Bulaşıcı Hastalık Bildirme Formu Form 016. Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Tespit Fişi Form 017. Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Çizelgesi 21 “ Grup A” Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Bu grupta bulunan hastalıkların bildirimi, Türkiye genelinde hizmet veren ( kamu-özel ) bütün sağlık kuruluşlarından yapılır. Aile Hekimi / Toplum Sağlığı Merkezi (TSM) dışı kişi ve kuruluşlar vakanın tespit edildiği gün Form 014 ile ( ilgili TSM ve Aile hekimine ulaştırılmak üzere ) İl Sağlık Müdürlüğüne bildirim yapmalıdırlar. Aile hekimleri, kendi tespit ettikleri ya da dışarıdan ulaşan vakaları Form 017-A ile aylık olarak TSM ve İl Sağlık Müdürlüğüne bildirirler. 22 “ Grup A” Bildirimi Zorunlu Hastalıklar AIDS Akut kanlı ishal Boğmaca Brusellozis Çocuk felci (poliomyelit) Difteri Gonore HIV enfeksiyonu Kabakulak Kızamık Kızamıkçık Kolera Kuduz / kuduz riskli temas Meningokokkal hastalıklar Neonatal tetanoz Sıtma Sifiliz Şarbon Şark çıbanı Tetanoz Tifo Tüberküloz Viral hepatitler 23 “ Grup B” Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Bütün sağlık kuruluşlarınca, tespit edildiği anda acil olarak ( telefon, faks vb. ile ) ihbar edilmesi zorunlu olan hastalıklardır • Çiçek • Sarı humma • Epidemik tifüs • Veba 24 “ Grup C” Bildirimi Zorunlu Hastalıklar Sadece Yataklı Tedavi Kurumları ya da belirlenmiş sağlık kurumları (Enfeksiyon hast. kliniği bulunan hastaneler veya Eğitim-Araştırma hastaneleri vb. gibi) tarafından bildirilecek olan hastalıklardır. Bu birimler, tespit ettikleri hastalıkları Form 014 ile günlük olarak İl Sağlık Müdürlüğüne bildirirler. 25 “ Grup C” Bildirimi Zorunlu Hastalıklar • Akut hemorajik ateş • Creutzfeldt-Jakob hastalığı • Ekinokokkoz • H.İnfluenza Tip B enfeksiyonu • İnfluenza • Kala-azar • Konjenital rubella • Lejyoner hastalığı • Lepra • Leptospiroz • Subakut sklerozan panensefalit ( SSPE ) • Şistozomiyaz • Trahom • Toksoplazmoz • Tularemi 26 “ Grup D” Enfeksiyon Etkenleri Bu grupta bildirimi zorunlu olan hastalık değil, enfeksiyon etmenidir. Sadece laboratuarlar tarafından bildirimi zorunludur. • Campylobacter jejuni • Chlamydia trachomatis • Cryptosporidium • Entamoeba histolytica • Enterohemorajik E. Coli • Giardia intestinalis • Salmonella • Shigella • Listeria monocytogenes 27 HASTALIK KAYNAĞINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 2. Hastalığın kesin tanımı: Bulaşıcı hastalık ihbarını alan her resmi hekimin ilk görevi hastalığın kesin tanısını koymaktır. Bu, genellikle bakteriyolojik ve serolojik tetkiklerle olur. 28 Bu nedenle her hekim hastadan uygun örnek alma, laboratuara yollama ve sonuçların değerlendirilmesini bilmelidir. • Umumi Hıfzıssıhha Kanunu uyarınca hekimler bulaşıcı hastalık şüphesi varsa, mahkeme kararı olmaksızın bir eve girebilir ve gerekirse zorla muayene yapabilirler (UHK 67. madde ). 29 HASTALIK KAYNAĞINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 3. Hastaların Ayırımı ( Tecrit, izolasyon ) : • Enfekte bir kişinin bulaştırma süresince diğer insanlardan ayrılmasına Tecrit ya da izolasyon denir. Kolera, veba ve ruamın hastanede tecriti zorunludur ( UHK 73. madde). • Enfekte kişilerle temas edenlerin, hastalığın kuluçka süresinden birkaç gün sonraya kadar olan sürede diğer kişilerden ayrı tutulmasına ise karantina denir. 30 HASTALIK KAYNAĞINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 4. Hastaların ve taşıyıcıların tedavisi: Hastalık kaynağını ortadan kaldırmak için en etkili yollardan biri de, hastaları tedavi ederek onları mikroorganizma saçamaz hale getirmektir. 31 HASTALIK KAYNAĞINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 5. Hastalığın ilk kaynağının bulunması ( Filyasyon aranması ) : • Epidemiyolojik ve bakteriyolojik yöntemlerle geriye doğru soruşturma yapılarak hastalığın ilk kaynağının bulunması. 32 HASTALIK KAYNAĞINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 6. Taşıyıcı aranması : Taşıyıcılar, hasta olduklarını bilmedikleri, dolayısıyla hastalığı bulaştırdıklarını bilmedikleri için en tehlikeli grubu oluştururlar. • Dışkı ( tifo için ) ve boğaz kültürü ( streptokok enfeksiyonları için ) incelemeleri gibi.. 33 HASTALIK KAYNAĞINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 7. Hasta hayvanların öldürülmesi : • Kuduz, brusella ( malta humması ) veya tbc’li gibi..... • Umumi Hıfzıssıhha Kanunu 72. ve 84. maddelerine göre, bulaşıcı hastalığı olan bir hayvan – sahibi istemese bile – öldürülebilir. 34 BULAŞMA YOLLARINA YÖNELİK ÖNLEMLER : Bulaşma yolları; ? doğrudan temas ve ? enfekte materyal ( cansız ) ya da vektörler aracılığıyla olduğuna göre; - teması önleme, - enfekte materyallerin bu durumdan arındırılması ve - canlı aracılarla mücadele etme başlıca önlemler olacaktır. 35 BULAŞMA YOLLARINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 1. Tecrit : Kaynağa yönelik bir önlem gibi görünmesine rağmen, doğrudan ya da dolaylı temasla bulaşan hastalıklarda, bulaşma yolunu da ortadan kaldırmış oluruz. 36 BULAŞMA YOLLARINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 2. Dezenfeksiyon : Vücut dışındaki enfeksiyon etmeninin fiziksel ya da kimyasal maddelerin doğrudan uygulanması ile öldürülmesine dezenfeksiyon denir. - Fiziksel araçlarla (kaynatma, kuru-nemli ısı, ışık vb.) - Kimyasal araçlarla (formaldehit, glutaraldehit, klorin ) 37 BULAŞMA YOLLARINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 3. Vektör kontrolü : Bataklık vb. su birikintilerinin kurutulması, Çöplük-gübrelik ve tuvalet gibi vektörlerin üremesine uygun yerlerin kontrolü, Kapı-pencereye ince tel veya oda içinde cibinlik kullanılması, İnsektisit ve rodentisitlerle yok etme. 38 BULAŞMA YOLLARINA YÖNELİK ÖNLEMLER : 4. Çevre koşullarının olumlu hale getirilmesi : suların kontrolü, katı ve sıvı atıkların sağlığa uygun biçimde yok edilmesi (kapalı çukurlu tuvaletler, kanalizasyon, çöplükler, gübrelikler..) 39 SAĞLAM KİŞİLERE YÖNELİK ÖNLEMLER ? Bağışıklamanın sağlanması ? Beslenmenin iyileştirilmesi 40 SAĞLAM KİŞİLERE YÖNELİK ÖNLEMLER ? İlaçla koruma : ( Tüberküloz için INH, sıtma için klorokin, menengokoksik menenjit için rifampisin gibi.. ) ? Sağlık eğitimi : Doğru sağlık davranışlarının kazandırılması