Çocuk Sağlığı Ve Hastalıkları Büyüme ve Gelişme B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME Prof . Dr. Aytuğ Atc Mersin Üniversitesi Tp Fakültesi Çocuk Sağ lğ ve Hastalklar A.D.G İ R İ Ş B ü y ü me : F iziksel olgunla ş may (v ü cut hacminin ve k ü tlesinin art ş ), G eli ş me : F onksiyonel, motor, kognitif (bili ş sel) ve duygusal olgunla ş may ifade eder. D ö llenme an nda ba ş lay p, 18 ya ş na kadar (baz • durumlarda daha uzun) kadar devam eder. A normalliklerin erken tespit edilmesi ö nemlidir . •F İ ZYOLOJ İ K KURALLAR B ü y ü me ve geli ş menin temposu baz d ö nemlerde • h zlan r veya yava ş lar . Fetal d ö nem b ü y ü menin en h zl oldu ğu d ö nemdir. • Do ğumdan sonra ki 2 y lda h zl olan b ü y ü me 3-10 ya ş aras nda yava ş lar, ergenlik te yeniden h zlan r. İ ç orga nlar n ç o ğu genel b ü y ü me e ğrilerini takip • eder SSS, l enf atik sistem ve genital sistem kendi leri ne • ö zg ü bir bi ç imde geli ş irler.F İ ZYOLOJ İ K KURALLAR B ü y ü me-geli ş me s ü reci belirli bir s ray takip eder. • Ö rne ğin ba ş lang ç ta en h zl b ü y ü yen b ö l ü m ba ş iken bunu 6. aydan sonra g ö ğü s ç evresi, 9-12 aydan sonra ekstremiteler izler. Ergenlikte ö nce ayak-bacak uzunlu ğu artar, bunu • kal ç alar, toraks, omuzlar ve g ö vde takip eder.Ç OCUKLUK D Ö NEMLER İ 1) Do ğum ö ncesi (antenatal veya prenatal) d ö nem • a. Embriyonal d ö nem (0-8 hafta) b.Fetal d ö nem (9 haftadan do ğuma kadar) 2) Do ğum sonras (postnatal ) d ö nem: • a.Neonatal d ö nem (0-28 g ü n) b.S ü t ç ocuklu ğu d ö nemi (1-12 ay) c.Oyun ç ocuklu ğu d ö nemi ( 1-3 ya ş ) d.Okul ö ncesi d ö nem (4-5 ya ş ) e.Okul d ö nemi(k zlarda 6-10, erkeklerde 6-12 ya ş ) f.Puberte (ergenlik) d ö nemi (k zlarda 10-18, erkeklerde 12-20 ya ş )PRENATAL D Ö NEM 40 hafta (38-42 hafta) veya 280 g ü nd ü r. • P reterm : 38. haftadan k üçü k do ğanlar, • P ostterm : 42. haftadan b ü y ü k do ğanlar • V iabilite s n r 24 hafta ve 500 gram • Embiryonel d ö nemde organ taslaklar • tamamlanm ş t r, embiryo bu d ö nemin sonunda 3-4 cm uzunlu ğa ve 18-20 gram a ğ rl ğa eri ş ir.PRENATAL D Ö NEM Fetal d ö nemde d ş ortama adapte olacak ş ekilde • geli ş meler olur. Prenatal d ö nemin ilk yar s nda hiperplazik b ü y ü me • ikinci yar s nda hipertrofik b ü y ü me olur.NEONATAL D Ö NEM İ lk d ö rt haftay kapsar • Do ğumun hemen ö ncesi ve postnatal birinci hafta • perinatal d ö nemdir. D ş ortama adaptasyon s ü reci kritiktir • Bebek ya ş amsal fonksiyonlar n kendisi yapmak • zorundad r.YA Ş AMIN İ LK YILI B ü y ü me olduk ç a h zl d r • Bir y l n sonunda bebe ğin a ğ rl ğ üç kat boyu • 1.5 kat artar. 3-12 ay aras ndaki bir bebe ğin a ğ rl ğ : • Ya ş (ay)+9 form ü l ü ile hesaplan r. 2YA Ş AMIN İ LK YILI A Ğ IRLIK Yenido ğan bebe ğ in a ğ rl ğ ortalama 3300 gr (2500- • 4000) d r İ lk hafta a ğ rl ğ n n %10 ’ unu kaybeder. • İ lk 3 ayda 25-30 gr/g ü n, • 3-6. aylar aras nda 20 gr/g ü n, • 6-9. aylar aras nda 15gr/g ü n, • 9-12. aylar aras nda 12 gr/g ü n kilo al r. • Zaman nda do ğan bebekler 5 ayda do ğum • kilosunun iki kat na, bir y lda üç kat na ula ş r.YA Ş AMIN İ LK YILI BOY Yenido ğan, terminde bir bebe ğin boyu 50 (45-54) • cm dir İ lk 3 ayda 3-3.5 cm/ay, • 3-6. aylar aras nda 2 cm/ay • 6-9. aylar aras nda 1.5cm/ay, • 9-12. aylar aras nda 1.2 cm/ay uzar. •YA Ş AMIN İ LK YILI BA Ş Ç EVRES İ Do ğumda 34-35 cm dir • İ lk 3 ayda 2cm/ay • 3-6. aylar aras nda 1cm/ay • 6-9. aylar aras nda 0.5cm/ay, • 1 y l n sonunda 45-46 cm ’ e ula ş r. • G ö ğü s ç evresi do ğumda ba ş ç evresinden biraz • k üçü kt ü r, 3ay-1ya ş aras e ş ittir.YA Ş AMIN İ LK YILI FONTANELLER Ö n fontanel 2x2 cm a ç kl ktad r, 6 aydan sonra • k üçü lmeye ba ş lar. Bir ya ş ndaki bebeklerin % 40 ’ nda, 18 ayl k • bebeklerin %90 ’ nda kapal d r. Arka fontanel 4. ayda kapan r. • S ü t ü rler pubertede kapan r. •YA Ş AMIN İ LK YILI D İ Ş GEL İ Şİ M İ S ü t di ş leri 5-9 aylar aras nda ç kar, 2.5-3 ya ş nda • tamamlan r. Di ş kalsifikasyonu hayat n 7. ay nda ba ş lar, • tamamlanmas 18-36. aya kadar uzayabilir. Di ş lerin ç k ş s ras : • Alt ö n kesiciler – Ü st ö n kesiciler – Ü st yan kesiciler – Alt yan kesiciler – Birinci molarlar – Kaninler – İ kinci molarlar –YA Ş AMIN İ LK YILI D İ Ş GEL İ Şİ M İ Toplam 20 s ü t di ş i vard r. • Bir ya ş ndaki ç ocu ğun genelde 6-8 di ş i vard r • 1 ya ş na kadar hi ç di ş ç kmam ş sa ara ş t r lmal d r. • Sa ğl kl bir di ş yap s i ç in diyette yeterince • Protein – Kalsiyum – Fosfor – D vitamini – C vitamini – Flor bulunmal d r. – Tiroid hormonlar di ş geli ş iminde ö nemlidir. •YA Ş AMIN İ LK YILI KEM İ K GEL İ Şİ M İ Kemiklerin olgunla ş ma derecesi kemik ya ş olarak • ifade edilir. İ lk 3 ayda diz ve ayak kemikleri incelenir • Daha sonra el ve el bile ği kemikleri radyolojik • olarak incelenerek kemik ya ş saptan r. Miad nda do ğan t ü m bebeklerde femur alt epifizi • olu ş mu ş tur. Do ğumda el bile ği kemikleri olu ş mam ş t r, 2-6 ay • aras nda iki tanesi g ö r ü n ü r hale gelir.YA Ş AMIN İ LK YILI N Ö RO-MOTOR GEL İ ŞME Ö ncelikle sinir ve kas sistemi normal olmal d r • Sinir-kas kontrol ü sefalo-kaudal ve proksimo-distal • olarak geli ş ir. Ö nce ba ş n dik tutar (1-3 ay), sonra oturmay (6-8 • ay), daha sonra da y ü r ü meyi (12-14 ay) ö ğrenir. Kollar n erken d ö nemde hareket ettiren bebek el • parmaklar n kullanmay ancak 9-10. ayda ö ğrenir.YA Ş AMIN İ LK YILI N Ö RO-MOTOR VE ZEKA GEL İ Şİ M İ 2 ay : Y ü z ü st ü yatarken ba ş n kald rabilir. • Ventral s ü spansiyonda ba ş n g ö vde d ü zeyinde tutar. • E ş yay takip edebilir. • Anneyi tan r, g ü l ü mseyerek memnuniyetini ifade eder. • A-gu seslerini ç kar r. • 3 ay: Y ü z ü st ü yatarken kollar na dayanarak ba ş n kald r r. • Oturtulursa ba ş n bir s ü re dik tutabilir. • Moro ve yakalama refleksi kaybolmu ş tur. • E ş yay hemen g ö r ü r ve bir s ü re tutar. •YA Ş AMIN İ LK YILI N Ö RO-MOTOR VE ZEKA GEL İ Şİ M İ 6 ay: Oturtulursa ba ş n ç ok rahat tutar. • Destekli oturabilir. • Yak ndaki e ş yaya uzan r, yakalar ve a ğz na g ö t ü r ü r. • E ş yay bir elden di ğerine ge ç irebilir. • 7 ay: Y ü z ü st ü pozisyondan s rt ü st ü pozisyona d ö nebilir. • Desteksiz oturabilir. • Ayak ü st ü ne bast r l rsa z plama hareketi yapar • K z l nca veya sevilince reaksiyon verir. • Bardaktan i ç ebilir. • Kat besinleri ç i ğnemeye ba ş lar. • Yabanc lar yad rgar. •YA Ş AMIN İ LK YILI N Ö RO-MOTOR VE ZEKA GEL İ Şİ M İ 10 ay: Yatar durumdan oturur duruma ge ç ebilir. • Emekler , b azen tutarak aya ğa kalkar. • İ stedi ği e ş yay i ş aret eder. • İ smine reaksiyon verir. • Basit oyunlardan (el ç rpma vb.) anlamaya ba ş lar. • Biberonu tutarak kendini besleyebilir. • 12 ay: E linden tutulursa y ü r ü r. Ayakta yard ms z durabilir. • Basit emirleri anlamaya ve yapmaya ba ş lar. • Tek kelimeleri s ö yler (2-4 tane). •İ LK YILDAN SONRA B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME A Ğ IRLIK: İ ki ya ş nda do ğum a ğ rl ğ n n d ö rt kat olur 1-6 ya ş i ç in a ğ rl k (kg) = Ya ş (y l) x 2+8 6-12 ya ş i ç in a ğ rl k (kg) = Ya ş (y l) x 7 2İ LK YILDAN SONRA B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME BOY 1-2 ya ş aras nda boy uzunlu ğu 10-12 cm artar. • 2-4 ya ş aras 7 cm /y l d r • 4 ya ş - E rgenlik (10-12 ya ş a kadar ) 5-6 cm /y l d r. • 4 ya ş nda do ğum boyunun iki kat , 13 ya ş nda i s e • üç kat na ula ş r. 2 ya ş tan sonra boy (cm)= Ya ş x 6 + 77 •İ LK YILDAN SONRA B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME KEM İ K GEL İ Ş İ M İ 6-7 ya ş ndan itibaren ö nce humerus ba ş ve • iskiumda olmak ü zere epifizler kapanmaya ba ş lar En son radius distal epifizi kapan r (k zda: 16.5, • erkekte 18. ya ş ta) Kemik ya ş n n standartlar n alt nda veya ü st ü nde • olmas incelemeyi gerektirir.İ LK YILDAN SONRA B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME N Ö RO-MOTOR, ZEKA VE RUHSAL GEL İ Ş İ M 15 ay: Yard ms z kalkar y ü r ü r, • Merdivenleri emekleyerek ç kar. • Kalem ile ç izgi ç izer, • İ ki k ü p ü ü st ü ste koyar. • 4-6 kelimeyi bilin ç li olarak s ö yler. • Bildi ği e ş yay ismiyle ister. • 18 ay : Acemice ko ş ar. Bir elinden tutulursa merdiven ç kar • Üç k ü p ü ü st ü ste koyar. • 10 kelime bilir ve s ö yler. • Yeme ği kendisi yer. •İ LK YILDAN SONRA B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME N Ö RO-MOTOR ZEKA VE RUHSAL GEL İ Ş İ M 2 ya ş : Rahat ç a ko ş ar. • Yard ms z olarak basamaklar ayak de ği ş tirmeden ç kar • Kitap sayfas ç evirir, • Koltuklara t rman r. • 6 k ü p ü ü st ü ste koyar. • 2-3 kelimelik c ü mle yapar. • V ü cut k s mlar n tan r. • 2.5 ya ş : Ayak parmaklar ü zerinde durabilir. • İ smini bilir. Renkleri ay rt eder • Genital organlar ile ilgilenir.Kendisi tuvalete gider. •İ LK YILDAN SONRA B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME N Ö RO-MOTOR, ZEKA VE RUHSAL GEL İ Ş İ M 3 ya ş : Merdivenleri ayak de ği ş tirerek rahat ç a ç kar ve iner. Tek • ayak ü st ü nde bir s ü re durur. Kalemi g ü zel tutar, daire ç izebilir. 10 ’ a kadar sayabilir. • Ya ş n ve cinsini bilir. • K skan ç l k belirtileri ba ş lar. • Karanl ktan korkar. • 4 ya ş : Tek ayak ü st ü nde s ç rayabilir. • Di ş ini f r ç alar, makas ile ka ğ t kesebilir. •İ LK YILDAN SONRA B Ü Y Ü ME VE GEL İ Ş ME N Ö RO-MOTOR, ZEKA VE RUHSAL GEL İ Ş İ M 5 ya ş : Üç gen resmi yapabilir. • D ö rt renk bilir. • Paray tan r. • Kendisi giyinir ve soyunur. • Okul ç ocu ğu: Bu d ö nemde ç ocu ğun anne-babaya olan yak n ilgisi • giderek azal r. Ö ğrenme, yar ş ma, ö dev sorumluluk ve ba ş arma duygular • yerle ş meye ba ş lar.DUYU ORGANLARININ GEL İ Ş MES İ G Ö RME Yenido ğan ç ocuk parlak cisimleri fark eder . • İ ki haftal k iken e ş yay k sa s ü re ve 45-90 • derecelik bir a ç yla takip eder. İ ki ayl kta takip 180 dereceye ç kar. • D ö rt ayl kta bebek e ş yay g ö r ü r, alg lar ve • uzan p tutmak ister. Be ş ya ş nda g ö rme tam olarak (20/20) geli ş ir. • İ lk y l i ç inde g ö zde kayma olmas normaldir. •DUYU ORGANLARININ GEL İ Ş MES İ İ Ş İ TME Yenido ğan d ö neminde geli ş mi ş tir. 6 ayl k bir ç ocuk sesin kayna ğ na do ğru ba ş n ç evirir, TAT Y enido ğan d ö neminde geli ş mi ş tir. KOKU Yenido ğanda iyi geli ş memi ş tir. DOKUNMA İ lk be ş ayda dudaklar ve dil olduk ç a hassast r. Di ğer b ö lgelerde zamanla artar.B Ü Y Ü MEN İ N DE Ğ ERLEND İ R İ LMES İ Normal De ğerler Cetveli • Persentil E ğ rileri •B Ü Y Ü ME GEL İ Ş MEY İ ETK İ LEYEN FAKT Ö RLER Genetik Fakt ö rler • Cinsiyet • Hormonal Fakt ö rler • B ü y ü me Hormonu – Tiroid Hormonu – İ ntrauterin Fakt ö rler (Anne sa ğl ğ , uterus ve • plasenta fakt ö rleri, ila ç lar, enfeksiyonlar) Postnatal Fakt ö rler (Beslenme, ç ocu ğun sa ğl ğ , • ç evresel uyaranlar)