Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları 1 Büyüme ve Gelişme Son BÜYÜME ve GEL İ Ş ME Prof. Dr. Esat YILGÖR Me. Ü. T ı p Fakültesi Çocuk Sa ğ l ığı ve Hastal ı klar ı ADBüyümenin İ zlenmesi Büyümenin izlenmesi sa ğ l ı kl ı bir ya ş am ? için çocu ğ un büyümesinin belirli aral ı klar ile standart büyüme e ğ rilerinde de ğ erlendirilmesi, normalden sapmalar ı n erken tan ı mlan ı p, çocukta kal ı c ı etkiler yapmadan daha ekonomik olarak önlenmesi program ı d ı r.Büyümenin izlenmesi Büyüme bozukluklar ı n ı n erken devri Ana ? baba ve hekimlerin gözünden kaçabilir. Amaç, büyümedeki herhangibir ? duraklamay ı erken dönemde fark ederek malnutrisyon geli ş mesini önlemektir. Büyüme duraklamas ı ve malnutrisyon ? ülkemizin önemli sorunlar ı ndan biridir.Geli ş mekte olan ülkelerde çocukluk ça ğı ölüm nedenleri ( WHO-Dünya Sa ğ l ı k Örgütü ) Malnutrisyon % 55 ? ASYE % 19 ? Gastroenterit % 19 ? Perinatal Ölümler % 18 ? K ı zam ı k % 7 ? S ı tma % 5 ? Di ğ er % 32 ?Büyümeyi etkileyen faktörler Büyüme hücre say ı ve büyüklü ğ ünün ? artmas ı na ba ğ l ı olarak vücut hac ı m ve kitlesinin artmas ı d ı r: 1. Süt Çocuklu ğ u dönemi ? 2. Çocukluk dönemi ? 3. Puberte dönemi ?Süt Çocuklu ğ u Dönemi İ ntrauterin hayattaki çok h ı zl ı büyüme ? do ğ umdan sonraki iki ya ş a kadar azalarak devam eder. Genetik Potansiyel ? Çevresel Nedenler ( Beslenme + Hst ) ? Dü ş ük do ğ um a ğı rl ığı < 2.500 g ? Endokrin hastal ı klar ?Çocukluk Dönemi 2 – 14 ya ş aras ı ? Çevresel faktörler ? Tiroid hormonlar ı ? Büyüme hormonu ?Puberte Dönemi Seks hormonlar ı ? Cinsel geli ş me ? Büyüme hormonu ? Boy uzamas ı önemlidir ?Antropometrik Ölçümler Vücut a ğı rl ığı ? Boy uzunlu ğ u ? Ba ş Çevresi ? Üst-kol cevresi ? Deri K ı vr ı m Kal ı nl ığı ? Vücut k ı s ı mlar ı n ı n biri birine oran ı ?Vücut A ğı rl ığı Giysiler tamamen ç ı kar ı lmal ı ? YD fizyolojik a ğı rl ı k kayb ı % 5-6 ? İ lk 3 ay = 30 g/gün ( 900 g/ay ) ? 3-6 ay = 20 g/gün ( 600 g/ay ) ? 6-9 ay = 15 g/gün ( 450 g/ay ) ? 9-12 ay = 12 G/gün ( 350 G/ay ) ? 1-3 ya ş = 200-250 g/ ay ? 3 ya ş tan sonra 2.3 kg/y ı l ?Vücut A ğı rl ığı 4-5 ayl ı k bebek do ğ um a ğı rl ığı n ı n iki ? kat ı na; Bir ya ş ı ndaki bebek do ğ um a ğı rl ığı n ı n üç ? kat ı na ç ı kar; İ ki ya ş ı ndaki bebek do ğ um a ğı rl ığı n ı n ? dört kat ı na ç ı kar. A ğı rl ı k= Ya ş (y ı l) x 2 + 8 (kg) ?Boy 18-24 aya kadar yatarak ? Daha sonra ayakta ölçülür. ? Yenido ğ an 50 cm ? İ lk üç ay 3.5 cm/ay (8) ? İ kinci üç ay 2.0 cm/ay (6) ? Üçüncü üç ay 1.5 cm/ay (4) ? Dördüncü üç ay 1.2 cm/ay (4) ?Boy Bir ya ş ı nda do ğ um boyunun 1.5 kat ı ? Dört ya ş ı nda do ğ um boyunun 2 kat ı ? 12 ya ş ı nda do ğ um boyunun 3 kat ı olur. ? Boy = Ya ş (y ı l) x 5 + 80 (cm) ? Boy de ğ i ş imi yava ş olur. Etkilenme en az alt ı ? ayda belirli hale gelir.Boya göre a ğı rl ı k Ya ş tan ba ğı ms ı z oldu ğ u için özellikle ? çocu ğ un ya ş ı n ı n bilinmedi ğ i, periyodik olarak izlem yap ı lmad ığı veya çocuk ilk kez görüldü ğ ü zamanlarda önemlidir. Çocu ğ un a ğı rl ığı ayn ı boyda, sa ğ l ı kl ı ve ? büyümesi normal olan çocu ğ un a ğı rl ığı ile kar ş ı la ş t ı r ı l ı r.Ba ş Çevresi Santral sinir sisteminin büyümesini gösterir ? 0-3 ya ş aras ı nda önemlidir ? Do ğ umda 35 cm ? İ lk 2 ay 2 cm/ay ( 0.5 cm/hafta ) ? 2-6 ay aras ı 1 cm/ay ? 6-12 ay aras ı 0.5 cm/ay ? 1 Ya ş ı nda 46 cm ? 3 Ya ş ı nda 50 cm ?Kol Çevresi Büyümenin izlenmesinde kullan ı lmaz ? 1-5 ya ş aras ı ndaki çocuklarda ? malnutrisyonun tan ı mlanmas ı nda kullan ı l ı r. Do ğ umda 10.5 cm ? 1 ya ş ı nda 16.5 cm ? 5 ya ş ı nda 17.5 cm ? 1-5 Ya ş aras ı < 12.5 cm = malnurisyon ?Deri K ı vr ı m Kal ı nl ığı “Skinfold Caliper” adl ı alet ile yap ı l ı r ? İ ki deri tabakas ı aras ı ndaki ya ğ dokusu ? ölçülür ( sol kol orta noktas ı ndan ) Kal ı nl ı k < % 90 Standart=malnutrisyon ? Kal ı nl ı k > % 110 Standart=Obezite ? 5 ya ş alt ı nda triseps deri k ı vr ı m kal ı nl ığı ? 5 mm ’ nin alt ı nda ise = malnutrisyonVücut K ı s ı mlar ı n ı n Birbirine Oran ı Orant ı l ı ve Orant ı s ı z boy k ı sal ığı n ı n ? ay ı r ı c ı tan ı s ı nda önemlidir. Kulaç / Boy uzunlu ğ u ( +,- 5 cm ) ? Oturma yüksekli ğ i / Boy uzunlu ğ u ? YD ’ da % 70; 10 ya ş ı nda % 50 Üst / Alt oran ı Bebeklerde 1.6/1 ? Sekiz ya ş ı nda 1/1; Eri ş kin erkek 0.92/1 Eri ş kin kad ı n 0.95/1Ula ş ı lan Büyümenin De ğ erlendirilmesi 1. Persentiller; üç persentilin alt ı ? ara ş t ı r ı lmal ı d ı r. A ğı rl ığı n boya göre iki major persentil dü ş ük olmas ı çok önemlidir. 2. Median Yüzdesi ? 50 persentile göre standart tablolar 3. Standart Sapma Skoru “z skor” ? s ı n ı r de ğ erler + 2 SD ve – 2 SD ’ dir.Beslenmenin De ğ erlendirilmesi Beslenme Ya ş -A ğ . Ya ş -Boy Boy-A ğ . ? 0. Normal > 90 > 95 >90 ? 1. Hafif Mln 75-90 90-95 81-90 ? 2. Orta Mln 60-74 85-89 70-80 ? A ğı r Mln. < 60 < 85 <70 ?Büyümenin İ zlenmesinde Kullan ı lan Kartlar 1. Normal Da ğı l ı m E ğ risi ? 2. Büyüme İ zleme Grafi ğ i ?Normal Da ğı l ı m E ğ risiBüyüme İ zleme Grafi ğ iBüyüme İ zleme S ı kl ığı 0-1 ya ş ta Her ay ? 2 ya ş a kadar İ ki ayda bir ? 3-5 ya ş aras ı 3-4 ayda bir ? Her muayenede tüm antropometrik ? ölçümler al ı nmal ı d ı r. Ölçümler büyüme e ğ rilerinde ? de ğ erlendirilmelidir.Büyümeden ÖnceKüçük Adam – B üyük ÇatalKüçük Bal ı k – B üyük ÇocukMotor ve Mental Geli ş me Geli ş me; anlama, ifade etme, hareket, ? günlük ya ş am becerileri gibi alanlarda i ş lev kazanma süreci olarak tan ı mlan ı r. Motor ve Mental geli ş im süreci ? intrauterin hayattan eri ş kin ya ş a kadar devam eder. Tüm çocuklarda ayn ı s ı ray ı izler ?Motor ve Mental Geli ş me Geli ş im basamaklar ı n ı n kazan ı lma ya ş ı ? çocuklar aras ı nda belirli bir ya ş s ı n ı r ı içinde farkl ı l ı klar gösterebilir. Çevresel etkenler ? Kal ı tsal etkenler ? Sosyo-kültürel düzey ? Yap ı sal etkenler ?Geli ş menin Biyolojik Temelleri 1. Beyin sap ı na inen inhibitör yollar ı n ? geli ş mesi Endojen a ğ laman ı n azalmas ı ? Yenido ğ an reflekslerinin kayb ı ? Çevreye ilginin artmas ı ?Geli ş menin Biyolojik Temelleri 2. Melatonin sentezinin artmas ı ? Uykunun düzene girmesi ? 3. Hipokampusun geli ş mesi ? Haf ı zan ı n geli ş mesi ? 4. Korteks tabakalar ı aras ı nda ba ğ lant ı lar ı n ? artmas ı “i ş levsel bellek” geli ş imi ?Geli ş menin Biyolojik Temelleri 5. S ı k aktive olan nöronlarda aktivasyon ? e ş i ğ inin dü ş mesi K ı sa süreli bellek ? 6. Yeni mRNA ve protein sentezi ? Uzun süreli bellek ?Geli ş menin Biyolojik Temelleri 7. Sinapslar ve sinaptik ba ğ lant ı lar ? Geli ş imsel basamaklar ı n kazan ı lmas ı ? (Beyinde kal ı c ı de ğ i ş iklikler) Bu geli ş mede nörotransmitterler ve ? büyüme faktörleri rol oynar BEYN İ N GEL İ Ş İ M İ YAPTI Ğ I AKT İ V İ TE ? TÜRÜNE VE DERECES İ NE BA Ğ LIDIR.İ ZLEMDE ? KULLANILAB İ LECEK GEL İ Ş İ M BASAMAKLARI0 – 1 AY Yüze/I ş ığ a bakma* ? Zil sesine tepki* ? Yüzükoyun ba ş ı n ı kald ı rma ? Yenido ğ an refleksleri ? 4 ekstremite e ş it hareketli* ? * Mutlaka Gözlenmesi Gerekir ?1 – 3 AY Obje/yüzü izleme* ? Zil sesine tepki* ? Gülümseme ? Agulama ? Ba ş ı n ı 45 derece kald ı rma ? 4 ekstremite e ş it hareketli* ?3 – 6 AY Agulama ? Sesli Gülme ? Objeye Uzanma ? Ba ş ı n tam kontrolu ? Destekle oturma ?6 – 9 AY Hece benzeri sesler ç ı karma ? İ smine dönüp bakma* ? Desteksiz oturma ? Dönme ? Cismi elden ele geçirme ?9 – 12 AY Özgül olmayan baba-dede sözcükleri ? Bay-bay yapma ? Bacaklara a ğı rl ı k verme ? Tutunarak ayakta durma ?12 – 18 AY Özgül anne/baba ? Ver/al gibi basit emirleri anlama ? Yard ı ms ı z yürüme ? Ev i ş lerini taklit etme ?18 – 24 AY 3 ’ ten fazla kelime ? Ka ğı d ı karalama ? Çömelerek yerden alma ? Merdiven ç ı kma ?24 – 36 AY 2 kelimeli cümle ? Basit i ş lere yard ı m ( getir-götür ) ? Ko ş ma ? Merdiven inme ?3 – 4 YA Ş 3 kelimeli cümle ? 0 çizme ? Tek ayak 1-3 saniye durma ? Baz ı giysileri ç ı karma ? Z ı plama ? Hoplama ?4 – 6 YA Ş Basit sorulara cevap ? Bir olay ı anlatabilme ? 3-6 k ı s ı ml ı adam çizme ? Tek ayak üzerine 3-5 saniye durma ? Büyük dü ğ meleri ilikleme ? Giysi Giyme ?Aile Foto ğ raf ıTe ş ekkür ederim ? Prof. Dr. Esat YILGÖR ? 16.03.2005 ?