Malzeme Teknolojisi - I Çelik Standartları Prof.Dr.İrfan AY Prof.Dr.İrfan AY Öğr. Gör. Fahrettin Kapusuz Öğr. Gör. Fahrettin Kapusuz OTOMOTİV PROGRAMI OTOMOTİV PROGRAMI MALZEME MALZEME TEKNOLOJİSİ TEKNOLOJİSİ- -I I- - (DERS NOTLARI) (DERS NOTLARI) Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1 2008 2008- -2009 2009 BALIKESİR BALIKESİRÇELİK ÇELİK STANDARTLARI STANDARTLARI Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 2 STANDARTLARI STANDARTLARIStandart çelik ihtiyacı niçin gereklidir? Her üretici kendi bildiğine çelik üretirse, insanlar kimden alacağını bilemezler.Ama belli bir standartla üretilip satılırsa ihtiyacı olan rahatlıkla her üretici den alabilir. Dünyada değişik milletler kendilerine göre çelik Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 3 Dünyada değişik milletler kendilerine göre çelik standartları oluşturup üretmektedirler.En önemli çelik standartları ; * TS Türkiye standardı, * EN Avrupa standardı, * DIN Alman standardı, * SAE, AISI, ASTM, ASME Amerikan standardı,Türkiye son yıllarda avrupa birliği üyeliği için çaba gösterdiğinden norm’larını EN normlarına uyarlamaya çalışmaktadır. TS EN 10027-1/ Ocak 1996 standardı şeklinde gösterim başlamıştır. Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 4Dökme çelik nedir? Kokil kalıplara dökülmüş ardından sadece soğutul muş olan çelik dökümlerdir. Örnek gösterimi ; Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 5 GS-38. 1 Manası çekme mukavemeti 38 kp/mm 2 olan malzeme demektir. 1.ci kalite döküm ifade eder. G-X 25 Cr 14 Manası , yüksek alaşımlı çelik döküm malzmedir.%0,25 C var. % 14 Cr içermektedir.HADDEDEN GEÇİRİLMİŞ ÇELİKLER St 37..,… Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 6 St 37..,…Haddeden geçirilmiş çelikler ; St 34 ‘ün anlamı çekme mukavemeti 34 kp/mm 2 olan çelik demektir. St 37 , St 42, diye gider. Karbon oranları% 25 ‘e kadardır. 2. Haddeden geçirilmiş ve karbon oranı % 25 den fazla olan çelikler, bu çelikler dövülebilen çelikler dir. St 42 den St 70 ‘e kadar gider Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 7 St 42 den St 70 ‘e kadar giderHer türlü hadde mamülü çelik profiller Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 8OTOMAT ÇELİKLERİ Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 93.Otomat Çelikleri ; İçersinde (S) kükürdü ve (Mn)’ı bol olan çelik demektir.Makinada işlenmeleri kolay ve talaş pıt pıt diye yere düşer.Çünkü MnS oluşmuştur. * 9 S 20 ile gösterilir. Manası, % 0,09 C içerir ve % 0,20 kükürt içerir.Diğer otomat çelikleri ; 11 SMn 30 11 SMn 37 60 S 20 Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 10SEMENTASYON ÇELİKLERİ Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 114. Sementasyon Çeliği ne demektir : Yüzeyde sert ve aşınmaya dayanıklı,çekirdekte daha yumuşak ve tok, darbelere dayanan parçalar için kullanılan sertleştirile bilen çeliklerdir. a)_ Alaşımsız olanları ; C 10 , Manası karbon oranı % 0,10 olan çelik demektir. Diğeri C 15 ‘ dir. Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 12 demektir. Diğeri C 15 ‘ dir.b)- Alaşımlı semantasyon çelikleri 15 Cr 3 ; Manası , Karbon yüzdesi % 0,15 krom yüzdesi ise (3/4 ) = 0,75 olan çelik demektir. Diğerleri ; 16 MnCr 5 %0,16 C, %Mn (5/4=1,25) 20 MnCr 5 15 CrNi 6 18 CrNi 8 %0,18 C, %Cr (8/4=2) Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 13ISLAH ÇELİĞİ Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 145. Islah çelikleri ne demektir? : Bu çeliklerin % C karbon oranları fazla olduğu için sertleştirmeye elverişli, “ıslah işlemi” uyguladıktan sonra yüksek tok’luk gösteren çeliklerdir.Alaşımsız ve alaşımlı makine imalat çeliğidir. * Alaşımsız ıslah çeliği Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 15 * Alaşımsız ıslah çeliği C 35 , Manası içinde %0,35 karbon olan çelik manasındadır. Diğerleri C 45 , C 60 dır.* Alaşımlı ıslah çelikleri ; 40 Mn 4 Manası, %0,40 C , %Mn(4/4=1) Diğer alaşımlı ıslah çelikleri ; 41 Cr 4 36CrNiMo4 42CrV6 50CrV4 Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 16NİTRASYON ÇELİĞİ Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 176.Nitrasyon Çelikleri ne demektir? ; Düşük sıcaklıkta yüzey sertleştirme işlemlerinden birisidir.Yüzeye azot enjekte edilir. Sertleşme için yüksek hızda soğutma istenmez. Isıl işlem tuz banyosu ve vakum fırınında olur. * 27 CrAl 6 Manası ; % 0,27 C , % Cr ( 6/4 = 1,5) Diğeri ise , Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 18 % Cr ( 6/4 = 1,5) Diğeri ise , * 34 CrAl 6YÜKSEK ALAŞIMLI ÇELİKLER Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 197)- Yüksek alaşımlı çelikler ;Bu çeliklerin gösterimin de X harfi vardır. a)-Paslanmaz çeliklerde , çeliği korozyona karşı koruyan yegane element krom’dur.İlave olarak Ni katılır.Krom oksijenle Cr 2 O 3 yapar,Bu tabaka metali korozyondan korur. Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 20Paslanmaz çelik örnekleri ; * X 10Cr 13 ; Manası % 0,10 karbon var, içindeki Cr oranı ise % 13 * X 5CrNi 18 9 Manası ; %0,05 C, %18 Cr, %9 Ni içeriyor demektir. Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 21b)- Ateşe dayanıklı çelikler de ; * X 10 CrAl 7 * X 15 CrNiSi 19 9 Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 22YAY ÇELİKLERİ Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 238)-Yay çelikleri ; Yaya esneklik kazandırmak için içersine Si katılan çeliklerdir. * 55 Si 7 H Manası ; İçersinde % 0,55 C var % Si (7/4=1,75) ve H , Hidrojeni alınmış anlamındadır. Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 249)- Rulman Çeliği ; * 100 Cr 6 , Manası % 1 C, % Cr (6/4=1,5) Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 2510)- Takım çelikleri ; Takım çeliğinin ana kuralı, iyi bir ısıl işlem geçirmiyen hiçbir çelik, takım çeliği olarak kullanılamaz. Takım Çelikleri ; 1-Soğuk iş Takım Çelikleri Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 26 1-Soğuk iş Takım Çelikleri 2-Sıcak iş Takım Çelikleri 3-Plastik Takım Çelikleri 4-Yüksek hız Çelikleri diye 4 ana gruba ayrılırlar. 1-Soğuk iş Takım Çelikleri’ne örnek • X 210Cr 12, Manası % 2,1 C, % 12 Cr içeriyor demektir. • X 165 CrMoV 12 Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 272-Sıcak iş Takım Çelikleri ‘ne örnek ; * X 30 WCrV 9 3 Manası % 0,30 C , %9 W, %3V * X 40 CrMoV 5 1 Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 283. Plastik takım çeliklerine örnek ; * 40 Cr MnMo 8 5 ; Manası % 0,40 C, %2 Cr, %1,25Mn * X 36CrMo 17 Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 29Yüksek hız çeliklerine örnek ; Bu çelikler önlerine sadece HS ibaresi getirilerek kullanılırlar ;Wolfram ve kobalt içerirler.Yüksek hızlarda parça işlemelerde kullanılırlar. HS0-4-1 Bu ibarenin karşısına kimyasal kompozisyon yazılır. Veya ; Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 30 yazılır. Veya ; HS1-4-2 HS18-0-1 HS2-9-2 HS3-3-2 ….. HS10-4-3 GİBİKonu ile ilgili Sorular Soru 1. Aşağıdakilerden hangisi amerikan standardı değildir ? a)- SAE b)- DIN c)- ASTM, d)- AISI, Soru2. En önemli standartlardan hangisi alman standartıdır? a)- TS b)-ASTM c)-AISI d)-DIN Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 31 a)- TS b)-ASTM c)-AISI d)-DIN Soru3.Türkiye halihazırda hangi standart ile çalışmaktadır.? a)-ASTM b)- TS c)-AISI d)-DINSoru4.Dökme çelik nasıl gösterilir? Haddeden geçirilmiş çelik nasıl gösterilir? a)- Dökme çelik-PS veya PX , Hadde çeliği Gt 37 b)- Dökme çelik-TS veya TX , Hadde çeliği G- 37 c)- Dökme çelik-GG veya GGX , Hadde çeliği Dt 37 d)-Dökme çelik-GS veya GX , Hadde çeliği St 37 Soru 5. Otomat çeliği 11 S Mn 30 ‘un manası ne demektir? Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 32 demektir? a)- içindeki %11 C (karbon), %30 S(kükürt) a)- içindeki %0,11 C (karbon), %0,30 S(kükürt) a)- içindeki %1,1 C (karbon), %3,0 S(kükürt) a)- içindeki %1,1 C (karbon), %30 S(kükürt) Soru6. Sementasyon çeliği 20 MnCr 5 ‘in manası ne demektir? a)% 2,0 C (karbon) – 5/4=1,25 , %1,25 Mn(mangan) b)% 1,20 C (karbon) – 5/4=1,25 , %1,25 Mn(mangan) c) % 0,20 C (karbon) – 5/4=1,25 , %1,25 Mn(mangan) d) % 20 C (karbon) – 5/4=1,25 , %1,25 Mn(mangan) Soru7.Islah çeliği C35 ‘ün manası ne demektir? a)- %35 C b)-%3,5C c)-% 0-35 C d- %Hiçbiri Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 33 a)- %35 C b)-%3,5C c)-% 0-35 C d- %Hiçbiri Soru8. Nitrasyon çeliği deyince ne anlıyorsunuz? 27 CrAl 6 ‘ın açıklaması nedir? a)-%2,7C (karbon)- 6/4 =1,5 , %1,5 Cr(krom) a)-%0,27C (karbon)- 6/4 =1,5 , %1,5 Cr(krom) a)-%27C (karbon)- 6/4 =1,5 , %1,5 Cr(krom) a)-%0,027C (karbon)- 6/4 =1,5 , %1,5 Cr(krom)Soru9. Yüksek alaşımlı çelik deyince ne anlıyorsunuz? 1)-Paslanmaz çeliklerde ; X 10 Cr 13 ‘ün açıklması nedir? a)-yüksek alaşımlı%0,10C(karbon)- % 13 Cr a)-yüksek alaşımlı%10C(karbon)- % 13 Cr a)-yüksek alaşımlı%1,0C(karbon)- % 13 Cr a)-yüksek alaşımlı%0,010C(karbon)- % 13 Cr 2)-Yüksek sıcaklığa dayanıklı çeliklerde; Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 34 2)-Yüksek sıcaklığa dayanıklı çeliklerde; X 15 CrNiSi 19 9 ‘un açıklaması nasıldır? a)-yüksek alaşımlı%0,015C(karbon)-% 19 Cr-%9Ni a)-yüksek alaşımlı%15C(karbon)- % 19 Cr-%9Ni a)-yüksek alaşımlı%1,5C(karbon)- % 19 Cr-%9Ni a)-yüksek alaşımlı%0,15C(karbon)- % 19Cr-%9Ni2)-Sıcak iş takım çeliği X 30 WCrV 9 3 ‘ün manası nedir? a)-yüksek alaşımlı%1,30C - %9W - %3Cr b)-yüksek alaşımlı%0,30C - %9W - %3Cr c)-yüksek alaşımlı%30C - %9W - %3Cr d)-yüksek alaşımlı%3,0C - %9W - %3Cr 3)-Plastik takım çeliği 40 CrMnMo 8 5 ‘in manası nedir? Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 35 40 CrMnMo 8 5 ‘in manası nedir? a) Alaşımlı %4,0C - 8/4=2,%2Cr, -5/4=1,25Mn b) a) Alaşımlı %1,40C -8/4=2,%2Cr, -5/4=1,25Mn c) a) Alaşımlı %0,40C -8/4=2,%2Cr, -5/4=1,25Mn d) a) Alaşımlı %40C - 8/4=2,%2Cr, -5/4=1,25Mn4)- Yüksek hız çeliği deyince ne anlıyorsun? Nasıl gösterilir? a)- HB ile başlar b)- HT ile başlar c)- HC ile başlar d)- HS ile başlar Soru 10.Yay çeliği deyince ne anlıyorsun? 55 Si7 H ‘ın açıklaması nasıldır? a)- % 5,5 C – 7/4=1,75, %1,75Si-Hidrojeni alınmış a)- % 0,55 C – 7/4=1,75, %1,75Si-Hidrojeni alınmış Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 36 a)- % 0,55 C – 7/4=1,75, %1,75Si-Hidrojeni alınmış a)- % 55 C – 7/4=1,75, %1,75Si-Hidrojeni alınmış a)- % 0,055 C –7/4=1,75, %1,75Si-Hidrojeni alınmışSoru 11. Rulman çeliğinin kimyasal içeriği nedir? 100 Cr 6 ‘nın manası nedir? a)-% 0,1C (Karbon) – 6/4=1,5 , %1,5Cr (krom) b)-% 10C (Karbon) – 6/4=1,5 , %1,5Cr (krom) c)-% 1C (Karbon) – 6/4=1,5 , %1,5Cr (krom) d)-% 0,01C (Karbon) – 6/4=1,5 , %1,5Cr (krom) Soru 12. Takım çelikjlerinden ; 1)-Soğuk iş takım çeliği Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 37 1)-Soğuk iş takım çeliği X 210 Cr 12 ‘nin manası nedir? a)-%2,10C (karbon) - % 12 Cr (krom) b)-%21,0C (karbon) - % 12 Cr (krom) c)-%210C (karbon) - % 12 Cr (krom) d)-%0,210C (karbon) - % 12 Cr (krom)