Genel Çevre Biyolojisi ve Ekolojisi - 1 08.10.2012 1 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 1 KATI SIVI GAZ ÖRNEKLERDN ALINMASI 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 2 Katılardan Numune Alma 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 3 Numune Tanımı: Bir kütleden, kütlenin herhangi bir özelliğini tayin etmek için alınan, kütlenin genelini temsil eden ve tahlile tabi tutulan bölümüne numune denir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 4 Numune Alma Nedeni Doğru üretim doğru analizle doğru analiz ise doğru numuneler ile yapılır. Endüstriyel kimya sektöründe kalite kontrol noktalarının tespiti ile bu noktalardan örnekleme prensibine uygun olarak geneli temsil eden numunelerin alınış şekli, sıklığı ve miktarı prosesin etkin kontrolünde önemli bir etkendir. Dolayısıyla uygun ekipman veya araçla katı, sıvı ve gaz numunelerin her defasında eşit şansla geneli temsil edecek numuneler hâlinde alınması gereklidir.08.10.2012 2 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 5 Numune Alma Periyodu Numune alma periyodu, iki numune alma işlemi arasında geçen süredir. Numune alma periyodu her numune noktası için işletme talimatında belirtilmiş olmalıdır. Bu periyotlar 1-2-3-6-12-24 saat olabilir. Bu periyot, numune alınan noktada üründe meydana gelebilecek değişimlerin sıklığına ve ne kadar kritik olduğuna bağlı olarak değişir. Talimatta belirtilen sürelerde numunelerin alınması ve analiz edilmesi üretime yön vermek açısından önemlidir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 6 Numune sadece numune alındığı andaki ürün durumunu temsil eder. Numune alma periyodunun talimatta verilen sürenin üzerine çıkması durumunda, ürün niteliklerinde meydana gelebilecek değişimler tespit edilemez. Ürüne zarar verebilecek istenmeyen değişimlere karşı gerekli tedbirler alınamaz. Belirtilen periyottan daha sık numune almak ve analiz yapmak ise zaman ve kaynak israfına neden olur. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 7 Katılardan Numune Alma Yöntemleri Katı maddelerden numune kepçe, kaşık ve kürek ile alınabilir. Katı maddelerden numune alma işlemi katının homojenliğine göre değişim gösterebilir. Analiz edilecek numune şu şekilde elde edilir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 8 Numune alma donanımı ile yığının değişik noktalarından ön numuneler alınır. Alınan bu ön numuneler kuru ve düzgün bir yüzeye yayılır. Numuneler Şekil 1.1’deki gibi numaralandırılmış bölümlere ayrılır. Numaralandırılmış bölümlerin her birinden dik bir şekilde numune alınır. Alınan numuneler ikişerli olarak karıştırılır ve tekrar numune alınır.08.10.2012 3 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 9 Karıştırma ve numune alma işlemi analiz edilecek tek bir numune kalıncaya kadar devam eder (Şekil 1.2). Numune etiketlenir. Numune analiz için laboratuvara gönderilir. Laboratuvardan gelen analiz sonuçları kaydedilir. Sonuçlar ayar değerlerinin dışında ise gerekli düzeltici müdahaleler yapılır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 10 Şekil 1.1: Numune alınacak bölgelerin tespit edilmesi 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 11 Şekil 1.2: Analiz edilecek son numunenin elde edilişi 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 12 Numune Donanımı Şekil 1.3: Toz ve tanecik hâlindeki katılardan numune almak için kullanılan sonda08.10.2012 4 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 13 Şekil 1.3‘te görülen numune sondası, toz ve tanecik hâlindeki katı yığınlarından numune almak için kullanılır. Dçi boş bir boru ve bir saptan oluşur. Depolarda veya araç üzerindeki yığın hâlindeki ürünlerin yüzeyindeki nitelikler ile iç kısımlarındaki nitelikler farklı olabilir. Sonda ile yığının her kademesinden numune almak mümkündür. Sondanın kullanımı ise şöyledir: 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 14 Numune alınacak noktalar yığın üzerinde belirlenir (Şekil 1.1). Sonda sap kısmından bastırılarak yığına batırılır. Her kademedeki ürün sondanın boru kısmına girer. Sonda içindeki numune dökülmeyecek şekilde çıkarılır ve numune kabına boşaltılır. Aynı işlem belirlenen diğer noktalar içinde tekrarlanır. Şekil 1.2’deki yöntem ile son numune elde edilir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 15 Şekil 1.4: Pnömatik numune alma probu 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 16 Şekil 1.4’te pnömatik ( gaz basıncı ile çalışan) numune alma probu tasarımı görülmektedir. Bu prob ile kamyondan, tanecik veya toz hâlinde olan maddelerin numuneleri alınabilmektedir. Kamyonun değişik noktalarından numuneler alınır. Bu numuneler Şekil 1.2‘de olduğu gibi bir işleme tabi tutulduğunda, ürünün genelini temsil eden son numune elde edilir. Kamyondaki ürünün tamamı bu son numuneden alınacak sonuca göre değerlendirilir.08.10.2012 5 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 17 Numune Alma Kuralları Numune alma işleminde emniyet ve temizlikle ilgili aşağıda başlıklar altında verilen kurallara uyulması gerekir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 18 Emniyet Kuralları Numunenin alınması ve taşınması esnasında, numune alan personelin, numune donanımının ve numunenin zarar görmemesi için aşağıdaki kurallara uymalıdır. Numune alınması sırasında ürünün hasar görmemesi için her türlü önlem alınır. Numune alma sırasında açılan paketlerin işlem sonrasında usulüne uygun olarak kapatılması gerekir. Numune, taşınırken kırılmasından doğacak sonuçların risklerini en aza indirecek bir şekilde taşınır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 19 Aletler ve kaplar da dâhil olmak üzere bütün cihazlar numune alınan madde ve amaçlanan maksada uygun olmalıdır. Numunelerin genleşme ihtimaline karşı konulduğu kapların üst kısmında belli bir boşluk bırakılır. Ancak hava ile kolayca bozulabilen numuneler için bu boşluk fazla olmamalıdır. Numune alımından önce veya alınır alınmaz numune kabı, numunenin tabiatını ve buna bağlı riski belirleyecek şekilde etiketlenir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 20 Numuneyi alan kişinin olabilecek zararlardan, alınacak önlemlerden tam olarak haberdar edilmesi gerekir. Numune alan kişiye gerektiğinde onun emniyetini sağlamak üzere ikinci bir kişi refakat eder. Kimyasal maddelerden numune alınırken kesinlikle göz koruyucu cihazlar kullanılır.08.10.2012 6 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 21 Temizlik Kuralları Numune alımı esnasında temizlik şartlarına riayet etmek en az emniyet kuralları kadar önemlidir. Numunenin ve numune alan personelin zarar görmemesi için aşağıdaki temizlik kurallarına uyulmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 22 Bütün numune alma cihazlarının kullanma anında temiz ve kuru olmasına dikkat edilir. Numune alma cihazları uygun bir çözücü ile veya sıcak bir deterjan çözeltisi ile temizlenmeli, eser kalıntıların temizlenmesi ise sıcak su ile yapılmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 23 Numune alma işlemi süresince numuneyi alan kişi taşıma, aktarma ve depolama esnasında yabancı madde bulaşması ve numunenin kirlenmesinden kaçınmak için dikkat etmelidir. Numune alma işleminden sonra numune alma cihazı hemen temizlenmelidir. Numune alma işlemi sırasında mutlaka eldiven kullanılmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 24 Numune Saklama Yöntemleri Numune, numune noktasından alındıktan sonra laboratuvara taşınması, laboratuvarda analiz için bekletilmesi ve laboratuvarda analiz sonrası saklanması esnasında değişimlere uğrayabilir. Bu değişimlerin olabildiğince aza indirilmesi için uyulması gereken kurallar şunlardır:08.10.2012 7 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 25 Uçucu maddeleri içeren numunelerin kompozisyonlarının değişmemesi için numune uygun bir aparat ile alınmalıdır. Numune kabının kapağı sıkıca kapatılmalıdır. Numune ısı ve ışık gibi etkenlere karşı hassas ise koyu renkli cam kavanoz veya şişede tutulmalıdır. Yüksek saflıktaki numunelerin herhangi bir şekilde nem veya toza maruz kalmamaları önemlidir. Gerekiyorsa numunelerin taşınması esnasında ilave önlemler alınmalıdır (desikatörde veya nem çeker içeren bir kapta taşımak gibi). 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 26 Numune kabı saklama durumu göz önünde bulundurulacak şekilde asla tam olarak doldurulmamalıdır. Ancak yeterli miktarda numune mutlaka alınmış olmalıdır. Numunenin taşınması sırasında gerekli emniyet koşulları göz önünde bulundurulmalıdır. Numune ile direkt temastan kaçınmalı, numune kabı numune sepetinde taşınmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 27 Numune usulüne göre etiketlenmelidir. Rutin numunelerden artan kısımlar talimatlarda belirtilen süre ve şekilde laboratuvarda muhafaza edilmelidir. Numuneler, fiziksel yapılarına ve bulundukları kabın şekline göre sınıflandırılmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 28 Numunelerin Etiketlenmesi Numune alınması kadar numunenin tanımlanması da önemlidir. Numune alındıktan hemen sonra numuneyi tanımlayıcı bilgilerin su-yağ geçirmez kalemle okunaklı bir şekilde yazılması veya etiketlenmesi gerekir. Numune tanımlama işi elektronik ortamda barkot etiketi ile de yapılabilir. Numune hakkında detaylı bilgi aşağıda belirtilen formatta mutlaka yazılmalıdır.08.10.2012 8 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 29 Numune etiketi 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 30 Ölçüm Sonuçlarının Kaydedilmesi Numuneler analiz edildikten sonra ölçüm sonuçlarının kaydedilmesi üretimin sürekliliği açısından önemlidir. Analizlerde tespit edilen hataların tekrarlanıp tekrarlanmadığı geçmiş kayıtlar incelenerek görülebilir. Kayıtlarda tespit edilen hata tekrarları arıza yapan bir cihaza ya da görevini yerine getirmeyen bir personele işaret eder. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 31 Numunenin saklaması yerine, ölçüm sonuçlarının kaydedilerek saklanması daha kolay ve kullanışlı bir yöntemdir. Ölçüm sonuçları, analiz yapan personel tarafından işletme defterine veya bilgisayar ortamına kaydedilir. Sonuçlarla birlikte aşağıdaki bilgiler de kaydedilir. Tarih ve zaman (gerekirse saat ve dakika) Numune alınan noktanın tanımı Numunenin ismi, kod/lot numarası, barkot numarası Numuneyi alan personelin ismi 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 32 Sıvılardan Numune Alma08.10.2012 9 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 33 Sıvı tankları ve numune muslukları 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 34 Sıvılardan numune alma yöntemleri de standart yöntemlerdir. Numune alınacak sıvının sahip olduğu özelliklere ve numunenin alınacağı yere göre (sıvının zehirli olup olmaması, çevreyi kirletmesi, uçucu olup olmaması vb.) değişiklikler gösterir. Bazı ürünler için standart numune alma metotları başlıklar altında verilmiştir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 35 Akarsulardan Numune Alma Tek numune alma işleminde su kalitesi belirleneceği zaman, uygun bir köprü üzerinden veya numune alma istasyonundan daha önce iyice karışmış olanakarsu kolundan numune alınabilir. Daha küçük akarsu kolunun ana akarsu kolu kalitesi üzerindeki etkileri incelenmek istendiğinde, yan kolun karışımından hemen önce, diğeri karışma noktasından epeyce uzakta bulunan bir noktadan olmak üzere iki numune alınır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 36 Atıkların karışma işlemleriyle ilgili çalışmalarda , boya kullanarak izleme tekniği veya iletkenlik ölçümleri kullanılabilir. Yavaş akan akarsularda sıcaklık ve diğer yoğunluk etkilerini gidermek için birden fazla derinlikten numune alınmalıdır. Numuneler, deşarjın yapıldığı noktadan veya küçük kolun karıştığı yerden sonra akarsu genişliği boyunca iki veya daha fazla noktadan alınır. Seçilen bölgede özellik homojen değilse deneyler ü ç boyutta yapılmalıdır. Bu durumda numuneler birkaç noktadan alınır ve tek bir numune kabında birleştirilir, eğer homojenlik gözlenirse tek nokta yeterlidir.08.10.2012 10 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 37 Fiziko – Kimyasal Analizler Dçin Numune Alma Akarsulardan numune, yüzeyin 50 cm altına kap daldırılarak alınır, uygun numune kaplarına aktarılır. Numune kapları veya şişeleri de akarsuya doğrudan daldırılabilir. Özel analizler istenmedikçe yüzeyden numune almaktan sakınılmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 38 Numune alma cihazları kullanılırsa su girişi kaba ve ince gözenekli örtü ile sarılarak korunmalıdır. Akarsu kenarları gibi açık bölgelere yerleştirilen numune alma cihazları, tahripten ve sıcaklığın aşırı değişimlerinden korunmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 39 Mikrobiyolojik Analizler Dçin Numune Alma Temiz, sterilize edilmiş numune kapları kullanılmalıdır. Numune şişesinin tapası bir parça metalik folyo ile kaplanarak numune daldırma anına kadar korunmalıdır. Numune alımından önce metalik folyo ile kaplanmış tapa şişeden uzaklaştırılır. Bulaşmayı engellemek için şişe yüzeyin 0,3 m aşağısına indirilir ve şişenin ağzı akış yönüne çevrilerek numune alınır. Şişe çalkalamadan doldurulur ve tapa derhâl kapatılır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 40 Deniz Sularından Numune Alma Numune kabı ve numunenin etkileşme riskinin bulunduğu durumlarda cam veya diğer etkileşmeyen malzemeler kullanılmalıdır. Denizden numune alma işleminde kırılabilir numune kapları kullanılmamalıdır. Yüzey altı su numuneleri, numune kabının basit bir şekilde suyun altına daldırılmasıyla alınabilir. Numune almadan önce numune şişesi numune alınacak su ile çalkalanmalıdır. Açık sulardan ve numune alma platformlarından gelgit veya kaynak kısmından alınacak numunelerin kirlenmesini önlemek için plastik eldiven kullanılmalıdır.08.10.2012 11 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 41 Numune; tekne, rüzgâra ve akıntıya doğru yavaş yavaş hareket ederken teknenin ön kısmından alınır. Yüzeyden numune alma işlemi için açık ağızlı numune alma cihazları ile kullanılır. Su yüzeyinden veya hemen altından numune almak için, kapalı boru tipi numune alma cihazları kullanılır. Belirli derinliklerden nokta numune veya numune serileri veya derinliğe bağlı bileşik numune almak için tavsiye edilen vanalar ve uygun kapaklarla donanmış borular veya pompalama cihazları kullanılır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 42 Belirli derinliklerden nokta veya seri numuneler, derinliğe veya alana bağlı bileşik numune almada kullanılan cihazlar veya otomatik numune alma cihazları ile gerçekleştirilebilir. Kaliteyi belirlemek için numuneler, normal çevrese l şartları kapsayacak uygunlukta tekrarlanmalıdır. Özellikle belirli bir zaman için kalite belirlemek gerekiyorsa, meridyen dereceleri boyunca numune almak gereklidir. Numune kapları sıkıca kapatılmalı, ışık veya sıcak lık etkilerinden korunmalıdır. Analiz etüt gemisinde tamamlanmayacaksa, numunelerin muhafaza süresi en aza indirilmeli ve bekletme süresi 24 saati aşmamalıdır. Numuneler gerekiyorsa süzülmeli, kararlı hâle getirilmeli ve 4 C’de muhafaza edilmelidir 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 43 Atık Sulardan Numune Alma Analiz edilecek parametreye göre su, atık su numunesinin muhafaza ve taşınması talimatında belirtilen numune şişesi seçilmelidir. Numune şişesi temizlendikten sonra, numune alınacak su ile çalkalanmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 44 Anlık numunelerde, tüm numune hacmi bir seferde alınmalıdır. Komposit numuneler, anlık numunelerin belirli sayısının karışımıyla veya atık suyun fraksiyonlarının sürekli olarak toplanması yoluyla hazırlanır. Komposit numuneler, zaman ağırlıklı ve akış ağırlıklı olmak üzere iki tiptir. Zaman ağırlıklı numuneler, numune alma dönemi boyunca değişmez. Aralıklarla alınan eşit hacimli anlık numunelerdir. Akış ağırlıklı komposit numuneler ise numune alma dönemi boyunca hacim ve çıkış suyu akışına orantılı numune hacmi yoluyla alınan numunelerdir.08.10.2012 12 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 45 Çeşmelerden Bakteriyolojik Analiz için Su Numunesi Alma Çeşme kapalı iken ağzı temiz bir bezle silinir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 46 Çeşme açılarak 3-5 dakika kuvvetlice akması sağlanır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 47 Çeşme kapatılır ve alkollü pamuk alevinde çeşmenin ağzı 10-15 saniye yakılır 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 48 Çeşme kuvvetlice akacak şekilde açılır08.10.2012 13 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 49 Steril numune şişesinin ağzındaki koruyucu sargı açılır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 50 Çeşme hafif akacak şekilde ayarlanır ve numune şişesi akan suya hafif açı yapacak şekilde tutularak su numunesi alınır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 51 Numune şişesi tam olarak doldurulmaz, üstten 1-2 parmak kadar boşluk bırakılır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 52 Şişenin steril kapağı veya plastik tıpası kapatılır. Şişeyi kapatmak için mantar tıpa kullanılmaz.08.10.2012 14 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 53 Numune Alma Emniyet Kuralları Sıvılardan numune alınması esnasında aşağıdaki emniyet kurallarına uyulmalıdır. Sıvı numunelerin tanktan çekilmesi sırasında dökülme tehlikesine karşı gerekli tedbirler alınmalıdır. Tehlikeli sıvı maddeden musluk vasıtasıyla numune alınması sırasında, alınacak sıvının kaptan taşıp tehlike yaratmaması için musluk, numune kabını dolduracak miktara göre ayarlanır. Numune, taşımaya müsait araçlarla ve taşınırken kırılmasından doğacak sonuçların risklerini en aza indirecek bir şekilde taşınır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 54 Aletler ve kaplar da dâhil olmak üzere bütün cihazlar numune alınan maddeye ve amaçlanan maksada uygun olmalıdır. Numunelerin genleşme ihtimaline karşı, konulduğu kapların üst kısmında belli bir boşluk bırakılır. Ancak, hava ile kolayca bozulabilen sıvılar için bu boşluk fazla olmamalıdır. Numune alımından önce veya alınır alınmaz numune kabı, sıvının özelliklerini ve buna bağlı riski belirleyecek şekilde etiketlenir. Numuneyi alan kişinin olabilecek zararlardan, alınacak önlemlerden tam olarak haberdar edilmesi gerekir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 55 Numune alan kişiye, gerektiğinde onun emniyetini sağlamak üzere ikinci bir kişi refakat eder. Kimyasal maddelerden numune alınırken kesinlikle göz koruyucu cihazlar kullanılır. Tankın ve numune alınan kabın uygun şekilde topraklamasının yapıldığından emin olmak gerekir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 56 Numune Saklama Yöntemleri Numunelerin bekletilmesi sırasında numunede fiziksel, kimyasal ve biyolojik değişiklikler meydana gelir. Koruma teknikleri numune, kaynaktan uzaklaştırıldıktan sonra doğal olarak devam eden kimyasal ve biyolojik değişimleri sadece geciktirir.08.10.2012 15 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 57 Numunelerin tam olarak korunması güçtür. Kullanılan koruma maddeleri çoğunlukla numune ile reaksiyona gireceğinden analizlerin derhâl yapılması gerekmektedir. Numuneler eğer bir gün içinde analiz edilecekse düşük sıcaklıklarda (+4°C) saklama en iyi yöntemdir 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 58 Yapılacak tayin ile etkileşim yapmıyorsa kimyasal koruma maddeleri kullanılabilir. Koruma maddeleri kullanıldıklarında önceden numune kabına konulmalı ve toplanan bütün numuneler ile iyice karışmaları sağlanmalıdır. Yapılacak tayine göre numune koruma ve saklama metotlarının seçilmesi gerekir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 59 Numune saklama metotları oldukça kısıtlı olup biyolojik faaliyeti ve kimyasal bileşiklerin ve komplekslerin hidrolizini ( su ile kimyasal bağların parçalanması ) geciktirmeye, bileşenlerin uçuculuğunu azaltmaya yöneliktir. Koruma ve saklama metotları genellikle pH kontrolü, kimyasal madde ilavesi, soğutma ve dondurma işlemlerinden ibarettir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 60 Numuneler en kısa süre içinde laboratuvara getirilmelidir. Bu süre 24 saati geçmemelidir. Taşıma sırasında, numunelerin yabancı kokulara, doğrudan güneş ışığına ve 25 C°’den fazla sıcaklığa maruz kalmasını önlemek için gerekli önlemler alınmalıdır.08.10.2012 16 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 61 Gazlardan Numune Alma 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 62 Gaz fazı, sahip olduğu özellikler sebebiyle numune almanın en zor olduğu fazdır. Numune Yöntemleri ve Donanımı Gazlardan numune alma yöntemleri aşağıda verilmiştir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 63 Borulardan Akan Gazlardan Numune Alma Borulardan akan gazlardan numune alma cihazı 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 64 Değişik boyda bir seri ince borusu bulunan bu cihaz, en uzun borusu gazın geçtiği borunun ekseni hizasına gelecek şekilde takılır. Bu cihaz daha çok kesikli numune almak için kullanılır08.10.2012 17 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 65 Tank Dçinden Gaz Numunesi Alma Tank içinden gaz numune alma cihazı 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 66 Tank içinden gaz numunesi alma kabı 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 67 Bir basınç ölçer, hız ölçme şişesi, gaz sayacı, basınç kontrol sayacı ve basınç ölçeğinden ibarettir. Cihazın bir ucu aspiratöre, diğer ucu ise numunesi alınacak maddeye bağlıdır. Aspiratör gazın emilmesini sağlar. Numune alınırken basınç ölçeğinde okunan basıncı, kontrol cihazındaki boruyu yukarı aşağı hareket ettirerek 20-25 mm Hg olacak şekilde ayarlar. Gaz bir basınç altından geçiyor ise gaz alma düzeneğinde aspiratör, basınç kontrol cihazı ve basınç ölçeği kısımları kullanılmaz. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 68 Şekil 3.4: Gaz numune kabı08.10.2012 18 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 69 Şekil 3.4’teki numune kabı, kimyasal ve termik özellikleri uygun borosilikat camından yapılmış tüp şeklinde bir kaptır. Bu kabın gaz giriş ve çıkış borularında, sızdırmazlıkları vakum aygıtı ile denetlenen tek delikli birer musluk bulunur. Tank içindeki gazlardan numune alınmasında sıklıkla kullanılır. Şekil 3.4’teki gaz numune kabı ile numune alınmasında işlem sırası şu şekildedir: 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 70 Numune kabı giriş tarafından, tank numune vanasına bağlanır. Numune kabı çıkış vanası kapatılır. Numune kabı giriş vanası açılır. Tank numune vanası açılır. Numune kabının dolması beklenir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 71 Numune kabı giriş vanası kapatılır. Tank numune vanası kapatılır. Numune kabı tanktan sökülerek ayrılır. Numune etiketlenir. Numune analiz için laboratuvara gönderilir. Laboratuvardan gelen analiz sonuçları kaydedilerek rapor hazırlanır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 72 Numune Alma Emniyet Kuralları Gazlardan numune alımı esnasında dikkat edilmesi gereken kurallar aşağıda verilmiştir. Gazlardan numune alımı sırasında görevliler dışındaki personelin bu bölgeden uzaklaştırılması gerekir. Numune, kırılmadan doğacak sonuçların risklerini en aza indirecek bir şekilde taşınır. Aletler ve kaplar da dâhil olmak üzere bütün cihazlar, numune alınan maddeye ve amaca uygun olmalıdır.08.10.2012 19 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 73 Numunelerin genleşme ihtimaline karşı, konulduğu kapların üst kısmında belli bir boşluk bırakılır. Ancak, hava ile kolayca bozulabilen maddeler için bu boşluk fazla olmamalıdır. Numune alımından önce veya alınır alınmaz numune kabı, maddenin tabiatını ve buna bağlı riski belirleyecek şekilde etiketlenir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 74 Numuneyi alan kişinin, olabilecek zararlardan, alınacak önlemlerden tam olarak haberdar edilmesi gerekir. Numune alan kişiye gerektiğinde onun emniyetini sağlamak üzere ikinci bir kişi refakat eder. Kimyasal maddelerden numune alınırken kesinlikle göz koruyucu cihazlar kullanılır. Numune alınan maddeye uygun maske kullanılmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 75 Numune Saklama Yöntemleri Numunelerin bekletilmesi sırasında, numunede fiziksel, kimyasal ve biyolojik değişiklikler meydana gelir. Koruma teknikleri, numune kaynaktan zaklaştırıldıktan sonra doğal olarak devam eden kimyasal ve biyolojik değişimleri sadece geciktirir. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 76 Numunelerin tam olarak korunması güçtür. Kullanılan koruma maddeleri çoğunlukla numune ile reaksiyona gireceğinden analizlerin derhâl yapılması gerekmektedir. Numuneler eğer bir gün içinde analiz edilecekse düşük sıcaklıklarda (+4°C) saklama en iyi yöntemdir. Yapılacak tayin ile girişim yapmıyorsa kimyasal koruma maddeleri kullanılabilir. Koruma maddeleri kullanıldıklarında, önceden numune kabına konulmalı ve toplanan bütün numuneler ile iyice karışmaları sağlanmalıdır. Yapılacak tayine göre numune koruma ve saklama metotlarının seçilmesi gerekir.08.10.2012 20 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 77 Numune saklama metotları oldukça kısıtlı olup biyolojik faaliyeti ve kimyasal bileşiklerin ve komplekslerin hidrolizini geciktirmeye ve bileşenlerin uçuculuğunu azaltmaya yöneliktir. Koruma ve saklama metotları genellikle pH kontrolü, kimyasal madde ilavesi, soğutma ve dondurma işlemlerinden ibarettir. Numuneler en kısa süre içinde laboratuvara getirilmelidir. Bu süre 24 saati geçmemelidir. Taşıma sırasında, numunelerin yabancı kokulara, doğrudan güneş ışığına ve 25 o C’ den fazla sıcaklığa maruz kalmasını önlemek için gerekli önlemler alınmalıdır. 08.10.2012 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 78 Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Megep Web sitesi