Makine Mühendisliğine Giriş Civata Somun ve Rondelalar MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU CIVATA-SOMUN ve RONDELALAR CIVATALAR Cıvatalar: Özel ba ş biçimine sahip silindirik gövde üzerine belli boylarda di ş açılmı ş ba ğlantı elemanlarına cıvata denir. Cıvataların di ş açılmı ş kısımları üçgen vida profillidir. TSE de ba ş kısımlarına göre cıvata çe şitleri şu şekildedir. Altı Kö şe Ba şlı Cıvatalar : Çok geni ş kullanım alanı vardır. Genellikle sade, adi karbonlu çelikten yapılırlar. Cıvata ba şı üzerinde üretici firma, vidanın cinsi (metrik whitworth) mukavemet sınıfı belirtilir. Mukavemet sınıfı cıvata malzemesinin akma ve kopma de ğerini ifade eder. Şekildeki cıvata metrik olup 1. rakam 10 la çarpılırsa 8 x 10 = 80 daN/mm 2 kopma mukavemetini, 1. rakam 2. rakamla çarpılarak 8 x 8 = 64 daN/mm 2 akma mukavemetini belirtir. Genellikle cıvata mukavemetleri şeklinde verilir. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Dört Kö şe Ba şlı Cıvatalar : 5.6 – 5.8 - 8.8 mukavemet sınıfında faturalı, uzun memeli, kısa memeli olarak üç de ği şik türü vardır. Cıvatanın uç kısmında kalan di ş açılmamı ş yere meme denir. Takım tezgahlarında tespit cıvatası olarak kullanılır. Silindirik Ba şlı Altı Kö şe Yuvalı Cıvata (allen ba şlı) : 8.8 - 10.9 -12.9 mukavemet sınıfında allen anahtarla sökme takma i şlemi yapılabilen cıvata ba şının dı şarıda kalması istenmeyen, di şli kutusu kapa ğı, flan ş, kalıp gibi yerlerde kullanılır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Çekiç Başlı Cıvatalar : 3.6 – 4.6 mukavemet sınıfında tırnaklı yada kare boyunlu biçiminde tezgah tablalarına i ş yada aparat ba ğlamak amacıyla kullanılan cıvatalardır. Yuvarlak (Bombe) Ba şlı Cıvatalar : 3.6 – 4.6 mukavemet sınıfında ba şları yarım yuvarlak ve düz tornavida kanallı cıvatalardır. Kalınlı ğı az olan parçaların ba ğlanmasında kullanılırlar. Mercimek Ba şlı C ıvatalar : Ba ş büyüklü ğüne tornavida kanalının şekline ve gövdesinin biçimine göre yapılmı şlardır. Şekilleri a şa ğıda görülmektedir. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Hav şa Ba şlı Cıvatalar : 4.6 – 4.8 – 5.8 - 8.8 mukavemet sınıfında ba ş kısımları 90° açılı, hav şa yüzeyi ile ba ğlanacak elemanı aynı konuma getiren cıvatadır. Cıvata ba şının yuva içinde kalması istenen yerlerde kullanılır. Kelebek Ba şlı Cıvata : Elle sıkılıp sökülen bir cıvata türüdür. Tırtıl Ba şlı C ıvatalar : Elle sökülüp – sıkılmaya uygun cıvatadır. Tespit vidası ve ayar vidası olarak ölçü aletlerinde i ş tezgahlarında kullanılır. Halka Ba şlı Cıvatalar : Tezgahları ve avadanlıkları kaldırmak ve ta şımak amacıyla kullanırlar. Ta şınacak elemanın üzerine takılırlar. Sac Cıvataları : İnce metal ve plastik levhaların ba ğlantısında kullanılır. Ba ğlantı yapılacak parçalara uygun çapta delik delindikten sonra cıvata kendi profiline uygun di ş açarak ba ğlantıyı sa ğlar. Kılavuz Sac Cıvataları : Uç kısmındaki kesici a ğız (matkap ucu) yardımıyla delik delip vida di şini açacak şekilde yapılmı şlardır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU SOMUNLAR Somun : İç yüzeyine vida açılmı ş dı ş yüzeyi altıgen, kare, yuvarlak yada farklı profilde olan saplama veya cıvatalarla birlikte kullanılan makine elemanlarına somun denir. Mukavemet sınıfları 4-6-8-10-12 gibi tek rakam grubuyla ifade edilirler. Somunlar dı ş biçimlerine göre a şa ğıdaki şekilde sınıflandırılırlar; Altı Kö şe Somun : Geni ş kullanım alanına sahiptir. Örneğin Taçlı somun (sökülmeye kar şı emniyet istenen yerlerde gupilya ile birlikte kullanılır.) Faturalı somun (geni ş baskı yüzeyi olu şturmak amacıyla rondelasız kullanılır.) Bombeli somun (alın yüzeyi bombelidir, oynak mafsallı ba ğlantılarda kullanılır.) Şapkalı somun (rutubetli ortamlarda kullanılır.) Kanallı somun (mil uçlarında vida çalı şma bo şlu ğunu ayarlamak için kontra somun olarak kullanılır.) MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU SAPLAMALAR Saplama : İki ucuna farklı boylarda vida açılan ba şsız silindirik çubuklara saplama adı verilir. Mukavemet sınıfı 5.6 – 8.8 - 10.9 şeklindedir. Saplamalar genellikle gövde üzerine açılan kör deliklerde kullanılır. Saplamanın bir ucu vida açılan deli ğe takılır, di ğer ucuna somunla ba ğlantı yapılır. Saplamayı gövde üzerine takarken vida açılmamı ş k ısımdaki anahtar a ğzından veya kontra somundan yararlanırız. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Cıvata ve Somunlarda Sıkma Kuvveti: Cıvata ve somunların sıkılmasında, uygulanması gereken kuvvetlerin hesaplanması ve örnek uygulamalar a şa ğıda verilmi ştir. Sıkma anında anahtarın bir turda aldı ğı yol, anahtar ucunun çizdi ği dairenin çevresine; cıvatanın bir turda aldı ğı yol ise, vida adımına e şittir. i ş = kuvvet x yol formülünü anahtara uygularsak; yapılan i ş, cıvatayı s ıkmaya çalı şan döndürme momentine e şittir (M d ). Anahtara uygulanan kuvvet (F1) x anahtarın aldı ğı yol (2 . ? .r) Cıvatanın oluşturdu ğu sıkma kuvveti (F2) x cıvatanın aldı ğı yol (P) M d =F 1 . 2 .? .r =F 2 .P İş = MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Cıvata ve Somunların Standart Gösterimi : TS 8201’e göre cıvata ve somunların standart gösterili şi a şa ğıdaki gibi yapılır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU RONDELA ve EMN İYET SACLARI Rondelalar : Cıvatalı, cıva-somunlu ve saplamalı ba ğlantılarda sıkma yüzeyini arttırmak somun yada parça yüzeyinin bozulmasını önlemek için rondela kullanılır Emniyet Sacları : Cıvatalı ba ğlantının kendili ğinden sökülmesini önleyerek, ba ğlantıyı emniyetli hale getiren makine elemanıdır. Bu sacların ço ğu aynı zamanda rondela olarak ta kullanılır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Cıvata, Somun ve Saplamalı Ba ğlantıların Emniyete Alınması (Frenlenmesi)