Sedimantoloji Çizgisel Kıyı Sistemleri Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Çizgisel Kıyı SistemiÇökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Akarsular tarafından denizel ortamlara taşınan gerecin miktarı ve denizel işlevlerin etkileşimi sonucunda deltalar veya çizgisel kıyı ortamları oluşmaktadır. ? Denizel işlevlerin getirilen malzemeyi yerinden alıp bir başka yere taşıyarak yeniden işlemesinin iki ana nedeni olabilir. 1. Denizel işlevlerin (dalga, gel­git ve çeşitli akıntılar gibi) güçlü olması, 2. Deniz seviyesinin göreceli yükselmesinin sonucunda oluşan yeni su altı alanı veya ortamının, temin edilen malzeme miktarından/hacminden daha büyük olmasıdır. ? Bir başka değişle, kıyı çizgisinin transgresyonudur. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Çizgisel kıyı sistemi; ? Klastik (karadan türeme kırıntılı) ve ? karbonat/evaporit olmak üzere iki as ortam ve ilgili fasiyes topluluklarına ayrılmaktadır. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Klastik Çizgisel Kıyılar ? Nehirlerin denizlere taşıdıkları malzemenin yerinde çökelmesine engel olacak şiddetteki dalga, gel-git, uzun kıyı akıntıları ve okyanusal akıntılar gibi denizel- işlevler, getirilen gereci yerinden alarak kıyı çizgisine paralel zonlar halinde ve yeniden işleyerek yayarlar. ? Sonuçta, çoğunlukla tane boyunun yukarıya doğru giderek irileştiği fasiyes toplulukları oluşur. ? Klastik çizgisel kıyı ortamları da, deltalarda olduğu gibi, karasaldan denizele kadar olan çökel ortamlardan oluşur. ? Bunların düşey kesitleri birbirlerine çok benzerdir. ? Ayırtman özellik, deltayik istiflerin en üst kısımlarının ("topset") kanalları içermesidir.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Delta ve bariyer plajı (set adası) çökellerinin düşey kesitleri (Selley, 1980). Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Güncel çizgisel kıyılar ikisi yüksek, diğer ikisi de düşük enerjili olmak üzere ve birbirlerine geçişli dört sedimanter ortamdan oluşur. ? Bunlar karadan denize doğru: 1. yüksek enerjili fluviyal kıyı düzlükleri, 2. düşük enerjili lagünler ve gel-git karmaşığı, 3. yüksek enerjili set adaları ve 4. düşük enerjili kıyı ötesi denizel şelf ortamlarıdır. ? Her bir as ortam birbirlerinden farklı litofasiyesler, sedimanter yapılar ve canlı topluluğu içerirler. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Güncel kıyı çizgisi depolanma sisteminin as ortamları. • 1 ve 3 numaralı fasiyes kuşakları yüksek enerjili, • 2 ve 4 numaralı fasiyes kuşakları düşük enerjili sedimanter ortamları karakterize etmektedir (Selley, 1980). Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Fluviyal (Akarsulu) Kıyı Düzlükleri ? Başlıca menderesli mecra ve taşkın ovaları fasiyesleri ile karakterizedir. ? Fosil topluluğunu tatlı su omurgasızlarının kalıntılarıyla birlikte, kemik parçaları, odun parçaları, diğer türlü bitki artıkları gibi karasal kökenli parçalar oluşturur. ? Denize doğru bataklıklara, gel-git düzlüklerine ve lagünlere geçerler.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Lagünler ve Gel-Git Karmaşıkları ? Denizden set adaları ile ayrılırlar. ? Derinlikleri çoğunlukla birkaç metreyi geçmeyen, gel-git enerjisinin baskın olduğu sınırlı ortamlardır. ? Çökelen malzemenin kaynağını karadan temin edilen az orandaki klastikler, set adalarından sağlanan ince taneli malzeme ve süspansiyon oluşturur. ? Az oranda da olsa biyokimyasal çökelim söz konusudur.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Gel-git enerjisinin hakim olduğu düzlüklerde akıntı kırışıklı ve biyotürbasyonlu, çeşitli tipte laminalı çamurlar, siltler ve çok ince taneli kumlar bulunur. ? Lagünlerin gel-git zonu altında kalan düşük enerjili kısımlarında ince laminalı çamurlar ile siltler ve yer yer az oranda kırışıklı ince kumlar bulunur. ? Biyotürbasyon yaygındır.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Bariyer Adaları: ? Çizgisel kırıntılı kıyı as ortamlarının en yüksek enerjili zonudur. ? İyi boylanmış, yıkanmış kum ve denizel fauna kırıntılarından oluşurlar. ? Tabakaları denize doğru hafifçe eğimlidir. ? Lagünlere bakan arka cephelerinde karaya doğru eğimli teknemsi ve düzlemsel çapraz tabakalar bulunur. ? Barların en üst kısımlarında rüzgarların oluşturduğu kumullar görebilir.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Bariyer adaları yer yer çapraz tabakalı kumları içeren gel-git kanalları tarafından kesilirler. ? Bu adaların arka kısımlarında normal şartlarda gel-git düzlükleri bulunur. ? Özellikle fırtınalı denizlerin hakim olduğu bölgelerde zaman zaman büyük fırtınaların oluşturduğu dalgalar, bariyer kumlarını yerinden söküp alarak bar arkasına sürükler ve sonuçta yelpaze şeklinde ince bir kum yaygısı oluşur. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Kıyı Ötesi (Offshore) Denizel Şelf: ? Bariyer adalarından denize doğru olan, tane boyunun giderek inceldiği ve dalga tabanının altında çamurlara dönüştüğü ortamdır. ? Denizel fauna içerirler ve değişen oranlarda biyotürbasyonludurlar.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Yukarıda açıklanan bu dört fasiyes kuşağı genelde birbirleriyle geçişlidir. ? Deniz seviyesinin göreceli davranışı ve karadan taşınan malzemenin miktarı arasındaki ilişkinin sonucu olarak çizgisel regresif ve çizgisel transgresif klastik kıyı çizgileri oluşmaktadır.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Çizgisel transgresif, duraylı ve regresif kıyı çizgisi ortam ve fasiyesleri. 1. Alüvyon, 2. Lagüner ve gel-git arası çökelleri, 3. Bariyer kumları, 4. Açık deniz şelf fasiyesleri (Selley, 1980).Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Genellikle kurak iklim kuşaklarında kıyıya tortu temininin minimum olduğu ve son derece düşük eğimli bir çökelme profilinin bulunması durumunda gelişebilir. ? Bu tip ortamlarda (örneğin Basra körfezindeki Abu Dabi bölgesi) gel-git düzeyi ortalama olarak 2m. ve lagünlerin derinliği de 1-3 m. kadardır. ? Tuzluluk değerleri ise lagünlerde ‰70'lere kadar ulaşabilmektedir. ? Bu bölgelerde büyük oranlarda buharlaşma söz konusudur. Karbonat/Evaporit Çizgisel KıyılarÇökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Bu bölgenin çökelme ortamları, denizden karaya doğru; ? iç şelf, ? resifler (ve/veya karbonat kumları, oolit sığlıkları), ? lagünler, ? alg düzlükleri ve ? sabkalardan oluşur. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Basra Körfezinde Abu Dabi bölgesindeki karbonat/evaporit çizgisel kıyı depolanma sistemini gösteren eğim yönlü çökel profili Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI İç Şelf ? Resiflerden veya kavkı parçalarından oluşan bariyerlerden kaynaklanan malzeme ile karbonat çamurlarından oluşmuş, düşük enerjili bir ortam ve ilgili fasiyesler topluluğudur. ? Tuzluluk değerleri normalin üzerinde olup (örneğin Basra Körfezinde %o 40-45) gel-git kanalları vasıtasıyla resifler veya bariyerler arasından lagünlere ulaşır. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Resifler ? Dalgaya dayanımlı ve kireçli iskeletli organizmaların oluşturduğu karbonat yığışımlarıdır. ? Güncel örneklerde bunlar, örneğin Basra körfezinde, mercan ve alglerden oluşmuşlardır. ? Çökelme profilinin çok düşük eğimli olduğu koşullarda resifler ile kıyı çizgisi arası lagünlerden ve geniş sabka çökellerinden oluşmuş düzlükler şeklindedir.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Lagünler ? Gel-git altı ve arası ortamlar olup, derinlikleri 3-4 m.yi geçmez. ? Gel-git kanalları tarafından kesilmişlerdir. ? Mollusk kavkılı, foraminiferli karbonat çamuru ve az oranda karbonat kumlarını içerirler. ? Bu fasiyes topluluğu evaporit ara katkılarını da içerebilir. ? Genelde alglere rastlanılmaz. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Alg Düzlükleri (Algal Flats) ? Gel-git arası zonunun orta kısımları ile gel-git üstü zon arasında kalan sınırlı bir alanda gelişirler. ? Bu ortam çoğun mavi-yeşil algleri içeren düzlükler şeklindedir. ? Stromatolitler fırtına dönemleriyle ilişkilidir. ? Alg yaygıları (algal mat) alg ve tortulardan oluşan milimetrik boyutlardaki tekrarlanan laminalardan oluşmuştur. ? Birkaç kilometre genişlikte ve kilometrelerce uzunlukta kuşaklar oluşturabilirler. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Sabkalar ? Gel-git üstü (supratidal) bir ortamdır. ? Sabkaların yüzeyleri genelde rüzgarların işlevi olan çeşitli orijinli (karbonat, kuvars gibi) kumlarla örtülüdür. ? Son derece düşük eğime sahiptirler. ? Su tablası ortalama olarak 1 m. kadar derinliktedir. ? Zaman zaman oluşan fırtınalar deniz suyunu bu çok düşük eğimli sabka yüzeylerinde yüzlerce metre içeriye doğru yayabilmektedir. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Buharlaşmanın büyük değerlerde olmasından dolayı bu ortamdaki boşluklarda diyajenetik olarak, ? jips, ? anhidrit ve ? halit gibi evaporit mineralleri oluşmaya başlar. ? Dolomitler jips ve anhidritlerle birliktedir. ? Sabkalar karmaşık sedimanter işlevler içermektedir. ? Kimyasal etkinin baskın olduğu bir ortamdır. Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI ? Sabka fasiyes ve/veya fasiyeslerini kontrol eden başlıca etkenler; ? deniz suyunun gözenekler içerisinde karaya doğru ilerleyebildiği mesafe, ? su tablasının kimyasal özellikleri, ? oluşan fırtınaların sıklığı ve ? sabka yüzeyinin üzerindeki rüzgar etkili kırıntıların fiziksel ve kimyasal özellikler.Çökelme Ortamları-Ziya KIRMACI Karbonat/Evaporit Çizgisel Kıyıların Ekonomik Özellikleri: ? Tortulaşma sırasında ve/veya sonrasında oluşan çeşitli diyajenetik olaylar porozite özelliklerini olumlu veya olumsuz yönde etkileyebilmektedir. ? Özellikle resif ve/veya karbonat kum yığınakları ile oolit sığlıkları gibi yüksek enerjili ortam ürünleri uygun porozitenin ve örtü kayaçların bulunduğu koşullarda yapısal kontrollü stratigrafik kapanları oluşturabilirler.