Elektirik - Elektronik Devre Şemaları Çizim T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ DEVRE ŞEMALARI ÇİZİMİ ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; • Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğ retim materyalleridir (Ders Notlarıdır). • Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğ renmeye rehberlik etmek amacıyla öğ renme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. • Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğ itim öğ retim sı rasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. • Örgün ve yaygın eğ itim kurumları, iş letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşılabilirler. • Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. • Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz. iii AÇIKLAMALAR...............................................................................................................iv GİRİŞ ..................................................................................................................................1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1.................................................................................................3 1. ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI ÇİZİMİ........................................................4 1.1. Çağırma ve Bildirim Tesisatlarında Kullanılan Sembollerin Çizimi...........................4 1.2. Devre Çizimi ve Özellikleri.......................................................................................6 1.2.1. Açık Şema Çizimi..............................................................................................6 1.2.2. Kapalı Şema Çizimi...........................................................................................8 1.3. Bir Zilin İki Ayrı Yerden Çalıştırılmasına Ait Çizimi..............................................12 1.4. Numaratör Tesisatı Çizimi.......................................................................................13 1.5. Kapı Kilidi Otomatiği Tesisatı Çizimi.....................................................................13 1.6. İki Katlı Dört Daireli Apartmanın Komple Çağırma-Bildirim Tesisatı Çizimi..........14 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................17 PERFORMANS TESTİ .................................................................................................20 ÖĞRENME FAALİYETİ–2...............................................................................................21 2. AYDINLATMA TESİSATI ÇİZİMİ..............................................................................21 2.1. Aydınlatma Tesisatında Kullanılan Sembollerin Çizimi...........................................22 2.2. Adi Anahtar Tesisatı Çizimi....................................................................................23 2.3. Komütatör Anahtarlı Aydınlatma Tesisatları Çizimi................................................23 2.4. Vaviyen Anahtarlı Aydınlatma Tesisatları Çizimi....................................................24 2.5. Merdiven Otomatiği Tesisatı Çizimi........................................................................25 2.6. Flouresan Lamba Bağlantıları..................................................................................26 2.6.1. 40 Watt Flouresan Lambanın Adi Anahtarla Çalıştırılması ...............................27 2.6.2. Komütatör Anahtarlı 2 40 Watt Flouresan Lamba Bağlantısı ..........................27 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................29 PERFORMANS TESTİ .................................................................................................30 ÖĞRENME FAALİYETİ–3...............................................................................................31 3. ELEKTRONİKTE KULLANILAN SEMBOLLERİN ÇİZİMİ.......................................31 3.1. Elektronik Devre Sembolleri...................................................................................31 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................38 ÖĞRENME FAALİYETİ–4...............................................................................................39 4. DC GÜÇ KAYNAĞI ÇİZİMLERİ.................................................................................39 4.1. Doğrultma Devreleri...............................................................................................39 4.2. Yarım Dalga Doğrultma Çizimi...............................................................................39 4.3. Tam Dalga Doğrultma Çizimi (İki Diyotlu).............................................................40 4.4. Köprü Tipi Tam Dalga Doğrultma Çizimi...............................................................40 4.5. Gerilim Katlayıcılar.................................................................................................41 4.5.1. Gerilim İkileyici Devresi Çizimi.......................................................................41 4.5.2. Gerilim Üçleyici Devresi Çizimi......................................................................41 4.6. 3 Watt Stereo Amplifikatör.....................................................................................42 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................43 PERFORMANS TESTİ .................................................................................................44 MODÜL DEĞERLENDİRME...........................................................................................45 KAYNAKLAR..................................................................................................................47 İÇİNDEKİLER iv AÇIKLAMALAR KOD 520TC0003 ALAN Elektrik Elektronik Teknolojisi DAL/MESLEK Alan Ortak MODÜLÜN ADI Devre Şemaları Çizimi MODÜLÜN TANIMI Elektrik tesisat sembolleri ve elektronik sembolleri ile elektronik devre şemalarını çizmeyi ve okumayı kapsayan öğrenme materyalidir. SÜRE 40/32 saat ÖN KOŞUL Teknik Resim modülünü almış olması gerekir. YETERLİK Elektrik elektronik devre şemalarını çizmek. MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Gerekli ortam sağlandığında, bu modül ile elektrik ve elektronik devre şemalarını hatasız okuyup teknik resim kurallarına uygun olarak çizebileceksiniz. Amaçlar 1. Çağırma ve bildirim tesisatlarında kullanılan sembolleri tanıyarak çizebileceksiniz. 2. Aydınlatma tesisatlarında kullanılan sembolleri tanıyarak çizebileceksiniz. 3. Elektronikte kullanılan sembolleri tanıyarak çizebileceksiniz. 4. DC güç kaynağında bulunan elemanları ve sembollerini tanıyarak çizebileceksiniz. EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Ortam: Teknik resim araç - gereçlerinin ve çizim masalarının bulunduğu sınıf veya atölye Donanım: T cetveli, daire şablonu, HB kurşun kalem, şeffaf bant, çizim masası, gönye (45 o ve 60 o ) ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Modül içinde ve sonunda verilen öğ retici sorularla edindiğiniz bilgileri pekiştirecek, uygulama örneklerini ve testleri gerekli süre içinde tamamlayarak etkili öğrenmeyi gerçekleştireceksiniz. AÇIKLAMALAR 1 GİRİŞ Sevgili Öğrenci, Teknik elemanlar hızlı sanayileşmenin, ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmanın en önemli unsurudur. Hı zlı ve sürekli üretim, teknik elemanların aynı dili kullanmaları ile sağlanır. Yapılan iş in istenen özelliklerde olması teknik elemanların, devre şemalarını eksiksiz okuyabilmeleri ve bunu birebir uygulamalarına bağlıdır. Bu sebeple elektrik- elektronik devre şemaları çizimlerinde aygıt ve makineler ülkelerin standart sembolleri ile gösterilir. Bu sembollerin birbirlerine bağlanmalarıyla da elektrik elektronik devre şemaları elde edilir. Çeşitli dillerde yayımlanmış dergi ve kitaplardaki devre şemaları, ülkelerin teknik elemanları tarafından aynı şekilde anlaşılıp pratiğe aktarılabilmektedir. Günümüzde elektrik-elektronik devre şemalarının çizimini daha kolay, daha görsel yapabilmek için birçok firma bilgisayar ile tesisat çizimi programında yarış halindedir. Yoğun ve karmaşık devreler bu programlar ile kolayca çizilebilmekte devre üzerindeki değişiklikler kolayca yapılabilmekte ve sayfalarca çıkış alınabilmektedir. Sizler de bu modülü aldıktan sonra dünya standartlarında sembolleri tanıyıp devre şemalarını kolaylıkla çizebilecek ve çizilmiş olan devre şemalarını da okuyabileceksiniz. GİRİŞ 2 3 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 Elektrik devrelerinde kullanılan sembolleri tanıyabilecek ve bu sembollerle teknik resim kurallarına uygun elektrik devreleri çizebileceksiniz. Günlük hayatta kullandığınız, üzerinden zayıf akım ( 12–24V) geçen, malzemelerin fotoğraflarını çekiniz veya resimlerini çiziniz. Bu resimlere karşılık gelen sembolleri, çevrenizdeki elektrikçilerden, öğ retmenlerinizden, internetten araştırınız. Bu sembolleri öğ retmeninizin verdiği tabloya teknik ve meslek resim kurallarına uygun çizerek anlamlarını karşılarına yazınız (Aşağıdaki tablo gibi). Basit bir elektrik devresi kurup sembollerle bağlantısını çiziniz. ÖĞRENME FAALİYETİ–1 AMAÇ ARAŞTIRMA 4 1. ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI ÇİZİMİ 1.1. Çağırma ve Bildirim Tesisatlarında Kullanılan Sembollerin Çizimi Semboller, elektrik devre elemanlarının şekillerle (üstteki resim) ifadesidir. Her ülkenin standart kurumları bu sembolleri belirler. Ülkemizde Türk Standartları Enstitüsü (TSE), dünyada I.E.C (Uluslararası Elektronik Kuruluşu), ANSI (Amerikan Standartları), DIN (Alman Endüstri Standardı), VDE (Alman Elektro Teknikerler Standardı) ve BS (İngiliz Standardı) olmak üzere birçok standart kurumu bulunmaktadır. Şekil 1.1’de zayıf akımda kullanılan elemanların TSE sembolleri gösterilmektedir. Sembol Tablosu Çağrı ve bildirim devreleri çeşitli elemanlar ile kurulur. Her eleman farklı sembolle gösterilir. Şekil 1.1’deki zayıf akım semboller devre uygulayıcı elemanlar tarafından bilinmeli ve teknik anlamda tüm anlatımlar bu dil ile gerçekleştirilmelidir. 5 Şekil 1.1: Çağırma ve bildirim tesisat sembol tablosu 6 1.2. Devre Çizimi ve Özellikleri 1.2.1. Açık Şema Çizimi Açık şema, tüm iletkenlerin bağlantılarını gösteren tesisat şeklidir. Devre çizimi yapılırken kapalı ve açık şemaların aynı malzemeler olduğu düşünülerek büyüklüklerin ve uzaklıkların aynı olmasına (simetrik) ve sembollerin orijinalliğine özen gösterilmelidir (semboller çizilirken kapalı ve açık şekillerde gösterilmelidir). Şekil 1.2’deki hatalar yapılmamalıdır. Çizimler yapılırken simetri esaslarının dikkate alınmasının teknik elemana, mimari ve mühendislik vasıflarının gelişmesinde önemli bir rol oynadığının vurgulanması gerekmektedir. DİKKAT: Devre çizimlerinde yapılabilecek muhtemel hatalar verilmiştir. Şekil 1.2: Sembol çizim hataları NOT: Yukarıdaki çizimlerin yanlışlığını sembol tablosundakiler ile karşılaştırarak bulunuz ve maddeler halinde yazınız. Sınıfta arkadaşlarınızla öğretmen gözetiminde tartışınız. Devre çiziminde bu hataları yapmayınız. 7 Devre Çiziminde İzlenecek Yol • Çizimi yapılacak devre şemasında semboller sayfa kompozisyonuna uygun yerleştirilmelidir (Şekil 1.3. ). Enerji girişi sayfanın sol tarafından başlayıp sıra ile sigorta, trafo, buat, buton vs.den geçerek alıcıya kadar gideceği için semboller bu sı raya göre yerleştirilmelidir. Şekil 1.3: Sembollerin yerleştirilmesi • Yatayda paralel çizgiler üstten başlanarak aşağıya doğru çizilmelidir (Şekil 1.4.). Şekil 1.4: Yatay çizgilerin çizimi Nötr hattı direkt alıcıya çizilir. 8 • Düşey paralel çizgiler sağdan başlanarak sola doğru çizilmelidir (Şekil 1.5). Faz, öncelikle sigorta, trafo, buvat anahtar veya kontrol elemanına daha sonra kumanda edeceği alıcıya çizilir. Şekil 1.5: Dikey çizgilerin çizimi 1.2.2. Kapalı Şema Çizimi Devrelerin teknik özelliklerini tek hat boru ile gösterim şeklidir (iletken kesiti, sayısı, malzemelerin yerleri, özellikleri, kullanılacak borunun cinsi, çapı vb.) . Zayıf akımda (65 V ta kadar olan) düz ince çizgi ( ) veya çizgi, nokta çizgi şeklinde ( ) aydınlatmada ise düz kalın çizgi (zayıf akıma göre) ( ) çizilir. Örnek çizimler, Şekil 1.7 şekil 1.8’de gösterilmiştir. Kapalı şemalarda boru içerisinden kaç iletkenin geçtiğini gösteren çizgilerin yatay çizgiye olan açısı 60 0 , dikey çizgideki çizginin ise 30 0 eğ ikliğinde çizilmesine, elemanlar arasındaki uzaklıkların simetri esasına göre düzenlenmesine dikkat edilmelidir (Şekil 1.6). Örneğin, yerin uygun olmadığı yerlerde üç iletkenden fazlasında bir çizgi üzerine iletken sayısı konularak gösterilir. ( ). Bunun dışında buton ve anahtarlar açık ve kapalı şemada değişik şekillerde gösterilir. 9 Sembollerin Gösterilişinde Uyulması Gereken Kurallar Sembollerin çiziminde dikkat edilmesi gereken resim kuralı Şekil 1.6’da gösterilmektedir. Bu standartlara mutlaka uyunuz. Şekil 1.6: Kapalı devre çiziminde sembollerin gösterim standardı 10 Şekil 1.7: Kapalı şemanın zayıf akım hattı ile çizilmiş gösterimi Şekil 1.8: Kapalı şemanın zil hattı ile çizilmiş gösterimi NOT: Kapalı devre şemalarının daha iyi anlaşılabilmesi için aydınlatma ve kuvvet tesisat projelerine veya elektrik meslek resim kitabına bakınız. 11 UYGULAMA FAALİYETİ Şekil 1.9’da açık ve kapalı şeması verilen çizimlerdeki teknik resim kurallarına göre yapılan dokuz hatayı şeklin altındaki numaralara yazınız. Şekil 1.9: Hatalı çizim örneği 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. NOT: Bir sonraki sayfadaki cevaplarla karşılaştırınız. Hatalar : 1. İletkenlerin arasındaki mesafeler eşit değil. 2. Çizgiler birleşme noktalarının dışına taşmış. 3. Açık ve kapalı şema çizimleri aynı hizada değil. 4. Açık ve kapalı şemalar arasındaki mesafeler eşit değil. 5. İletken sayılarını gösteren sembollerde belirli bir ölçü yok. 6. Buat yeri yanlıştır, kesik çizgilerin birleştiği noktaya buat konur. 7. Buata göre iletken sayılarındaki uzaklıklar farklıdır. 8. Kapalı şemadaki boru ve iletken tanım yazılışı yazım kuralına göre yanlış. 9. İletken köşeleri birleşmemiş. 12 Devrenin Doğru Çizimi Şekil 1.9’da yapılan hatalar düzeltilmiş ve devre şeması, Şekil 1.10’da tekrar çizilmiştir. Sizler de iki şekli yan yana getirerek çizim hatalarını bulabilirsiniz. Şekil 1.10: Doğru çizim örneği 1.3. Bir Zilin İki Ayrı Yerden Çalıştırılmasına Ait Çizimi Apartman girişi ile kattaki daire kapısı butonundan daire içindeki zili çalıştıran bağlantıdır. İki buton birbirine paralel bağlanır (Şekil 1.11). NOT: Devreyi, göz estetiğine uygun yapabilmek için zayıf akım tesisatları kareli zemin üzerine çizilmiştir. Devre elemanları arasındaki mesafelere dikkat ediniz (Şekil 1.11) Şekil 1.11: Bir zilin ayrı yerden çalıştırılması devre şeması 13 1.4. Numaratör Tesisatı Çizimi Butonlardan herhangi birine basıldığında numaratöre bağlı bulunan zil çalar, hangi odadaki butona basıldığını gösteren numara, numaratörün önünde bulunan pencereye düşer. Devre çizimi Şekil 1.12’deki gibidir. Şekil 1.12: Numaratör tesisatı 1.5. Kapı Kilidi Otomatiği Tesisatı Çizimi Apartmanın giriş kapısına gelen kişi, girmek istediği daire ile ilgili butona basarak zili çalar. İlgili dairede bulunan kişi giriş kapısını açmaya yarayan butona basarak kapı otomatiğini çalıştırır ve ana giriş kapısını açar. Devre şeması Şekil 1.13’te gösterilmiştir. 14 Şekil 1.13: Kapı kilidi otomatiği tesisatı 1.6. İki Katlı Dört Daireli Apartmanın Komple Çağırma-Bildirim Tesisatı Çizimi Apartmanların ana giriş kapısının, dairelerle zil aracı ile haberleşmesini ve dairelerden elektrikle açılmasını sağlayan tesisattır (Ş ekil 1.14’te açık Şekil 1.15’te kapalı şeması görülmektedir). 15 Şekil 1.14: İki katlı dört daireli apartmanın komple çağırma ve bildirim tesisatı (açık şeması) 16 Şekil 1.15: İki katlı dört daireli apartmanın komple çağırma ve bildirim tesisatı (kapalı şema) ÖDEV Üç katlı altı daireli bir apartmanın diyafon (sesli çağırma) tesisatının açık ve kapalı şemasını çiziniz. NOT: Diyafon işyerleri ve apartmanlarda birimler ve kişiler arası iletişimi sağlar. 17 UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ 3 kat 6 daireli apartmanın zil ve kapı otomatiği tesisatını çiziniz. İşlem Basamakları Öneriler Buton ve almaçları kullanım özelliklerine uygun yerlere yerleştirip numaralandırınız (daire numaralarını göz önüne alarak). Müsvette kağıda kat ve daireleri gösterip numaralandırmayı yapınız. (Daire1, Daire2, …. ). Zil trafosunun faz ucunu (sigortalı hat) en üst katın buton veya anahtarlarına gelecek şekilde çiziniz. Diğer buton ve anahtarlara ise bu hattan ek alınız. Buton ve anahtarların boşta kalan diğer ucunu kontrol ve kumanda edeceği alıcı/alıcılara götürünüz. En üst kattaki alıcıdan başlayarak alıcının boşta kalan diğer ucunu zil trafosunun nötr hattına götürünüz. Diğer alıcılara nötr hattından ek alınız. Çizim bittikten sonra teker teker fazdan gelen elektrik akımını anahtarlardan almaçlara ve oradan nötre tamamlama kuralını yaparak denetleyiniz. UYGULAMA FAALİYETİ 18 DEVRE ŞEMASI Şekil 1.16: 3 kat 6 daireli apartmanın zil ve kapı otomatiği 19 Şekil 1.17: 3 kat 6 daireli apartmanın zil ve kapı otomatiği 20 PERFORMANS TESTİ Dersin Adı Devre çizimi Öğrencinin İşe başlama Tarihi Amaç Teknik ve meslek resim kurallarına uygun elektrik devre çizimi Adı Soyadı …… …… …… İşi bitirme süresi Konu 3 kat 6 daireli apartmanın zil ve kapı otomatiği tesisatını çiziniz. Sınıfı No …… …… …… …… Kullanılan süre AÇIKLAMA: A ş a ğıda listelenen davranışların her birinde öğ rencide gözleyemedi iseniz (0), zayıf nitelikte gözlediniz ise (1), orta düzeyde gözledi iseniz (2) ve iyi nitelikte gözlediniz ise (3) rakamının altındaki ilgili kutucuğa X işareti koyunuz. Değer ölçeği GÖZLENECEK DAVRANIŞLAR 0 1 2 3 TOPLAM 1 Devrenin doğruluğu 2 Devre sembollerinin gösterilişi 3 Tertip düzen(yerleşim) 4 Temizlik 5 Süre NOT: Toplam 12 ve üstü puan, öğ rencinin konuyu anladığı ve iş i yapabilecek beceriyi kazandığını gösterir. Bir sonraki öğrenme faaliyetine geçer. PERFORMANS TESTİ 21 ÖĞRENME FAALİYETİ–2 Bu öğ renme faaliyeti ile elektrik devre şeması çizimi yapabilecek, var olan elektrik devre ve şemalarını okuyabileceksiniz. Günlük hayatta kullandığınız, üzerinden kuvvetli akım ( 220 V) geçen, malzemelerin fotoğraflarını çekiniz veya resimlerini çiziniz. Bu resimlere karşılık gelen sembolleri, çevrenizdeki elektrikçilerden, öğ retmenlerinizden, internetten araştırınız. Bu sembolleri ve sembollerin anlamlarını öğretmeninizin verdiği tabloya, teknik resim kurallarına uygun olarak çiziniz ve yazınız 2. AYDINLATMA TESİSATI ÇİZİMİ Hepimizin evinde elektrik aydınlatması vardır. Bu aydınlatma devresinin tesisatını döşenmeden önce devre elemanlarının bağlantı şeması çizilir. Bu öğ renme faaliyeti ile elektrik devre çizimi yapabilecek ve okuyabileceksiniz. Yandaki verilen şekli sembolleri ile çiziniz. ÖĞRENME FAALİYETİ–2 AMAÇ ARAŞTIRMA 22 2.1. Aydınlatma Tesisatında Kullanılan Sembollerin Çizimi Aydınlatma devrelerinde kullanılan elemanların sembolleri ve anlamlarını bilecek, devre çizimini yapabileceksiniz. Bu semboller Şekil 2.1’de gösterilmektedir. Şekil 2.1: Aydınlatma tesisatı sembolleri 23 2.2. Adi Anahtar Tesisatı Çizimi Bir lamba veya lamba gurubunu bir yerden yakıp söndürmeye yarayan tesisattır (Devre şeması Şekil 2.2’de gösterilmektedir). Şekil 2.2: Adi anahtar tesisatı 2.3. Komütatör Anahtarlı Aydınlatma Tesisatları Çizimi İki lamba ya da iki lamba grubunu bir yerden ayrı ayrı yakıp söndürmeye yarayan tesisattır, Şekil 2.3’te görülmektedir. 24 Şekil 2.3: Komütatör anahtar tesisatı 2.4. Vaviyen Anahtarlı Aydınlatma Tesisatları Çizimi Bir lamba veya lamba gurubunu iki ayrı yerden yakıp söndürmeye yarayan tesisattır. Şekil 2.4’te görülmektedir. Uzun koridor ve az katlı binaların merdiven boşluklarının aydınlatılmasında kullanılır. 25 Şekil 2.4: Vaviyen anahtar tesisatı 2.5. Merdiven Otomatiği Tesisatı Çizimi Merdiven otomatiği tesisleri, çok katlı binaların merdiven boşluğu lambalarının belirlenen sürelerde yanıp sönmesini sağlar. Devre şeması şekil 2.5’te görülmektedir. 26 Şekil 2.5: Merdiven otomatiği tesisatı 2.6. Flouresan Lamba Bağlantıları Işık akılarının fazlalığı ve güç tasarrufu bakımından diğer lambalara göre üstünlükleri vardır. Bu nedenle aydınlatmada tercih edilir. Aşağıda tek (Ş ekil 2.6) veya iki ayrı grup (Şekil 2.7) flouresan lambanın bağlantısı çizilmiştir. 27 2.6.1. 40 Watt Flouresan Lambanın Adi Anahtarla Çalıştırılması Şekil 2.6: Tek flüoresan lamba tesisatı 2.6.2. Komütatör Anahtarlı 2 40 Watt Flouresan Lamba Bağlantısı 28 Şekil 2.7: 2X40 watt’lık komütatör anahtar flüoresan lamba tesisatı 29 UYGULAMA FAALİYETİ Üç (aydınlatma -priz-çağırma) linye tesisatı kapalı ve açık devre şemasını çiziniz. DEVRE ŞEMASI Şekil 2.8: Üç (aydınlatma -priz-çağırma) linyeli tesisatı UYGULAMA FAALİYETİ 30 PERFORMANS TESTİ Dersin Adı Devre çizimi Öğrencinin İşe başlama Tarihi Amaç Teknik ve meslek resim kurallarına uygun elektronik devre çizmek Adı Soyadı ……… ……… …… İşi bitirme süresi Konu Üç (aydınlatma -priz- çağırma) linyeli tesisat kapalı ve açık şemasını çiziniz. Sınıfı Nu ……… ……… …… Kullanılan süre AÇIKLAMA: Aşağıda listelenen davranışları öğrencide gözleyemediyseniz (0), zayıf nitelikte gözlediyseniz (1), orta düzeyde gözlediyseniz (2) ve iyi nitelikte gözlediyseniz (3) rakamının altındaki ilgili kutucuğa X işareti koyunuz. Değer ölçeği GÖZLENECEK DAVRANIŞLAR 0 1 2 3 TOPLAM 1 Devrenin doğruluğu 2 Devre sembollerinin gösterilişi 3 Tertip düzen 4 Temizlik 5 Süre NOT: Toplam 12 ve üstü puan, öğ rencinin konuyu anladığını ve iş i yapabilecek beceriyi kazandığını gösterir. Bir sonraki öğrenme faaliyetine geçer. PERFORMANS TESTİ 31 ÖĞRENME FAALİYETİ–3 Bu öğ renme faaliyetiyle elektronik devre sembollerini tanıyıp devre şemalarını okuyacak ve standartlara uygun olarak çizebileceksiniz. Tam regüleli doğrultma devresi kartı üzerinde bulunan elemanların isimlerini bir tabloya yazarak karşılarına sembollerini çiziniz. Çalışmanızı rapor halinde arkadaşlarınıza sununuz. Öğretmeninizin önemli gördüğü malzemelerin farklı standartlardaki (IEC, DIN TSE vb.) sembollerini internetten bulup çizerek karşılarına anlamlarını yazınız. 3. ELEKTRONİKTE KULLANILAN SEMBOLLERİN ÇİZİMİ 3.1. Elektronik Devre Sembolleri Daha az enerji harcamaları, uzun ömürlü olmaları sessiz çalışmaları sebebiyle günümüzde kontrol, kumanda, haberleşme, bilgisayar vb cihazlarda elektronik devre elemanları kullanılmaktadır. Bu cihazların devre kartları üretilmeden önce devre şemaları çizilmelidir. Bu nedenle devre okuma ve çizme iş lemlerinde sembollerin bilinmesi gerekir. Aşağıdaki tabloda kimi malzemelerin sembolleri verilmiştir. İnceleyiniz. ÖĞRENME FAALİYETİ–3 AMAÇ ARAŞTIRMA 32 Malzemeler Adı Semboller Direnç Potansiyometre LDR (Işık etkili direnç) Termistör Döner şalter Buzzer Elektrolitik kondansatör 33 Mercimek kondansatör Telli lamba LED lamba Semboller, teknik resim kurallarına göre simetrik esasına dayanan devre büyüklüğüne uygun ölçülerde çizilmelidir (Sembol ölçüleri konusunda aş a ğıdaki tablolar dikkate alınmalıdır.). Bu semboller yapılarına ve kullanım alanlarına göre sembol tabloları Şekil 3.1, Şekil 3.2, Şekil 3.3, Şekil 3.4’te Şekil 3.5, Şekil 3.6’da ve Şekil 3.7’de gösterilmiştir. Şekil 3.1: Direnç sembolleri 34 Semboller Adı Semboller Adı Kutupsuz kondansatör Trimmer (tornavida ayarlı) kondansatör Kutuplu kondansatör Varyabıl (elle ayarlı) kondansatör Gurup olarak değişen kondansatör Fotosel Şekil 3.2: Kondansatör sembolleri Semboller Adı Semboller Adı Hava nüveli bobin Hava nüveli transformatör Çift telli bobin Demir nüveli transformatör Demir nüveli bobin Primeri kademeli transformatör Kademeli bobin Sekonderi kademeli transformatör Ayarlanabilir bobin Toz çekirdek bobin Şekil 3.3: Bobin ve transformatör sembolleri Semboller Adı Semboller Adı Diyot Sotki diyot LED diyot Varikap diyot 35 Zener diyot Köprü diyot (Açık sembol) Foto diyot Köprü diyot (Kapalı sembol) Şekil 3.4: Diyot sembolleri Semboller Adı Semboller Adı NPN transistör UJT transistör PNP transistör Çift kapılı mosfet Fototransistör Alan etkili transistörler (N ve P kanallı) Şekil 3.5: Transistor, fet ve mosfet sembolleri 36 Semboller Adı Semboller Adı Diyak Anten Triyak Şase Tristör Fototransistör Darlington transistör Termokopul Sinyal lambası Sinyal jenaratörü Motor Reosta Voltmetre Ampermetre Batarya Amplifikatör Röle Neon lamba Alternatif röle kontağı Akkor Flamanlı lamba Sigorta Kristal Anahtar Koaksiyel kablo Tek giriş çift çıkışlı anahtar Döner anahtar Anlık kontak (Normalde açık) Anlık kontak (Normalde kapalı) Şekil 3.6: Çeşitli elektronik elemanların sembolleri 37 Semboller Adı Genel sembol IEC Sembol DEĞİL kapısı VE kapısı VE-DEĞİL kapısı VEYA kapısı VEYA-DEĞİL kapısı ÖZEL-VEYA kapısı ÖZEL-VEYA-DEĞİL kapısı Şekil 3.7: Dijital kapı sembolleri 38 UYGULAMA FAALİYETİ Aşağıdaki tabloda isimleri verilen devre elemanlarının karşısına, uygun olan sembolleri, sembol tablosunu göz önünde bulundurarak çiziniz. Kataloglara veya internetteki elektronik tablolara bakarak ölçülerini ve normlarını karşılaştırınız. Sıra no SEMBOL ADI SEMBOL ŞEKLİ Sıra no SEMBOL ADI SEMBOL ŞEKLİ 1 Direnç 11 Tristör 2 Fotodirenç (LDR) 12 Triyak 3 Bobin 13 Opamp (İşlemsel yükselteç) 4 Elektrolitik kondansatör 14 İki girişli AND (VE) kapısı 5 PNP Transistör 15 İki girişli OR (VEYA)kapısı 6 NPN Transistör 16 NTC Termistör 7 Diyot 17 PTC Termistör 8 Zener diyot 18 Fototransistor 9 LED diyot 19 Trimpot 10 Diyak 20 Kutupsuz kondansatör UYGULAMA FAALİYETİ 39 ÖĞRENME FAALİYETİ–4 Bu öğrenme faaliyetiyle DC güç kaynağı devrelerini çizebilecek ve devre şemalarını okuyabileceksiniz. Çevrenizde bulunan veya bir elektronikçiden temin edeceğiniz güç kaynağının elektronik kartı üzerindeki elemanların sembollerini ve devre şemasını standartlara uygun çiziniz. Bu konuda öğretmeninizden yardım alınız. 4. DC GÜÇ KAYNAĞI ÇİZİMLERİ 4.1. Doğrultma Devreleri Alternatif gerilimi doğru gerilime dönüştürme işlemine doğrultma denir. Doğrultma diyotlarla yapılır. Doğrultmaç olarak kullanılan diyotlara, IN 4001, IN 4002, IN 4003, IN 4004, IN 4005, IN 4006, IN 4007 örnek verilebilir. Doğrultma işlemi için iki yöntem kullanılır. Bunlar: Yarım Dalga Doğrultma Tam Dalga Doğrultma • Orta uçlu tam dalga doğrultma (iki diyotla yapılır) • Köprü bağlı tam dalga doğrultma (dört diyotla yapılır) 4.2. Yarım Dalga Doğrultma Çizimi Yarım dalga doğrultucu, transformatör çıkışı ya da şebeke gerilimine bir diyot seri bağlanarak yapılan doğrultuculardır. Devre ve çı k ış dalga biçimi Şekil 4.1’de gösterilmektedir. ÖĞRENME FAALİYETİ–4 AMAÇ ARAŞTIRMA 40 Şekil 4.1:Yarım dalga doğrultma devresi ve çıkış dalgası 4.3. Tam Dalga Doğrultma Çizimi (İki Diyotlu) İki diyot kullanılır. Bu devre için sekonderi orta uçlu transformatör gereklidir. Şekil 4.2’de devre bağlantısı ve giriş çıkış eğrileri görülmektedir. Şekil 4.2: Tam dalga doğrultma (orta uçlu tam dalga doğrultma) 4.4. Köprü Tipi Tam Dalga Doğrultma Çizimi Dört diyotla yapılır. Şekil 4.3’te devre şeması ve gerilim giriş çı k ış eğ rileri görülmektedir Şekil 4.3: Köprü tipi tam dalga doğrultma 41 4.5. Gerilim Katlayıcılar Gerilim katlayıcı girişe uygulana gerilimi 2, 3, ..n katına çı karır ve DC gerilime çevirir. Gerilim katlayıcılar çıkış akımını düşürür. 4.5.1. Gerilim İkileyici Devresi Çizimi C1 ve C2 kondansatörleri birbirine seri bağlı iki pil gibi oldukları için çıkış gerilimi ikisinin toplam gerilimi kadar olur. Trafo çıkışındaki gerilim iki katına çı kar ancak akım %50 oranında azalır. Şekil 4.4’te devre şeması görülmektedir. Şekil 4.4: Gerilim ikileyici devre 4.5.2. Gerilim Üçleyici Devresi Çizimi Bu devre, transformatörün sekonderindeki gerilimi üç katına çı karır ve DC gerilime çevirir. Devre şeması Şekil 4.5’te görülmektedir. 42 Şekil 4.5: Gerilim üçleyici devre 4.6. 3 Watt Stereo Amplifikatör Devrede opamp girişine uygulanan ses frekanslı sinyal opamp. ve çıkış güç transistor leri ile kuvvetlendirilir. T1 ve T2 transistor leri tamamlamalı simetrik güç katını oluşturur. P1 ile geri besleme ayarlanır. devrenin besleme gerilimi 9 .. 15 volt arasındadır. Şekil 4.6: Amplifikatör devresi 43 UYGULAMA FAALİYETİ 0-12v ayarlı regüleli güç kaynağı bağlantı şemasını, teknik ve meslek resim kurallarına uygun olarak çiziniz. UYGULAMA FAALİYETİ 44 PERFORMANS TESTİ Dersin Adı Devre Çizimi Öğrencinin İşe başlama Tarihi Amaç Teknik ve meslek resim kurallarına uygun elektronik devre çizmek Adı Soyadı ………… ………… İşi bitirme süresi Konu 0-12v ayarlı regüleli güç kaynağı bağlantı şemasını çizmek Sınıfı Nu ………… ………… Kullanılan süre AÇIKLAMA: Aşağıda listelenen davranışları öğrencide gözlemediyseniz (0), zayıf nitelikte gözlediyseniz (1), orta düzeyde gözlediyseniz (2) ve iyi nitelikte gözlediyseniz (3) rakamının altındaki ilgili kutucuğa X işareti koyunuz. Değer ölçeği TOPLAM GÖZLENECEK DAVRANIŞLAR 0 1 2 3 1 Devrenin doğruluğu 2 Devre sembollerinin gösterilişi 3 Tertip düzen 4 Temizlik 5 Süre PERFORMANS TESTİ 45 MODÜL DEĞERLENDİRME Dört (2 kat 2 daireli merdiven otomatiği komple çağırmalı merdiven otomatiği aydınlatmalı-topraklı priz komütatör akkor flamanlı lamba+flouresan tesisat) linye tesisatın kapalı ve açık devre şemasını çiziniz. ±15V simetrik 12 V ayarlı regüleli kı sa devre korumalı güç kaynağı şemasını teknik ve meslek resim kurallarına göre çiziniz. Dersin Adı Devre Çizimi Öğrencinin İşe Başlama Tarihi Amaç Teknik ve meslek resim kurallarına uygun elektrik devre çizmek. Adı Soyadı ……… ……… …… İşi Bitirme Tarihi Konu Dört (2 kat 2 daireli merdiven otomatiği komple çağırmalı merdiven otomatiği aydınlatmalı-topraklı priz komütotör akkor Flamanlı lamba+flouresan tesisat) linyeli tesisatın kapalı ve açık şemasını çiziniz. Sınıfı Nu ……… ……… …… Kullanılan Süre AÇIKLAMA: Aş a ğıda listelenen davranışları öğ rencide gözlemediyseniz (0), zayıf nitelikte gözlediyseniz (1), orta düzeyde gözlediyseniz (2) ve iyi nitelikte gözlediyseniz (3) rakamının altındaki ilgili kutucuğa X işareti koyunuz. Değer ölçeği GÖZLENECEK DAVRANIŞLAR 0 1 2 3 TOPLAM 1 Devrenin doğruluğu 2 Devre sembollerinin gösterilişi 3 Tertip düzen 4 Temizlik 5 Süre MODÜL DEĞERLENDİRME 46 Dersin Adı Devre Çizimi Öğrencinin İşe Başlama Tarihi Amaç Teknik ve meslek resim kurallarına uygun elektronik devre çizmek Adı Soyadı ……… ……… …… İşi Bitirme Tarihi Konu ±15V simetrik 12 V ayarlı regüleli kısa devre korumalı güç kaynağı şemasını teknik ve meslek resim kurallarına göre çiziniz. Sınıfı Nu ……… ……… …… Kullanılan Süre AÇIKLAMA: Aş ağıda listelenen davranışları öğ rencide gözlemediyseniz (0), zayıf nitelikte gözlediyseniz (1), orta düzeyde gözlediyseniz (2) ve iyi nitelikte gözlediyseniz (3) rakamının altındaki ilgili kutucuğa X işareti koyunuz. Değer ölçeği GÖZLENECEK DAVRANIŞLAR 0 1 2 3 TOPLAM 1 Devrenin doğruluğu 2 Devre sembollerinin gösterilişi 3 Tertip düzen 4 Temizlik 5 Süre NOT: Devre çizimini öğ renmiş bulunuyorsunuz. Kitabın giriş bölümünde değinildiği gibi bilgisayarda bu devreleri çizen programları iyi derecede öğ renip uygularsanız iş bulmanız kolaylaşır ve bu alanda aranan eleman olursunuz. 47 KAYNAKLAR AYDEMİR Cavit, Teknik ve Meslek Resim (Uygulamalı), İstanbul, 2003. MEB Yayınları, Teknik ve Meslek Resim, İstanbul, 1991. TMMOB Elektrik Müh. Odası, Elektrik İç Tesisat Yönetmeliği, Ankara, 2001. ARSLAN Mehmet, Mustafa SAĞLAM, Uygulamalı Teknik ve Meslek Resim, İstanbul, 1991. GÖRKEM Abdullah, Teknik ve Meslek Resim, Çorum, 1995. DOĞRU Ali, Elektrik Meslek Resmi (Aydınlatma ve Kuvvet Projeleri), Kahramanmaraş, 2004. ÖZDEMİR Ali, Teknik ve Meslek Resim CD’si KAYNAKLAR