Malzeme Dişli İmalatı www.a305teyim.com 1. D İ Ş L İ LER VE D İ Ş L İ İ MALATI 1.1. Di ş li Ç e ş itleri,Kullan lma Ama ç lar ve Ö zellikleri Modern makinelerin dizaynlar nda di ş liler ç ok b ü y ü k ö l çü de kullan lmaktad r.Bu di ş liler,di ş profillerine ve di ş boylar na g ö re ç ok de ği ş ik tiplerde olduklar gibi k üç ü k aletlerdeki ufak di ş lilerden a ğ r end ü stride kullan lan ç ok b ü y ü k di ş lilere kadar ç e ş itli b ü y ü kl ü klerde de olurlar. Ş ekil 1.1-a da g ö sterilen di ş li ç e ş itlerinin d ü z di ş leri vard r ve bunlar d ü z di ş liler diye adland r l rlar. Ş ekil 1.1-b de e ş lenik bi r helis di ş li ç ifti g ö sterilmi ş tir.Biri sa ğ ve biri sol helisli olmak ü zere iki helis di ş li yanyana getirildi ğinde V di ş lisinin yerini tutacak bir di ş li meydana getirirler. Ş ekil 1.1-c de kesi ş en eksenler i ç in konik di ş li d ü zeni g ö sterilmi ş tir.Eksenler herhangi bir a ç da kesi ş ebilirler.Konik di ş lilerin di ş leri d ü z veya e ğrisel olabilir.Di ş leri d ö ner bir hiporboloit ü zerinde bulunan ve eksenleri kesi ş meyen di ş li d ü zenine hipoid di ş liler denir. Ş ekil 1.1-d de g ö sterilen di ş li d ü zeninde ç apraz eksenler vard r;bunlar ç apraz eksenli helis di ş liler diye adland r l rlar. Paralel olmayan ve kesi ş meyen eksenleri bulunan bir di ğer di ş li tipi de sonsuz vida di ş lisi d ü zenidir( Ş ekil 1.1-e).Bunun daha ö nce anlat lanlar n hepsinden farkl olan y ö n ü elemanlar nd an birisinin bir vida,di ğerinin ise bu vida di ş lerini saran di ş leri bulunan bir di ş li olmas d r. Ş ekil 1.1-f de basit bir kremayer di ş li d ü zeni g ö sterilmi ş tir.Elemanlardan birisi d ü z veya helis di ş li di ğeri ise ü zerine di ş ler a ç lm ş bir lamad r,yani;d i ş leri d ü zg ü n bir do ğru boyunca gerilip d ü zeltilmi ş sonsuz yar ç apl bir di ş lidir.Kremayer di ş li d ü zeninde hareket ya di ş liden kremayere veya kremayerden di ş liye iletilir. Ş ekil 1.1-g de dalgal di ş li d ü zeni denilen sistem ş ematik olarak g ö sterilmi ş ti r.Bu sistem,d ö n üş hareketinin di ş lilerden birindeki dalgal deformasyonla iletilmesi prensibine dayanmaktad r.Bu d ü zen ü zerine tespit edilmi ş akslar ü zerinde serbest ç e d ö nen ikimakaras bulunan bir ta ş y c dan (3),di ş leri i ç y ü zeyde bulunan sabit ve rijit bir di ş liden (1),di ş leri d ş ta bulunan bir esnek d ö ner di ş liden (2) meydana gelmektedir.Rijit di ş li,di ş li sistemi yuvas na tespit edilmi ş tir.Esnek di ş li ya ö rnekte g ö sterildi ği gibi ince cidarl ,kolayca deforme olabilen bir kayar bur ç ş eklinde veya deforme olabilen bilezik ş eklinde dizayn edilmi ş tir. Esnek di ş linin b ö lme dairesi ç ap d pf ,rijit di ş linin b ö lme dairesi ç ap ndan d pr : ? =d pr -d pf Esnek di ş li,rijit di ş linin i ç erisine oturur ve onun ç evresi boyunca yuvarlan r ve ta ş y c ve makaralar y la birlikte esnek di ş linin i ç erisine yerle ş tirilmi ş tir.Ta ş y c y ve makaralar n i ç ine alabilen dairesinin ç ap esnek di ş li ç ap ndan ? kadar b ü y ü k oldu ğundan esnek di ş li elipsin b ü y ü k ekseninin iki ucundaki di ş ler rijit i ç di ş linin di ş leri ile temas ederl er.Ta ş y c d ö nd ü r ü ld ü ğü nde, ge ç i ş im halindeki di ş ler i ç di ş li boyunca ilerlerler.B ö yle bir di ş li d ü zeninde di ş ler,ya ö zel üç gen ş eklinde veya evolvent profilli olurlar. 1www.a305teyim.com Modern end ü stride kullan lan di ş lilerin ç o ğunun di ş profilleri evolvent ş eklindedi r. Evolvent, bir daireye A noktas na te ğet olan HH te ğet do ğrusunun bu daire etraf nda hi ç kaymadan saat veya ters saat y ö n ü nde yuvarland ğ s rada A noktas n n ç izdi ği e ğriye verilen isimdir.( Ş ekil 1.2-a) D ü z ve helis di ş liler: D ü z ve helis di ş lilerde di ş profilleri genellikle di ş ü st ü ve di ş dibi dairelerinde belli de ği ş ikliklere u ğram ş evolvent e ğriler halindedir.D ü z di ş lilerin elemanlar ş unlard r.( Ş ekil 1.2-b): Do/2 yar ç apl taban dairesi, kendisine g ö re evolvent di ş e ğrisinin t ü retildi ği veya geli ş tirildi ği dairedir;taban hatvesi “to” yanyana iki di ş in ayn y ö ndeki y ü zlerinin evolvent e ğrilerine normal (dik) olduklar noktalar aras ndaki uzakl k dairesel hatve “t”,t ü reten kremayerin hatvesine veya yanyana iki di ş in ayn y ü zlerinin hatve dairesi ü ze rinde birbirlerine uzakl ğ na e ş ittir;etki do ğrusu bir biri ile ç al ş an iki di ş linin taban dairelerinin ortak te ğetidir;kavrama a ç s ? e ş lenik iki di ş linin etki do ğrular yla ortak merkez do ğrular n n aras nda kalan a ç d r. A ğ r hizmet di ş lilerinde d ü z enli evolvent profillere ek olarak S.S.C.B. de Dr.M ü h.M.Novikov taraf ndan geli ş tirilen tamamiyle yeni bir tip de bir ö l çü de kullan lmaktad r.Bu,di ş lerinin profilleri evolvent e ğriler yerine dairesel e ğrilerden meydana gelen bir i ç b ü key,d ş b ü key di ş li si stemidir.( Ş ekil 1.2-c ve d) Novikov di ş lilerinde di ş profili yay yar ç ap r ile;profil yaylar n n merkezlerinden ge ç en dairenin yar ç ap yla Rc;merkez hatt boyu ö rne ğin e ş lenik di ş linin hatve dairesinin Rp yar ç ap ile ;her profil yay merkezinin di ş simetri ekseninden ka ç kl ğ n belirleyen ? a ç s ile ;ve di ş ü st ü ,di ş dibi daireleri, di ş dibinde ve di ş ü st ü daireleri ü zerindeki yar ç aplar ,hetve ve di ş say s n kapsayan di ğer b ü t ü n ö l çü lerde belirtilir. Bu ö l çü ler genellikle b ö l ü m silindiri ü zer inde ve di ş helisine normal kesit d ü zlemi i ç ersinde tarif edilirler veya t ü reten kremayerin ö l çü leri belirtilerek saptan rlar. Evolvent bir di ş linin b ö l ü m dairesi ç ap (hatve ç ap ): Dp=tz/ ? Burada z di ş li ü zerindeki di ş say s d r . Her zaman i ç in z bir tam say ve ? =3,14 bir kesirli say oldu ğundan t veya Dp de kesirli bir say olacakt r.Bu g üç l ü kten ka ç nmak i ç in,hatve ç ap n n di ş say s na oran olarak tan mlanan mod ü l kavram ndan yararlan l r.Buna g ö re: M=t/ ? =Dp/z Mod ü l daima mm cinsinden belirtilir.Tablo1de S.S.C.B. de kullan lan standart mod ü llerin listesi verilmektedir. S.S.C.B. GOST 9158-59 ve 1643-56 standartlar ,gittik ç e azalan hassasiyet y ö n ü nden s ralanm ş oniki hassasiyet derecesi kabul et mi ş lerdir.Her bir hassasiyet s n f ş u ş artlar ö ng ö rmektedir. 2www.a305teyim.com 1-Di ş linin kinematik hassasiyeti 2-Di ş linin ç al ş mas ndaki d ü zg ü nl ü k 3-Di ş lerin kavrama hatt 4-Di ş bo ş lu ğu 2.1. D ü z,Helis ve Konik Di ş lilerin Ana İ mal Metotlar Di ş li imal metodunun se ç imi;temelde di ş lilerin ç e ş itli elemanlar i ç in kabul edilmi ş hassasiyet standartlar na ve ayn zamanda di ş li d ü zeninin ç al ş mas nda istenen ş artlara yani di ş linin kullan lma amac na g ö re yap l r. Bu esaslara g ö re b ü t ü n di ş li d ü zenleri ş u gruplara ayr labilir. 1.Y ü ksek g üç de ğerleri ve h zlar olan g üç iletim di ş lileri.Ana ş art y ü ksek verim katsay s n n sa ğlanmas d r. 2.Orta h zlarda ç al ş an a ğ r end ü stri ve nakliyat di ş lileri.Ana ş art g ü venilirlik ve d ü zg ü n ç al ş mas d r. 3.Tak m tezgahl ar ndaki g üç iletim di ş lileri.Aranan ş artlar sabit di ş li oran n n ve d ü zg ü n ç al ş man n sa ğlanmas d r. 4.Otomotiv end ü strisinde kullan lan aktarma di ş lileri.Aranan ş artlar d ü zg ü n ve kolay ç al ş man n yan nda sessiz bir ç al ş ma sa ğlamakt r. 5.Hassas aletler deki kinematik iletim di ş lileri.Aranan ş artlar sabit di ş li oran n n sa ğlanmas ve di ş lilerde bo ş luk bulunmamas d r. S.S.C.B. standartlar n n kabul etti ği hassasiyet derecelerine g ö re bu ş artlar,y ü ksek m ü hendislik ş artlar n n yerine getirilmesini gerekt irenlerden daha az gerektirenlere do ğru s ralanmaktad rlar.B ö ylece, imalat ş artlar n n diferansiye edilmesi ve hassasiyet derecelerinin bir araya getirilmeleri m ü mk ü n olmaktad r. Di ş liler ç ok ç e ş itli tak m tezgahlar nda i ş lenip,imal edilirler.Di ş li ima lat nda uygulanan iki genel metottan biri profille i ş leme ve di ğeri t ü retmeli i ş leme dir.( Ş ekil 2.1 -a,b,c) Profille i ş leme metodunda kesici tak ma di ş ler aras ndaki bo ş lu ğun ş ekli verilmi ş tir ve par ç a i ş lenirken bu ş ekil i ş lenen y ü zey ü zerine kopya ed ilmi ş olur. Profille i ş leme metodunda di ş liler şö yle kesilirler. 1. Ü niversal yatay milli d ü z freze tezgah nda profil verilmi ş disk veya parmak freze ç ak lar kullanarak di ş ler s ras yla freze edilirler; 2.B ü t ü n di ş bo ş luklar ayn anda planya edilirl er; 3.B ü t ü n di ş bo ş luklar ayn anda s yr l rlar; 4.Dairesel s y rma yap l r. 3www.a305teyim.com Di ş li imalat nda profille i ş leme metodu,t ü retmeli i ş leme metoduna g ö re genellikle daha az hassasiyet sa ğlar.Bunun da ö tesinde,yukar da belirtilen ilk metotta ü retim kapasite si d üşü kt ü r ve sadece onar m i ş leri ve benzerlerinin gerektirdi ği par ç a imalat i ç in kullan lmas uygundur.Di ğer metot ise,sadece seri imalatta ekonomik y ö nden uygun g ö r ü lebilecek karma ş k tak m tezgahlar n gerektirir. B ü y ü k parti ve seri imalatta ç ok yayg n olarak kullan lan ,t ü retmeli i ş lemenin ç e ş itli ş ekilleridir;di ş li azd rma,d ö ner ve kremayer tipi kesici tak mlarla di ş li planyas ;gider-gelir kesici tak mlarla veya al n freze ç ak s tipinde kesici tak mlarla di ş li t ü retilmesi ve di ş lilerin s cak h addelenmesi. T ü retmeli i ş lemede,kesici tak m di ş li kaba par ç as na oturur ve kesici tak mla kaba par ç an n uyumlu ba ğ l d ö n üş hareketleri s ras nda di ş ler yap l r. Azd rma usul ü nde ise,azd rma di ş lilerin kesici a ğ zlar n n d ü z kenarlar ,azd rma eksen i y ö n ü nde trapez ş eklindedirler ve di ş linin di ş lerini s ral olarak keserler. Ş ekil 2.1-d den g ö r ü lebilece ği gibi azd rma ve kaba par ç a birbirlerine g ö re zamanlanm ş ba ğ l d ö n üş hareketi yaparlarken azd rman n di ş leri s ral pozisyonlarda (1,2,3...)di ş bo ş lu ğunu giderek keser.Elde edilen profil,azd rma di ş inin yapt ğ bir ç ok “d ü zl ü kten” meydana gelmi ş tir.Bu d ü z k s mlar birbirleri ü st ü ne ö yle bindirilmi ş lerdir ki sonu ç ta k r k ç izgili bir hat yerine e ğrisel (evolvent) bir di ş profili ortaya ç km ş t r. 3. den 8.ye hassasiyet derecelerine kadar olan di ş liler t ü retmeli i ş lemle imal edilirler.Bundan sonra,3.,4.,5., dereceden sertle ş tirilmemi ş di ş liler ç ok dikkatlice leplenirler ve d ş y ü zeyleri end ü ksiyonla sertle ş tirilir.Bu s l i ş lem y ö ntemi hemen heme n hi ç bir ç arp lmaya,deformasyona yol a ç maz. 6.,7., ve 8. hassasiyet derecesinden di ş liler,sertle ş tirme f r nlar nda s tma ve sonra da su verme ş eklinde bir s l i ş leme tabi tutulurlar. Ö nemli say lacak ö l çü de ç arp lmalar olur.Bundan sonra 6. ve 7. hass asiyet derecelerinden olan di ş liler uygun evolvent ş eklini tekrar kazanmalar i ç in deliklerinden ba ğlanarak ta ş lan rlar.8. hassasiyet derecesinden di ş lilerde ise bo ş luklar ndan ba ğlanarak delikler ta ş lan r. 8.,9. Ve 10. hassasiyet derecelerinden di ş lil erin k üçü k parti imalat nda genellikle di ş liyi indekslemek i ç in diviz ö r kullan l r ve her indekslemede bir di ş bo ş lu ğu i ş lenir.Disk veya parmak freze ç ak lar ş eklindeki di ş li freze ç ak lar ,8. dereceden di ş lilerin ö zellikle hassas profil olarak i ş lenmeler inde kullan l rlar. 10. ve 11. hassasiyet derecesinden di ş liler hassas d ö k ü m i ş lemleriyle yap labilirler ve d ö k ü mden sonra di ş ler bir ş ablon mastara g ö re e ğelenirler. Disk ve parmak freze tipi di ş li freze ç ak lar yla :d ü z,helis ve di ş li kremayerleri n freze edilmeleri: Di ş li frezesi,bir profilli freze i ş lemidir.Disk veya parmak freze ç ak s n n kesici a ğ zlar na kesilecek di ş lerin di ş bo ş luklar n n ş ekli verilmi ş tir.( Ş ekil 2.1-a ve b). İ ş leme s ras nda kesici kendi ş eklini di ş bo ş lu ğuna kopya eder,b ö ylece yanyana iki di ş linin iki yar m profilini meydana getirir.Bir di ş bo ş lu ğu i ş lendikten sonra,diviz ö r ba ş l ğ veya ba ş ka bir mekanizma ile 4www.a305teyim.com di ş li kaba par ç as ,bir di ş lik indekslenir ve ç ak kaba par ç a geni ş li ği boyunca ikinci di ş bo ş lu ğunu freze eder. Bu i ş lem,k üçü k parti ve par ç a imalat nda ve ayn zamanda onar m i ç in yedek par ç a yap m nda uygulan r.Bu i ş lem i ç in diviz ö r kafas ile donat lm ş d ü z yatak milli freze tezgah gereklidir.Bu metodun dezavantajlar ş unlard r: 1.Freze ile ç ok hassas di ş pr ofilleri elde edilemez, çü nk ü ,her bir mod ü ldeki di ş lilerin di ş say lar na g ö re ayr bir ç ak n n kullan lmas gerekir.Ger ç ekte,bir di ş say s grubu ( ö rne ğin 20 di ş ten 30 di ş e kadar) bu grubun ortas ndaki di ş say s n n kar ş l ğ olan tek bir ç ak ile i ş lenir. B ö ylece belli bir mod ü ldeki b ü t ü n di ş lerin belli kremayer tak mlar na kadar t ü m ü yle,daha az say da ç ak ile i ş lenmeleri sa ğlanm ş olur. Standartlara g ö re bunlar 8,15 veya 26 adet disk tipi di ş li ç ak lar ndan meydana gelen tak mlar halinde mevcuttu rlar.Bu ç ak larla, ö zellikle ç ok say l tak mlarla,bir ç ok hizmet i ç in yeterli say labilecek tolerans s n rlar i ç erisinde olan yeterince k üçü k profil hatal di ş ler 15 ç ak l k tak mlarla en hassas olanlar ise 26 ç ak l k tak mlarla freze edilirler. Yukar daki bilgilerden a ç k ç a anla ş ld ğ gibi,freze ile sadece yakla ş k di ş profilleri elde edilebilmektedir. 2 . Di ş lilerin freze edilmelerinde ü retim kapasitesi ç ok d üşü kt ü r;buna ba ğl olarak da imalat giderleri y ü ksektir.D üş ü k ü retkenlik i ş leminin kesintili olmas ndan ileri gelmektedir.Bu i ş lem s ü resince,her di ş i ç in ç ak n n yakla ş t r lmas ,di ş ten di ş e indeksleme,di ş li kaba par ç as n n ç ak ya yakla ş t r lmas ve bir seferde ç ak n n ç ok az say da di ş inin kesime girmesi ç ok zaman kayb na neden olmaktad r. B ü y ü k mod ü ll ü di ş liler (200 mm den b ü y ü k), ö zellikle V di ş liler,parmak freze ç ak s tipinde di ş li ç ak lar yla freze edilirler.( Ş ekil 2.1-b).Kremayerler disk tipi di ş li freze ç ak lar yla freze edilirler.Uzun kremayerler de ayn usulle fakat di ş ten di ş e hassas i ndeksleme yapma olanaklar bulunan tezgahlarda i ş lenirler.Kremayerler ayn anda ç al ş an bir,iki hatta üç adet disk tipi di ş li freze ç ak s ile freze edilebilirler.Birden fazla ç ak l bir dizi kullan ld ğ nda,dizinin ç ak lar ndan biri kremayerin di ş bo ş lukl ar n n kaba i ş lenmesi di ğer ikisi de ince i ş lenmesi i ç in ayr l r. Modern makine imalat nda uygulanan bir profilli i ş leme y ö ntemi,di ş linin freze edilmesine g ö re ö nemli ö l çü de daha y ü ksek ü retgenlik sa ğlamaktad r.Bu metotta kullan lan di ş li planya tak m kafas na,i ş lenecek di ş linin di ş say s na e ş it say da profil kalemi ba ğlanm ş t r;her profil kalemine di ş bo ş lu ğunun ş ekli verilmi ş tir.Y ü ksek ü retgenli ğin nedeni,b ü t ü n profil kalemlerinin ayn anda ç al ş malar ve b ü t ü n di ş bo ş luklar n n planya hareketiyle ay n anda kesilmeleridir. Bu ç ok kalemli di ş li planyas metodunun esas Ş ekil 2.2 de g ö sterilmi ş tir.Profil kalemleri 1 di ş li kaba par ç as n n 2 ç evresine radyal olarak yerle ş tirilmi ş lerdir.Kaba par ç an n dikey do ğrultudaki git-gel hareketiyle kesme sa ğlanm aktad r.Kaba par ç a kursunun alt son noktas na ula ş p profil kalemleri ile temas n kesti ği anda b ü t ü n profil kalemleri radyal olarak i ç eri do ğru beslenirler. a- Di ş li azd rma: 5www.a305teyim.com D ü z ve helis di ş lilerin di ş li azd rma ç ak s yla i ş lenmeleri en yayg n ol arak kullan lan metodlardan biridir.Di ş li azd rma ç ak s bir d ö ner kesici tak md r,bunun di ş leri bir sonsuz vidan n di ş i gibi helezoni bir yol izleyerek dizilmi ş tir;eksen boyunca kesit al nd ğ nda bu di ş ler bir kremayer g ö r ü nt ü s ü verirler.Kesici a ğ zlar,he lezoni vida di ş ine dik olarak a ç lm ş helezoni oluklar serisiyle meydana getirilmi ş lerdir.( Ş ekil 2.1-c) Bir kremayer,di ş say s ne olursa olsun ayn mod ü lle i ş lenmi ş bir di ş liye tam olarak oturabilir.O halde bir di ş li azd rma ç ak s da istenilen say da di ş e sahip di ş lileri ayn hassasiyetle i ş leyebilir.Bu di ş li azd rma usul ü n ü n en b ü y ü k avantajlar ndan biridir. Di ş li azd rma i ş leminde,di ş li azd rma ç ak s ve di ş li kaba par ç as ,sonsuz vida di ş li d ü zeninin a ş a ğ da verilen di ş li oran na e ş olan bir zam an ba ğ nt s na g ö re ayn anda d ö nerler: İ =nh/ng=Zg/Zh burada nh ve ng =di ş li azd rma ç ak s n n ve di ş li kaba par ç as n n h zlar (dev/dak) Zh=di ş li azd rma ç ak s n n vida a ğz say s Zg=di ş linin di ş say s Di ş li azd rma i ş leminde,di ş li azd rma ç ak s d ö ner ve kaba par ç an n d ö n üş ü ne uygun olarak di ş li eksenine paralel ilerletilir.( Ş ekil 2.3).Di ş li azd rma ç ak s n n (1) ekseni,di ş li kaba par ç as n n (2) ü st y ü z ü ne g ö re, ç ak n n b ö l ü m dairesi ü zerinde ki helis a ç ya e ş it bir a ç yla e ğik duruma getirilir.Azd rma ç ak s n n kaba par ç a eksenine g ö re yapt ğ ilerleme di ş lerin b ü t ü n boyda yava ş yava ş a ç lmalar n sa ğlar.Kesme i ş lemi di ş li kaba par ç as n n bir ucundan di ğer ucuna kesintisiz devam eder ve ç ak n n ç ok say da kesici di ş i ayn anda operasyonda bulunur.Azd rma usul ü n ü n en ü retgen di ş li imalat metotlar ndan biri olu ş unun nedeni budur. Di ş li azd rma ç ak s ya di ş liyi tek bir pasoda i ş lemek ü zere tam di ş y ü ksekli ğine ayarlan r veya 8 mm den b ü y ü k m od ü ll ü di ş lilerin iki pasoda i ş lenmeleri i ç in birinci pasoda di ş y ü ksekli ğinin 0,6 s na,ikinci pasoda 0,4 ü ne ayarlan r.B ö lme dairesi ü zerinde di ş kal nl ğ nda 0,5-1 mm aras nda bir i ş leme pay da ince i ş leme i ç in b rak l r.Basit di ş li azd rma ç ak lar ile standart veya de ği ş tirilmi ş profiller kesilebilir. İ kinci halde de ği ş tirme ko ş ullar na g ö re azd rma ç ak s ile di ş li kaba par ç as n n merkezleri aras ndaki uzakl k ya artt r l r veya azalt l r. Di ş li azd rma,eksenel ilerleme ile ( Ş ekil 2.4-a),te ğetsel i lerleme ile ( Ş ekil 2.4-b)veya e ğimli ilerleme ile ( Ş ekil 2.4-c)yap labilir. Eksenel ilerlemede azd rma ç ak s ,di ş li kaba par ç as n n eksenine paralel y ö nde ilerletilir. Te ğetsel ilerlemede azd rma ç ak s kendi ekseni do ğrultusunda ve di ş li kaba par ç as na te ğe t olarak ilerletilir. E ğimli ilerlemede ilerleme,di ş li kaba par ç as do ğrultusundaki dikey hareketle,di ş li azd rma ç ak s ekseni boyunca olan hareketin bile ş kesi ş eklinde olur. Di ş liler ya e ş y ö nl ü ( Ş ekil 2.5-a) veya ters y ö nl ü azd rma usul ü yle kesilirle r.E ş y ö nl ü azd rma ters y ö nl ü azd rmadan daha iyidir çü nk ü ;tala ş meydana getirme y ö n ü nden daha uygun ş artlar sa ğlamaktad r,kesme kuvvetlerinde de ği ş meler daha d üş ü k ö l çü dedir,azd rma i ş lemi s ras nda daha az titre ş im olmaktad r. Di ş lilerin azd rmalar nd a, ö zellikle b ü y ü k ç apl azd rma ç ak lar kullan ld ğ nda,yakla ş ma s ras nda b ü y ü k zaman kayb olur, çü nk ü azd rma ç ak s ç ap artt k ç a yakla ş m boyu da artar.Orta mod ü ll ü d ü z di ş lilerin azd r lmalar nda yakla ş m zaman i ş leme zaman n n %30-40 kadard r. 6www.a305teyim.com Yakla ş m s ras nda ve eksenel ilerleme s ras nda di ş li azd rma ç ak s n n operasyonu,aral kl bir kesme i ş lemidir,azd rma ç ak s n n yakla ş m s ras ndaki ilerleme h z ,daha sonra yap lan tam derinlik kesimine g ö re daha d üş ü k tutulmu ş tur.E ğer eksenel yakla ş m yerine radyal i ç ten besleme yap l r ( Ş ekil 2.6) ve bunu azd rma ç ak s n n di ş liyi azd rarak yapt ğ eksenel ilerleme izlerse,azd rma ç ak s n n yakla ş m nda kaybedilen zaman %30 oran nda azalt lm ş olur.Bu ş artlar alt nda,hem azd rma ç ak s hem de di ş li azd rma tezgah b ü t ü n di ş li kesimi boyunca daha d ü zg ü n ş ekilde y ü klenmi ş olur. Di ş li azd rma ç ak lar hem d ü z hem helis di ş lilerin yap m nda kullan l rlar. İ kinci halde di ş li azd rma ç ak s ,di ş li y ü z ü ne g ö re; ş artlara ba ğl olarak di ş li helis a ç s yla a zd rma ç ak s vida di ş i a ç lar n n toplam na veya farklar na e ş it bir a ç sal konuma getirilir. En yayg n kullan lan di ş li tezgah ,d ü z,helis ve sonsuz vida di ş lilerini i ş leyebilen di ş li azd rma tezgah d r.Azd rma tezgah üç operasyon hareketine sahiptir ;azd rma ç ak s n n d ö n üşü ,azd rma ç ak s n n ilerletilmesi,di ş li kaba par ç as n n d ö n üşü . Ş ekil 2.7 da bir di ş li azd rma tezgah g ö sterilmi ş tir.Kolon (2),i ş tablas (11) ve i ş par ç as malafa sportu (8) yatak (1) ü zerine monte edilmi ş lerdir.Kolonun (2) i ç ersine monte edilen ana hareket motoru (3) di ş li azd rma tezgah n n b ü t ü n mekanizmalar n ç al ş t r r. Kolonun tepesine de azd rma sportunun (5) ç abuk ilerlemesini sa ğlayan bir ilave hareket sistemi (4) monte edilmi ş tir.Di ş li azd rma ç ak s (6),mili ve hareket mekanizmas ile birlikte ,kolon k zaklar boyunca dikey hareket yapabilen azd rma ç ak s sportuna monte edilmi ş tir. Ü zerine di ş li kaba par ç as (9) tespit edilen malafay (10) ta ş yan dairesel i ş tablas , ö zel bir mekanizma ile yatak kanallar bo yunca yatay hareket yapabilir.Malafan n ü st ucu kol (7) taraf ndan tutulmaktad r. b- Di ş lilerin planyas : D ö ner bir di ş li planya tezgah nda d ü z ve helis di ş lilerin i ş lenme metodu:kaba par ç as ,ayn mod ü ll ü ve planya kesici tak m olarak kullan lan bi r ba ş ka di ş liye oturtularak d ö nd ü r ü len di ş linin,t ü retilerek i ş lenmesi esas na dayanmaktad r. Kesme hareketini sa ğlamak i ç in( Ş ekil 2.8) e ş lenik di ş lilerden (1) veya (2) birinin eksenel y ö nde gidip gelme hareketi yapmas b ö ylece kesicinin s rt ta ş lanm ş kesici a ğ zlar n n takaslar kald rmas di ş liyi t ü retmesi gerekir. Kesici tak m ve di ş li kaba par ç as di ş li planya tezgah na monte edildiklerinde birlikte ç al ş an iki di ş lininkine benzer bir zaman ba ğ nt s yla d ö nerler.D ö n üşü yan nda git-gel hareketi de yapan kesici di ş li (1),di ş li kaba par ç as n n (2) di ş bo ş luklar ndan yava ş yava ş tala ş kald r r.Di ş li planya ç ak s ger ç ekte ,di ş al nlar n n y ü zeyleri ta ş lan p arka k s mlar bo ş alt larak kesici a ğ z haline getirilmi ş bir di ş liden ba ş ka bir ş ey de ğildir . Ş ekil 2.9-a da g ö sterilen di ş li planya ç ak s d ü z di ş liler i ç in , Ş ekil 2.9-b de g ö sterilen ise kar ş l ğ olan helis a ç lar nda helis di ş liler i ç in kullan l r. Ş ekil 2.10 da bir di ş li planya tezgah ş ematik olarak g ö sterilmi ş itr.Di ş li kaba par ç as n n (6) tesbit edildi ğ i malafay (7) ta ş yan i ş tablas (8) taban (1) ü zerine monte edilmi ş tir.Kolonun ü st 7www.a305teyim.com k sm nda bulunan ray n (4) yatay gezintisini sa ğlayacak kanallar vard r.B ü t ü n mekanizmalar ,ray n tepesine monte edilen ana hareket motoru ile ç al ş t r r.(3) Malafan n ucuna,di ş li kaba par ç as yla uyumlu olarak kendi ekseni etraf nda d ö nen ve git-gel hareketi yapan di ş li planya ç ak s (9) tesbit edilmi ş tir.Her kesim kursunun sonunda kaba par ç a yatay olarak geri ç ekilir b ö ylece kesimsiz s ü rt üş me mey dana gelmez;ikini kesim kursundan ö nce tekrar kesim b ö lgesine geri getirilir. Kremayer tipi bir t ü retici kesici ile d ü z veya helis di ş lilerin di ş lileri kesilirken,kesici tak m i ş lenen di ş linin ana kremayerinin ş eklinde olmal d r.T ü retme hareketi birbir i ile ç al ş an kremayer ve di ş lide oldu ğu gibidir.Basit d ö ner di ş li planyas nda oldu ğu gibi kesici h zla git- gel hareketi yapar ve kesicinin d ö n üş kursu s ras nda di ş li kaba par ç as geri ç ekilir. Di ş liler iki metotla i ş lenebilirler:di ş li kaba par ç as n n kremayer tipi kesici boyunca yuvarlanmas yla ve kesicinin ve di ş li kaba par ç as n n yuvarlanmas yla. c- Konik di ş lilerin yap l ş : d ü z di ş leri bulunan konik di ş liler,genellikle iki adet git,gel hareketli kesici tak mlar bulunan konik di ş li tezgahlar nda i ş lenirler. Bir konik di ş li tezgah Ş ekil 2.11 de g ö sterilen prensibe g ö re ç al ş r.Tezgah n operasyon ü nitelerini ç al ş t ran ana motor (11) taban n (9) alt k sm na yerle ş tirilmi ş tir.Taban n yass y ü s ü ne ş u ana ü niteler monte edilmi ş tir:di ş li kaba par ç as n (4) kenetlemek i ç in i ş kafas (5) ve k zak kolonu ü zerindeki dairesel kanallar i ç erisinde sal n m yapan k zak(1).K zak ü zerinde ,di ş li kaba par ç as n n merkezine do ğru radyal git-gel hareketi yapan tak m sportlar (2) vard r.K za ğ n (1) kendi eksenine g ö re yapt ğ sal n m veya yuvarlanma hareketi t ü retme hareketidir.Di ş li kaba par ç as n ü zerinde bulunduran i ş kafas kayar taban ü zerindeki sal n r taban (8) yard m yla gerekli a ç ya ayarlan r.Di ş li d ü zeni (6),t ü retme i ş lemi s ü resince di ş li kaba par ç as n k za ğa (19) g ö re zamanlanm ş olarak d ö nd ü r ü r.Bir di ş in i ş lenmesi bitirilip di ğerine ge ç ilirken,kesici tak mlar (3) geri ç ekilir ve di ş li kaba par ç as indeks mekanizmas yla (7) indekslenir.Kayar taban (10),di ş li kaba par ç as n di ş lilere yakla ş t r r ve uza kla ş t r r. Konik di ş lilerin t ü retilmelerinde kesici tak mlar n ve di ş li kaba par ç as n n birbiri ard na ald klar pozisyonlar Ş ekil 2.12 de g ö sterilmi ş tir.Kesici tak mlar (3) zahiri bir tarak di ş linin (2) di ş lerini and r rlar ve d ü z kesici a ğ zlar vard r.Bu zahiri tarak di ş linin yuvarlanmas , ü zerine kaba i ş par ç as (1) monte edilen i ş miline g ö re d ü zg ü n bir ba ğ nt yla sal n m yapan k zak taraf ndan sa ğlanmaktad r.Kesici tak mlar i ş par ç as yla birlikte yuvarlan rken ayn zamanda i ş par ç as ü zerinde enine git-gel yaparak bir seri kesimi ger ç ekle ş tirirler.Bu,di ş profilini meydana getirir.Her t ü retme yuvarlan ş n n sonunda kaba par ç a otomatik olarak tak mlardan geri ç ekilir ve kaba par ç a indekslendikten sonra yeniden kesime ba ğlamak ü zere k zak ve i ş mili ge ri yuvarlanarak ilk pozisyonlar na gelirler. K üçü k konik di ş liler,d ö ner veya dairesel s y rma usul ü yle,kesici tak m olarak dairesel s y rma tak mlar n kullanan ö zel tezgahlarda i ş lenebilirler.Bu bir profilli i ş lemedir. Dairesel s y rma tak m ,prof il tak m ş eklinde bir ç ok par ç al b ç aktan meydana gelmi ş tir.S y rma tak m g ö vdesi genellikle (15) b ç ak olabilir,her b ç ak par ç as be ş adet arka k sm bo ş alt lm ş kesici di ş e sahip b ö l ü mler halindedir.Di ş ler s y rma tak m n n ç evresine ayn profil ş eklin i korumak fakat ebatlar k üçü kten b ü y ü ğe do ğru artmak ü zere dizilmi ş lerdir. Ş ekil 2.13 de kaba i ş leme di ş leri (1),ince i ş leme di ş leri (2) ve di ş li kaba par ç as n n bir di ş lik indekslenmesine olanak veren bo ş b ö lge (3) g ö sterilmi ş tir.B ü t ü n di ş bo ş lu ğu da iresel s y rma 8www.a305teyim.com tak m n n bir turunda i ş lendi ğinden,di ş lerin y ü kseklik ve kal nl klar veya sadece kal nl klar yava ş yava ş artt r l r. D ö ner s y rma tak m sabit bir h zda d ö nerken bir taraftan da gezintisinin ç e ş itli k s mlar nda de ği ş ik h zlarda olma k ü zere bir do ğru boyunca gezinir.Bu gezintinin h z ve y ö n ü tezgaha monte edilen kam n ş ekline ba ğl d r.Bu kam i ş lenecek di ş li kaba par ç as na (4) uygun olarak se ç ilir. Buna g ö re profil verilmi ş her kesici di ş in ç al ş ma hareketi s y rma tak m n n d ö ner hareketiyle d ü z do ğrusal hareketinin toplam d r. Kaba i ş lemede s y rma tak m taksimat konisinin tepesinden taban na do ğru ilerler;ince i ş lemede aksi y ö nde ilerler. Di ş bo ş lu ğu s yr l rken kaba par ç a sabit tutulur,s y rma tak m di ş leri ile dolu bu lunmayan kesim (3) di ş li kaba par ç as na ula ş nca,kaba par ç a bir di ş lik indekslenir. d- Helis konik di ş lilerin yap l ş : Y ü ksek h zl makinelerde bir ç ok nedenle d ü z konik di ş lilerin,di ş leri e ğrisel olan di ş lilerle de ği ş tirilmeleri gerekir.Bunlar da ha d ü zg ü n ,sessiz ve verimli ç al ş rlar. T ü retme hareketi,al n tipi freze ç ak s n n(1) bir di ş inin temsil etti ği zahiri tarak di ş liye (2) oturan di ş li kaba par ç as n n (3) yuvarlanmas yla elde edilmektedir.Bu do ğru di ş ş eklini t ü retir,di ş lerin eksenel h att dairesel bir yay ş eklindedir. Ş ekil 2.14 de g ö sterilen ç ak ,di ş bo ş lu ğunun bir yan n veya di ğer yan n t ü retmek ü zere ç evresine de ği ş ken d ü zenle yerle ş tirilmi ş kesici a ğ zlar bulunan disk tipi bir g ö vdeye sahiptir.G ö vdede (6) d ş (2) ve i ç (1) b ç aklar n yerle ş tirilmeleri i ç in yar klar vard r.Bu b ç aklar vidalarla (5) kenetlenir ve kamalarla (7) dolgu par ç alar ndan (4) yararlan larak (3) ayarlan r. Tablo 1 ve 2 de b ü y ü k parti ve seri imalat tesislerinde,d ü z,helis ve konik di ş lilerin imalat nd a uygulanan ç e ş itli i ş lemlerin listesi verilmi ş tir.Bu metotlar y ü ksek ü retgenlikle hassas di ş lilerin imal edilmeleri olana ğ n sa ğlar.Bazen imalat ko ş ullar bu ş artlardan daha do ğrusu ö ng ö r ü len ko ş ullardan ayr lmay gerektirebilir,fakat bu ayr lmalar sadec e deneme amac yla ve seyrek olmal d r. 2.2. Sonsuz Vida ve Sonsuz Vida Di ş lisinin İ ş leme Metotlar Sonsuz vida-di ş li ç iftinin iki eleman ,eksenleri birbirlerine g ö re dik konumda olan sonsuz vida ve sonsuz vida di ş lisidir. Sonsuz vidalar ya silindi rik veya ç ift-sarmal tipte olurlar.( Ş ekil 2.2.1).Bu ikinci saat cam veya Hindley sonsuz vidas olarak da bilinir. Eksen boyunca basit kesit al nd ğ nda silindiril sonsuz vidan n di ş leri d ü z veya e ğrisel yan y ü zl ü di ş li kremayerine benzer. Ç ift sarmal sonsuz vidan n eksenel kesiti ise d ü z yan y ü zl ü di ş leri bulunan dairesel hale getirilmi ş bir kremayer gibidir. 9www.a305teyim.com Silindirik sonsuz vidalar n i ç inde en yayg n olarak kullan lan ,eksenel kesitte d ü z kenarl di ş leri bulunan d r;bu trapez di ş li viday and r r.Bu sonsuz vidan n helis y ü zeyi,sonsuz vida eksenine g ö re e ğimli bir do ğrunun bu eksen etraf nda d ö nd ü r ü lmesi ve ayn anda ileri do ğru y ü r ü t ü lmesiyle elde edilir.Sonsuz vida ekseninden ge ç en d ü zlem ü zerinde vida di ş i trapez ş eklindedir.( Ş ekil 2.2.2-a).Bu tip sonsuz vidalar n kullan ld ğ sonsuz vida di ş li ç iftlerinde verim d üş ü k oldu ğu i ç in bunlar ç ok h zla a ş n rlar.Bu nedenle bunlar kritik olmayan,d üşü k h z ve k üçü k y ü k ş artlar n n gerektirdi ği di ş li d ü zenlerinde kullan l rlar. Silindirik sonsuz vid an n bir di ğer tipi de evolvent sonsuz vidad r. ( Ş ekil 2.2.2-b).Bu,yan y ü zleri,helikoid diye adland r lan helisel y ü zeyler ş eklinde vida di ş lerine sahiptir.Di ş yan y ü z ü n ü n eksene dik d ü zlemle kesi ş me ç izgisi bir evolventtir.Bu,sonsuz vidaya ismini vermi ş bu lunmaktad r. Evolvent sonsuz vidal di ş li d ü zeni y ü ksek h z ve y ü k ş artlar nda ç al ş an kritik di ş li ç iftlerinde s k s k kullan l r.Bununla beraber bu tip di ş li ç iftlerinin imalat , ö zel te ç hizat ve karma ş k teknikleri gerektirir. Silindirik sonsuz v idalar n üçü nc ü ç e ş idinde,vida di ş i yan y ü zleri bu di ş in normal kesitinde d ü z kenarl d r.( Ş ekil 2.2.2-c).D ş yan y ü z ü n ü n eksene dik bir d ü zlemle kesimi bir yay k evolventtir.Bunlar bazen d ü z kenarl freze ç ak s ile i ş lenmi ş sonsuz vidalar diye de adland r l rlar.Bunlar bir anlamda evolvent sonsuz vidan n ç e ş itleridir.Bu sonsuz vidalar n yap lmalar evolvent sonsuz vidalara g ö re daha kolayd r;bunlar yeterince hassas bir di ş li d ü zeninin kurulmas na olanak verirler,verimleri y ü ksektir ve a ş nmaya kar ş daha d iren ç lidirler. Ç ift sarmal sonsuz di ş lilerde sonsuz vidan n vida di ş i ile sonsuz vida di ş lisinin di ş leri aras ndaki kavrama y ü zeyi di ğerlerine g ö re ç ok daha fazlad r.Bu,kavrama bas nc n n azalmas n buna ba ğl olarak da vida di ş i ve di ş li di ş inin a ş n mas n n azalmas n sa ğlar.B ö yle bir sonsuz vidan n helis vida di ş i, di ş profilinin, silindirik y ü zey boyunca de ğil k ü resel bir y ü zey boyunca ilerletilmesiyle t ü retilir.Bunlar n imalatlar nda kar ş la ş lan g üç l ü kler b ü y ü k ö l çü de çö z ü mlenmi ş tir ve ç ift sarmal sonsuz vida di ş li ç iftleri y ü ksek g üç aktarma i ş lerinde yayg n olarak kullan lmaktad r. a- Sonsuz vidalar n i ş lenmesi: Bir sonsuz vida imalat n n en basit ş ekli,d ü z kesici a ğ zlar bulunan tek u ç lu bir torna kalemi ile tornada vida di ş i a ç makt r. En uygun profilde vida di ş i elde etmek i ç in;torna kalemi belli bir kesitte sonsuz vidan n iki di ş i aras ndaki bo ş lu ğun profiline g ö re ta ş lanmal ve di ş a ç l rken bu kesit d ü zlemin i ç inde uygun pozisyona getirilmelidir. Vida di ş leri eksenel kesitte d ü z kenarl olan bir sonsuz vida elde etmek i ç in ,d ü z kenarl torna kalemi profilinin sonsuz vida ekseninden ge ç en d ü zlem i ç ersinde uygun pozisyona getirilmesi gerekir.( Ş ekil 2.2.2-a).Vida di ş ini temizleyebilmesi i ç in sol taraftaki kesici a ğ z daha b ü y ü k b o ş luk a ç s na sahip olmal d r.E ğer sonsuz vida b ü y ü k bir helis a ç s na sahipse kesici a ğ z zay f kalacak ve k r lacakt r.Bu nedenle,olduk ç a b ü y ü k helis a ç l sonsuz vidalar i ş lenirken, her biri di ş bo ş lu ğunun bir yan i ç in olmak ü zere ö zel dizaynl iki to rna kalemi kullan l r. 10www.a305teyim.com Evolvent sonsuz vidalar;d ü z kesici a ğ zlar bulunan ve biri eksenin yukar s nda di ğeri a ş a ğ s nda taban silindirine te ğet olan iki d ü zlem i ç erisine yerle ş tirilmi ş iki torna kalemiyle (1) ve (2) i ş lenir.( Ş ekil 2.2.2-b) Taban s ilindirinin ç ap artt k ç a, kesim a ç lar ndaki de ği ş meler nedeniyle torna kalemlerinin merkezin ü st ü nde ve alt nda ayarlanmalar nda baz g üç l ü klerle kar ş la ş l r.Bu nedenle evolvent sonsuz di ş liler i ş lenirken sonsuz vida di ş ine normal kesit d ü zlemindeki pro file sahip profil kalemleri kullan l r.Kalemin y ü z ü sonsuz vida di ş ine normal bir kesit i ç ersinde ayarlan r. Vida di ş ine normal kesit i ç ersinde d ü z kenarl d ş yan y ü zleri bulunan sonsuz vidalar, d ü z kesici a ğ zlar n n biri merkezin yukar s nda di ğeri a ş a ğ s nda olmak ü zere vida di ş ine normal d ü zlem i ç ersinde ayarlanm ş torna kalemleriyle i ş lenirler.B ö yle sonsuz vidalar, genellikle her biri di ş in bir y ü z ü i ç in olmak ü zere iki torna kalemiyle i ş lenirler.( Ş ekil 2.2.2-c) Ç ift sarmal bir sonsuz vida,so nsuz vida kaba par ç as na g ö re zamanlanm ş olarak dik bir eksen etraf nda d ö nen d ü z kesici a ğ zl bir torna kalemiyle i ş lenir,b ö ylece e ş lenik sonsuz vida,vida di ş i profili ile sonsuz vida di ş lisi di ş profilinin ç al ş rken izledikleri yolu kopya etmi ş olur.B u ç e ş it sonsuz vida,di ş li azd rma tezgah nda, azd rma ç ak s malafas na ç ak yerine sonsuz vida kaba par ç as ve i ş tablas na da kesici tak m ba ğlanarak izlenebilir. Sonsuz vidalar torna tezgahlar nda i ş lenmeleri yan nda,bunlar tek vida di ş li freze ç a k lar yla freze tezgahlar nda da i ş lenmeleri m ü mk ü nd ü r. Sonsuz vidalar n b ö yle tek vida di ş li freze ç ak lar yla i ş lenmeleri ç ok daha ü retken bir metottur;ancak,e ğer d ü z kenarl profilleri bulunan bir ç ak kullan l rsa sonsuz vidada do ğru di ş profili el de edilemez.Bunun nedeni alttan kesmelerin olmas d r;bu alttan kesme,sonsuz vida di ş inin tepesinde ve dibinde farkl helis a ç lar n n bulunmas ndan ileri gelmektedir.Bu nedenle vida di ş i frezesi,sonsuz vida di ş lerinin kaba i ş lenmelerinde uygulanmaktad r. Sonsuz vida d ü z kenarl profili olan tek vida di ş li freze ç ak s A ile i ş lenirken ( Ş ekil 2.2.3) ç ak n n d ö n üş ekseni,sonsuz vida eksenine g ö re sonsuz vida helis a ç s na e ş it bir a ç sal konuma getirilir. Ç ok ç e ş itli sonsuz vidalar,basit di ş li azd rma tezgahlar nda azd rma ç ak lar kullan larak i ş lenirler.Evolvent bir sonsuz di ş linin i ş lenmesinde d ü z kenarl vida di ş profili bir azd rma ç ak s kullan labilir. Vida di ş i profillerinde e ğrisel kesici a ğ zlar bulunan azd rma ç ak lar ,eksenel veya normal kesitlerinde d ü z kenarl di ş yan y ü zleri bulunan sonsuz vidalar n i ş lenmelerinde kullan l rlar.Bu sonsuz vida imalat ş ekli pahal azd rma ç ak lar n gerektirir .Bununla ç ok s hhatli di ş profillerinin elde edilmesi garanti edilemedi ğinden sadece kaba i ş lemelerde uygulan r. Y ü ksek ü retkenli ği olan ve sonsuz vidada y ü ksek hassasiyeti garanti eden metotlardan birisi de,sonsuz viday ö zel bir tak m tezgah nda d ö ne r planya ç ak s n n ayn olan bir kesici tak mla t ü retme yoludur.( Ş ekil 2.2.4).Sonsuz vida kaba par ç as n n (2) ekseninden ge ç en bir d ü zlem i ç inde ayarlanan kesici,sonsuz vida eksenine paralel bir d ü z do ğrusal ilerleme hareketi yapar. 11www.a305teyim.com Bunun yan nda kes ici ve sonsuz vida kaba par ç as kendi eksenleri etraf nda ve birbirlerine g ö re zamanlanm ş ba ğ l d ö n üş hareketi yaparlar.Bu hareketlerin sonucu olarak sonsuz vida t ü retilmi ş olur. Bu sonsuz vida t ü retme metodu sonsuz vida di ş i profilinin bozulmas na ne den olmaz.Bu metot ç ok s hhatli ve ü retkendir.Tek dezavantaj ,i ş lenecek sonsuz vidalar n her bir helis a ç s i ç in ayr bir kesici tak m n gerekmesidir.Bu nedenle sonsuz vida ü retme i ş lemi sadece b ü y ü k parti ve seri imalat ş artlar nda ekonomik olmaktad r. b- Sonsuz vida di ş lilerinin i ş lenmesi: Sonsuz vida di ş lileri,di ş li azd rma tezgahlar nda ş u üç metottan birisiyle ve sonsuz vida azd rma ç ak lar yla i ş lenirler: 1.Radyal i ç ten ilerleme, 2 . Te ğetsel ilerleme, 3.Birle ş ik ilerleme. Radyal i ç ten il erleme metodunda ( Ş ekil 2.2.5-d) azd rma ç ak s (2) ile devaml temas halinde olan sonsuz vida di ş lisi kaba par ç as (1), ö nceden ayarlanm ş merkez uzakl ğ na A ula ş l ncaya kadar radyal olarak ilerletilir.Azd rma ç ak s sadece d ö ner.Azd rma ç ak s kaba par ç a ile tam giri ş im haline geldi ğinde, sonsuz vida di ş lisi uygun ve di ş profili elde edilir.Bu metodun tek dezavantaj ,azd rma ç ak s n n b ü t ü n di ş lerinin operasyon i ç inde bulunmamalar ,sadece ç ak n n orta k sm nda kaba par ç a ile devaml temasta bulunan di ş l erin a ş nmaya u ğramalar d r. Bu metot, ö zel te ğetsel azd rma ç ak s sportu bulunmayan basit azd rma tezgahlar nda sonsuz vida di ş lilerinin imali i ç in kullan l r.Azd rma tezgah n n indeks di ş li d ü zeni,d ü z di ş lilerin i ş lenmelerinde oldu ğu gibi ayarlan r. İ ş tablas n n radyal i ç ten ilerlemesi i ç in de ği ş tirme di ş lileri, ö ng ö r ü len ilerleme h z na uygun olarak ayarlan rlar. Te ğetsel ilerleme metoduyla sonsuz vida di ş lileri i ş lenirken ( Ş ekil 2.2.5-b) di ş li kaba par ç as (1) merkezden merkeze uzakl ğ na A hass as olarak ayarlan r ve azd rma ç ak s (3) konik bir giri ş ucu vard r ve b ü t ü n kesici a ğ zlar kaba par ç a ile temasa ge ç tiklerinden a ş nma d ü zenli olur.Kesme i ş leminde azd rma ç ak s ,d ö nd ü r ü l üşü n ü n d ş nda eksenel olarak da ilerletilir.Di ş li kaba par ç as (1) azd rma ç ak s na oturmu ş halde yapt ğ ana d ö n üşü n ü n yan nda, azd rma ç ak s n n eksenel ilerlemesine ba ğl bir tamamlay c d ö n üş hareketine de sahiptir.Aksi halde azd rma ç ak s di ş linin b ü t ü n di ş lerini kesecektir. Azd rma ç ak s n n eksenel ilerlemesi ve sonsuz vida di ş lisi kaba par ç as n n tamamlay c ek d ö n üş hareketi,di ş li azd rma tezgah ndaki basit azd rma ç ak s sportunun yerine yerle ş tirilen ö zel bir azd rma ç ak s te ğetsel azd rma ilerleme sportuyla sa ğlan r. Birle ş ik metotla sonsuz vida di ş l isi i ş lenmesinde radyal i ç ten ilerleme ve te ğetsel ilerleme s ral olarak uygulan r.Birincisi, di ş leri kaba olarak i ş ler,ikincisi,hassas i ş leme yaparak tamamlar.Hassas azd rma i ç in b rak lacak i ş leme pay ,kaba i ş leme s ras nda meydana gelebilecek hatalar kar ş layabilecek kal nl kta olmal d r. 12www.a305teyim.com Sonsuz vida di ş lilerinin birle ş ik metotla i ş lenmelerinde bazen azd rma ç ak lar yerine profilli kesici tak mlar kullan l r.Bu ö zellikle hassas i ş lemelerde ç ok daha hassas bir i ş leme y ö ntemidir. 2.3 Di ş lileri Hass as İ ş leme Metotlar Di ş lilerin hassas i ş lenmeleri;raspalama,ta ş lama,lepleme gibi tala ş kald rma ş eklinde yap lanlarla,tala ş s z yap lan parlatma i ş lemleri olmak ü zere iki ana gruba ayr l rlar.Di ş li di ş lerinin yuvarlat lmas ,pah k r lmas ve ç apak temizl eme ş eklindeki operasyonlar da tala ş kald rma tipindedirler. Di ş li raspalama, d ü z ve helis di ş lilerin i ş lenmelerinde uygulan r.Bu,di ş linin kesilme i ş lemini izler ve sertle ş tirmeden ö nce yap l r.Di ş li planyas ,bir di ş liye benzeyen veya i ş par ç as di ş liy e ç al ş an bir kremayer ş eklindeki kesici tak mla di ş profilinden 0,1-0,25 mm aras nda bir i ş leme pay n n kald r lmas esas na dayanmaktad r.D ö ner raspalama ç ak s veya kremayer raspalama b ç a ğ diye adland r lan kesici tak m n her bir di ş ine,bir kesici a ğ zlar serisi meydana getirmek ü zere t rt l ş ekil verilmi ş tir. D ü z di ş lilerin hassas i ş lenmelerinde kullan lan d ö ner raspalama ç ak lar ,15 0 lik helis a ç l di ş lere sahiptir;helis di ş liler i ç in kullan lanlar n ise d ü z di ş leri vard r. Di ş profilinde ke sici a ğ zlar meydana getiren zikzaklar bulunan bir d ö ner di ş li raspalama ç ak s Ş ekil 2.3.1 da g ö sterilmi ş tir.Di ş li tipi ç ak ile yap lan d ö ner raspalama,kremayer tipi kesiciyle yap lan do ğrusal raspalamadan daha yayg n olarak uygulanmaktad r. Di ş lil er ö zel tak m tezgahlar nda raspalan r.( Ş ekil 2.3.2).Di ş li raspalama ç ak s (4) i ş lenen di ş linin (5) eksenine g ö re a ç sal bir konumda ayarlan r,250 dev/dak. l k h zla d ö nd ü r ü l ü r.Bu,malafaya (6) ge ç irilmi ş olarak puntalar aras n n serbest ç e monte edilen ve raspalama ç ak s na oturmu ş olan i ş par ç as n d ö nd ü r ü r. Ç ak n n ve i ş lenen di ş linin kesi ş en pozisyondaki eksenleri nedeniyle bunlar n di ş leri aras nda boyuna ba ğ l bir hareket meydana gelir. Kesme hareketini di ş linin b ü t ü n di ş boyuna ula ş t rabilmek i ç in, tablaya i ş lenen di ş linin her devrinde 0,1-0,3 mm aras nda bir git-gel hareketi yapt r l r.Her kursun sonunda,tabla d ö n üş kursuna ba ş lamadan ö nce 0,02-0,04 mm lik bir i ç ten ilerleme yapar.Gerekli kurs say s ,i ş leme pay na ba ğl d r. E ğer,yerel kavramal yayvanla ş t r lm ş bir di ş y ü zeyi isteniyorsa,di ş li raspalama tezgah nda bir devrilen plaka (7) kullan l r.Bu plakada pimi (1) ta ş yan bir konsol (3) vard r.Pim (1),kam n (2) e ğimli yar ğ boyunca kayar ve b ö ylece i ş lenen di ş liyi ta ş yan plakay (7) devirir .Bu hareket,di ş li di ş lerini,di ş u ç lar nda di ş y ü z ü n ü n ortas na g ö re biraz daha fazla raspalayarak yayvanla ş t r r. Bir di ş li,tablan n 12-14 tam kursuyla raspalanm ş olur.Bu,her di ş i ç in 2 veya 3 saniyelik ince i ş leme zaman nda meydana gelir. Uygun ş ekilde raspalanm ş di ş lilerde;ortalama hatve ve profil hatas 0,005 mm i ç ersinde,hatve dairesi ka ç kl ğ 0,03 mm i ç ersinde,y ü zey kalitesi V8 veya V9 y ü zey kalitesi s n flar ndad r. 13www.a305teyim.com a- Di ş li ta ş laman n iki ana metodu: Profilli ta ş lama ve t ü retmeli ta ş lama d r. İ nce i ş leme pay dikkate al nmaks z n,di ş liler 4-6 hassasiyet derecelerinin gereksinmelerini kar ş layan ana parametrelerle i ş lendiklerinde,V8-V10 aras nda bir y ü zey kalitesine eri ş ilebilir. T ü retmeli ta ş lama , i ş lenen di ş linin,bir di ş i z mpara ta ş n n y ü zleri taraf ndan temsil edilen ana kremayere oturtulmas esas na dayanmaktad r.Modern di ş li ta ş lama tezgahlar nda ç ok ç e ş itli z mpara ta ş lar kullan lmaktad r. Fincan taba ğ ş eklinde iki z mpara ta ş yla t ü retmeli di ş li ta ş lama usul ü Ş ekil 2.3.3 de g ö sterilmi ş tir.Burada iki z mpara ta ş (1),z mpara ta ş mili y ö n ü ndeki yass kenarlar ü zerindeki dar bantlar,i ş lenen di ş linin (3) oturdu ğu zahiri ana kremayerin (2) di ş lerinin kenarlar n n meydana getirdi ği d ü zlem i ç ersinde olacak ş ekilde ayarlan r. İ ş lene n di ş li,araban n ü zerindeki puntalar n aras na veya bir malafaya monte edilir.Bu malafa di ş liye di ş li ekseni etraf nda d ö n üş hareketi sa ğlar ve bu eksene enine do ğrultuda git-gel hareketi yapt r r,b ö ylece,i ş lenen di ş linin zahiri kremayer boyunca yuvarlanma s na benzer bir hareket ortaya ç kar.Her yuvarlanma hareketinin sonunda,i ş lenen di ş li yeni bir profil i ş lenmek ü zere indekslenir. T ü retmeli ta ş laman n daha ü retken bir metodunda, ü zerine helis vida di ş i i ş lenmi ş z mpara ta ş kullan lmaktad r.( Ş ekil 2.3. 3-b).Z mpara ta ş ,300 mm ç ap nda tek veya ç ok a ğ zl z mpara sonsuz vida ta ş elde etmek ü zere d ü zeltilmi ş tir.Di ş ta ş lama i ş leminin iki hareketi vard r: 1.Ekseni etraf nda 20-30 m/san ç evresel h zla d ö n üş hareketi, 2. İ ş lenen di ş linin ekseni boyunca ve di ş linin her devri i ç in 0,6 mm h zla yap lan git-gel hareketi i ş lenen di ş li z mpara ta ş na g ö re zaman ba ğ nt l d ö n üş hareketine 3 ve periyodik i ç ten besleme hareketine 4 sahiptir.Tek a ğ zl z mpara ta ş di ş lileri 6. hassasiyet derecesine kadar ta ş layabilir; iki a ğ zl z mpara ta ş ise 7. dereceye kadar ta ş layabilir.Ta ş lanan di ş profillerinin y ü zey kaliteleri V7-V10 aras nda de ği ş ir. Profilli z mpara ta ş yla di ş li ta ş lama ,( Ş ekil 2.3.3-c) ç ok y ü ksek ü retim kapasitesine sahiptir. b- Di ş li di ş lerinin haz rlanmas : Bu, di ş profilinin y ü zey kalitesini geli ş tirmek ve s l i ş lemden sonra d ü z ve helis di ş lilerin g ü r ü lt ü s ü n ü azaltmak amac yla yap lan bir di ş li hassas i ş leme metodudur.Bu operasyon, ç apraz eksenli i ş lenen di ş liye honun birbirlerine oturmalar n sa ğlayan fakat i ç ten ilerleme mekanizmas bulunmayan di ş li raspalama tezgahlar na benzer tak m tezgahlar nda yap l r.Bir malafaya veya puntalar aras na monte edilen di ş li geri d ö n üş l ü d ö n üş hareketi yan nda honlama tak m n n enine g ö re eksenel git-gel har eketine sahiptir. Di ş li dilerini honlamada kullan lan hon,y ü zeyine z mpara malzemesi yedirilmi ş helis di ş li tipinde bir plastik tak m d r.Bu hona yedirilen z mpara malzemesinin tanecik b ü y ü kl ü ğü ,honlama pay na (0,025-0,05 mm) y ü zey kalitesi gereksinmel erine uygun olarak se ç ilir. Di ş li di ş i honlama i ş lemi,ya di ş le honlama tak m aras ndaki sabit bas n ç veya sabit merkezden merkeze uzakl kl s f r bo ş luk ş artlar nda yap l r.Birinci metotla daha hassas di ş liler elde edilir. 14www.a305teyim.com Bu i ş lem,honlanan y ü zeyd en metalik tozu uzakla ş t rmak i ç in bol miktarda kesme s v s ak t lmas n gerektirir.Di ş li di ş i honlama 1,25-6 mm aras nda mod ü lleri olan d ü z ve helis di ş lilerle,di ş yan y ü zeyleri de ği ş tirilmi ş veya yayvanla ş t r lm ş di ş lilerin ince i ş lenmeleri i ç in yap l r. Di ş li di ş lerinin honlanmas nda ç evresel h z 1-5 m/san dir.Her di ş i ç in gerekli zaman 1-2 san dir ve V10-V11 ars nda bir y ü zey kalitesi elde edilir.Her honlama tak m 18-20000 di ş liyi i ş leyebilir. c- Di ş li tepeleme, s l i ş lemi izler ve ö zel tak m tezgahlar nda i ş lenen d ş iliye oturarak d ö nen d ö k ü m di ş liler halindeki lepleme tak m yla yap l r.Lepleme tak m n n di ş y ü zlerine ince z mpara tozu ile ya ğ kar ş m tatbik edilir. Dili lepleme i ş lemi Ş ekil 2.3.4 te g ö sterildi ği gibi ikisinin ekseni i ş le nen di ş li ekseni ile kesi ş ir konumda olmak ü zere i ş lenen di ş linin üç lepleme tak m aras nda d ö nd ü r ü lmesi ile yap l r.Lepleme tezgah n n miline tesbit edilen i ş lenecek di ş li 3 d ö k ü mdemir lepleme tak mlar n n her üçü ne 1,2 ve 4 de ayn anda oturmaktad r.Hel is di ş li lepleme tak mlar n n ikisinin eksenleri i ş lenen di ş li 3 eksenine g ö re e ğimlendirilmi ş tir. Üçü nc ü lepleme tak m n n 2 ekseni i ş lenen di ş linin eksenine paraleldir. İ ş lenen di ş linin di ş lerinin her iki y ü zlerinin d ü zenli bir ş ekilde i ş lenmelerini garant ilemek i ç in bu lepleme tak m 30-60 m/dak ç evresel h zla alternatif olarak iki y ö nde de d ö nd ü r ü l ü r.Bu d ö n üş hareketinin yan nda,lepleme tak mlar eksenel y ö nde 25 mm boyda ve 60-70 kurs/dak h z nda bir git-gel hareketide yaparlar. İ ş lenen di ş linin ç evresel h z 30-60 m/dak aras nda de ği ş ir. Lepleme tak mlar n n i ş lenen di ş linin d ş y ü zeyleri ü zerindeki bas nc ,lepleme tak mlar ndan ikisinin mili frenlenerek ayarlan r.Leplenen di ş lilerde;birikmi ş hatve hatas 0,02 mm i ç ersinde,yanyana hatve hatas 0,01mm i ç ersinde ve profil hatas 0,08 mm i ç ersindedir.V10 a kadar y ü ksek bir y ü zey kalitesi elde edilebilir.Ortalama lepleme s ü resi her di ş i ç in 3-6 san aras ndad r. d- Di ş li di ş lerinin yuvarlat lmas : Makine durdurulmaks z n birbirlerine ge ç en kayar di ş l iler modern makinelerde ç ok yayg n olarak kullan lmaktad r.B ö yle di ş lilerin di ş lerinin u ç lar ,di ş lerin ç apaklanmalar n ve k r lmalar n ö nlemek amac yla ö zel kesici tak mlarla di ş li di ş i yuvarlatma tezgahlar nda yuvarlat l rlar. Yuvarlat lmakta olan d i ş ucu 1 ve bu i ş lem boyunca kesici tak m n 2 izledi ği yol Ş ekil 2.3.5- a da g ö sterilmi ş tir.Di ş yuvarlatmada kullan lan ç e ş itli kesici tak mlar Ş ekil 2.3.5-b de g ö sterilmi ş tir.Bunlar,parmak freze ç ak s ş eklinde kesiciler (1) ve ç an tipi profilli kesicileri (2) kapsamaktad r. e- Di ş li di ş lerinde pah k r lmas ve ç apak temizleme, sonsuz vida ş eklinde d ü zeltilmi ş z mpara ta ş lar bulunan tezgahlarda yap l r. İ ş lene di ş li di ş leri z mpara ta ş sonsuz vidas di ş lerine oturtularak d ö nd ü r ü l ü r. B ü y ü k hacimli di ş li ü retiminde ç apaklar ç ok istasyonlu tezgahlarda d ö ner ç elik f r ç alar kullan larak temizlenirler. K üçü k di ş lilerin ç apaklar ,ultrasonik ç apak temizleme sistemleriyle temizletilir. Ç apaklar n temizlenmesinin yan nda bu metot,di ş lerin i ş lenmi ş profilleri nde herhangi bir etki yapmaks z n b ü t ü n keskin kenarlar da k rar. 15www.a305teyim.com Tamburda ç alkalama; verimli bir ç apak temizleme metotudur.E ğer z mpara malzemesi ve tambur h z uygun se ç ilirse,di ş profilleri bozulmaks z n di ş lerin ç apaklar t ü m ü yle temizlenir. D i ş li parlatma ,bol miktarda ya ğlama ya ğ alt nda sertle ş tirilmemi ş i ş lenecek di ş linin,sert,d ü zg ü n ve son derece hassas di ş leri bulunan bir veya daha ç ok di ş li ile birlikte d ö nd ü r ü lmesinden ibarettir.Parlatma di ş lilerinin di ş lerinin i ş lenecek di ş linin di ş ler i ü zerindeki bas nc ,i ş lerken sertle ş tirme etkisi yapar ve b ü t ü n girinti ç k nt lar d ü zeltir. Parlatma da ne di ş profili ne de hatve d ü zeltilmez. Hatta ç ok halde di ş profili bozulur ve daha sonraki s l i ş lem nedeniyle profilin ç arp lmas na neden ola cak ek i ç i gerilmeler meydana gelir.Bu nedenle bu metot,sadece ç ok y ü ksek hassasiyeti gerektirmeyen ve ayr ca daha sonra ü zerlerinde s l i ş lem yap lmayacak di ş liler i ç in uygulanabilir. 2.4 Di ş li Ç arklar n Is l İ ş lemi Olduk ç a b ü y ü k y ü zey bas nc na mar uz olan di ş li ç arklar n y ü zeyleri a ş nma ve darbeye kar ş imalat sonras sertle ş tirilmelidir.Sertle ş tirme i ş leminde g ö z ö n ü nde bulundurulmas gereken en ö nemli husus sertle ş tirme derinli ğidir.Bu derinlik fazla olursa malzeme elastikli ği azal r ve k r lgan bir di ş elde edilir.Sertle ş tirme derinli ği az olursa y ü zeyde ezilmeler meydana gelir. Sertle ş tirme i ş lemi ç elik t ü r ü nden olan di ş li ç ark malzemeleri i ç in s ö z konusudur.Is l i ş lem s ras nda di ş li ç ark n geometrisinde bozulmalar olabilece ğinden bunlar n istenilen ö l çü ve y ü zey kalitesine getirilebilmesi i ç in genellikle tala ş kald rmak suretiyle yeni bir i ş lemden ge ç irilmesi ka ç n lmaz olmaktad r. 2.4.1 Sementasyonla Sertle ş tirme Ala ş ml veya ala ş ms z sementasyon ç elikleri,karbon y ü zdesi d üşü k (%0,3 den az) olan ç eliklerdir.Her taraf k ö m ü r tozu ile temas edecek ş ekilde 900 0 C a kadar s t lan ocakta gereken bir s ü re bekletildikten sonra d ş ar ç kar larak 150 0 C ye kadar so ğumas beklenir.Daha sonra k ö m ü r kutusundan ç kar lan di ş liler 850 0 C daki atm osfer oca ğ nda 30 dakika kadar tavlan r ve so ğumas na meydan vermeden bir ya ğ banyosuna dald r l r.Bu banyodan ç kar lan di ş lilerin y ü zeyi temizlendikten sonra 170-180 0 C ye kadar s t larak gerilme giderme tavlamas na tabi tutulur.Bu ş ekilde sertle ş tirilen di ş li y ü zeylerinin sertli ği yakla ş k 58....64 HRC dolay nda olur. 2.4.2 Alevle Sertle ş tirme Di ş li ç ark n y ü zeyi yan c gazlarla (asetilen,havagaz ,b ü tan) belli bir s cakl ğa kadar s t larak hemen su ile so ğutulur.Ancak burada s tma s ü resi ç ok k sa tutularak ç ekirde ğin s nmas na meydan verilmez.Bu nedenle sadece di ş y ü zeylerinde, hatta ö zellikle di ş yanaklar nda bir sertlik tabakas elde edilir.Di ş diplerindeki sertlik de ğeri yok denecek kadar azd r.K üçü k di ş lilerin tamam bir defada s t l p so ğutu larak sertle ş tirilebilmesine kar ş l k nispeten b ü y ü k di ş lilerde di ş ler tek tek s t larak aniden so ğutulur ve i ş lemde s ü reklilik sa ğlan r. 2.4.3 End ü ksiyonla Sertle ş tirme Alevle sertle ş tirme y ö nteminin ayn s d r.Ancak burada s tma i ş lemi elektrikle y ap lmaktad r. Ü zerinden alternatif ak m ge ç mekte olan bir bobinin i ç ine di ş li ç ark 16www.a305teyim.com yerle ş tirilerek meydana gelen end ü ksiyon ak m yla di ş li ç ark n s t lmas i ş lemi ger ç ekle ş tirilir.Is n n di ş li ç ekirde ğine ge ç mesine meydan verilmeksizin di ş y ü zeyi ç ok h zl s t l r ve aniden suya dald r larak sertle ş tirme ger ç ekle ş tirilir. 2.4.4 Nitrasyonla Sertle ş tirme Sertle ş tirilecek di ş li ç ark n y ü zeyi temizlenerek 500-540 0 C s cakl kta azot banyosunda uzun s ü re bekletilir.Bu zaman zarf nda di ş y ü zeyinde ç ok sert ve ince bir nitrit tabakas olu ş ur.Sertlik de ğeri 1000 daN/mm 2 Vickers sertli ği dolay nda olan b ö yle sertle ş tirme i ş leminde yakla ş k 0,5 mm kal nl ktaki sertlik tabakas i ç in gaz banyosunda 50 saat beklemek gereklidir. 17