Analog Diyot Uygulamaları Diyot Uygulamaları Konular: 2.1 Yarım-Dalga Do ğrultmaç 2.2 Tam-Dalga Do ğrultmaç 2.3 Filtre Devreleri 2.4 Kırpıcı ve Sınırlayıcı Devreler 2.5 Gerilim Kenetleyici ve Gerilim Çoklayıcılar 2.6 Diyot Veri Sayfaları Amaçlar: Bu bölümü bitirdi ğinizde a şa ğıda belirtilen konular hakkında ayrıntılı bilgiye sahip olacaksınız. • Yarım dalga do ğrultmaç devresinin çalı şması ve analizi • Tam dalga do ğrultmaç devresinin çalı şması ve analizi • Do ğrultmaçlarda filtreleme ve filtre devreleri • Diyotlarla gerçekle ştirilen kırpıcı ve sınırlayıcı devrelerin analizi • Diyot veri sayfalarının incelenmesi ve çe şitli karakteristikler • Diyot devrelerinin kısa analizleri ve yorumlar B ÖLÜM 2 30 2.1 YARIM DALGA DO ĞRULTMAÇ Tüm elektronik cihazlar çalı şmak için bir DC güç kayna ğına (DC power supply) gereksinim duyarlar. Bu gerilimi elde etmenin en pratik ve ekonomik yolu şehir şebekesinde bulunan AC gerilimi, DC gerilime dönü ştürmektir. Dönü ştürme i şlemi Do ğrultmaç (redresör) olarak adlandırılan cihazlarla gerçekle ştirilir. Do ğrultmaç veya DC Güç kayna ğı (DC power supply) denilen cihazlar, basitten karma şı ğa do ğru birkaç farklı yöntemle tasarlanabilir. Bu bölümde en temel do ğrultmaç i şlemi olan yarım dalga do ğrultmaç (Half wave rectifier) devresinin yapısını ve çalı şmasını inceleyece ğiz. Bu bölümü bitirdi ğinizde; a şa ğıda belirtilen konular hakkında ayrıntılı bilgilere sahip olacaksınız. • Temel bir güç kayna ğı sistemi • Transformatörler ve i şlevleri • Yarım dalga do ğrultmaç devresi • Rıpıl faktörü Temel DC Güç Kayna ğı (Power Supply) Bilindi ği gibi bütün elektronik cihazlar (radyo, teyp, tv, bilgisayar v.b gibi) çalı şmak için bir DC enerjiye gereksinim duyarlar. DC enerji, pratik olarak pil veya akülerden elde edilir. Bu oldukça pahalı bir çözümdür. DC enerji elde etmenin di ğer bir alternatifi ise şehir şebekesinden alınan AC gerilimi kullanmaktır. Şebekeden alınan AC formdaki sinüsoydal gerilim, DC gerilime dönü ştürülür. Dönü ştürme i şlemi için DC güç kaynakları kullanılır. Temel bir DC güç kayna ğının blok şeması şekil-2.1’de görülmektedir. Sistem; do ğrultucu (rectifier), Filtre (filter) ve regülatör (regulator) devrelerinden olu şmaktadır. Sistem giri şine uygulanan ac gerilim; sistem çıkı şında do ğrultulmu ş dc gerilim olarak alınmaktadır. Transformatör Do ğrultmaç Devresi Filtre Devresi Regülatör Devresi Vgiri ş AC RL Şekil-2.1 AC Gerilimin DC Gerilime Dönü ştürülmesi Sistem giri şine uygulanan AC gerilim (genellikle şehir şebeke gerilimi), önce bir transfor- matör yardımıyla istenilen gerilim de ğerine dönü ştürülür. Transformatör, dönü ştürme i şlemiyle birlikte kullanıcıyı şehir şebekesinden yalıtır. Transformatör yardımıyla istenilen bir değere dönü ştürülen AC gerilim, do ğrultmaç devreleri kullanılarak do ğrultulur. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 31 Do ğrultma i şlemi için yarım ve tam dalga do ğrultmaç (redresör) devrelerinden yararlanılır. Do ğrultulan gerilim, ideal bir DC gerilimden uzaktır ve az da olsa AC bile şenler (rıpıl) içerir. Filtre devreleri tam bir DC gerilim elde etmek ve rıpıl faktörünü minimuma indirmek için kullanılır. İdeal bir DC gerilim elde etmek için kullanılan son kat ise regülatör düzenekleri içerir. Sistemi olu şturan blokları sıra ile inceleyelim. Transformatörler Transformatörler, kayıpları en az elektrik makineleridir. Transformatör; silisyumlu özel saçtan yapılmı ş gövde (karkas) üzerine sarılan iletken sargılardan olu şur. Transformatör karkası üzerine genellikle iki ayrı sargı sarılır. Bu sargılara primer ve sekonder adı verilir. Primer giri ş, sekonder çıkı ş sargısı olarak kullanılır. Sargıların sarım sayısı spir olarak adlandırılır. Transformatörün primer sargılarından uygulanan AC gerilim, sekonder sargısından alınır. Şehir şebeke gerilimi genellikle 220Vrms/50Hz’dir. Bu gerilim de ğerini belirlenen veya istenilen bir AC gerilim de ğerine dönü ştürülmesinde transformatörler kullanılır. Transformatörlerin sekonder ve primer sargıları arasında fiziksel bir ba ğlantı olmadı ğından, kullanıcıyı şehir şebekesinden yalıtırlar. Bu durum, güvenlik için önemli bir avantajdır. Sekonder sargısından alınan AC i şaretin, gücü ve gerilim de ğeri tamamen kullanılan transformatörün sarım sayılarına ve karkas çapına ba ğıdır. Üreticiler ihtiyaca uygun olarak çok farklı tip ve modelde transformatör üretimi yaparlar. Şekil-2.2’de örnek olarak bazı alçak güçlü transformatörler görülmektedir. Şekil-2.2 Farklı model ve tipte transformatörler Transformatörlerin primer ve sekonder gerilimleri ve güçleri üzerlerinde etkin de ğer (rms) olarak belirtilir. Primer sargıları genellikle 220Vrms/50Hz, sekonderler sargıları ise farklı gerilim de ğerlerinde üretilerek kullanıcıya sunulurlar. Şekil-2.3'de farklı sargılara sahip transformatörlerin sembolleri ve gerilim de ğerleri gösterilmi ştir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 32 a) Transformatör b) Orta uçlu Transformatör c) Çok uçlu Transformatör 220Vrms 50Hz Sekonder Primer 24V 36V 12V 0V Primer Sargısı Sekonder Sargısı 220Vrms 50Hz 12Vrms 50Hz 24V 220Vrms 50Hz 12V 12V Şekil-2.3 Farklı tip ve modelde Transformatör sembolleri ve uç ba ğlantıları Üç uçlu transformatörler do ğrultucu tasarımında tasarruf sa ğlarlar. Transformatör seçiminde; primer ve sekonder gerilimleri ile birlikte transfomatörün gücüne de dikkat edilmelidir. Güç kayna ğında kullanılacak transformatörün toplam gücü; trafo üzerinde ve di ğer devre elemanlarında harcanan güç ile yükte harcanan gücün toplamı kadardır. Transformatör her durumda istenen akımı vermelidir. Fakat bir transformatörden uzun süre yüksek akım çekilirse, çekirde ğin doyma bölgesine girme tehlikesi vardır. Bu nedenle transformatör hem harcanacak güce, hem de çıkı ş akımına göre töleranslı seçilmelidir. Yarım Dalga Do ğrultmaç Şehir şebekesinden alınan ve bir transformatör yardımıyla de ğeri istenilen seviyeye ayarlanan AC gerilimi, DC gerilime dönü ştürmek için en basit yöntem yarım dalga do ğrultmaç devresi kullanmaktır. Tipik bir yarım dalga do ğrultmaç devresi şekil-2.4’de verilmi ştir. Şehir şebekesinden alınan 220Vrms de ğere sahip AC gerilim bir transformatör yardımıyla 12Vrms de ğerine dü şürülmü ştür. RL Diyot 12Vrms 50Hz 220Vrms 50Hz Şekil-2.4 Yarım Dalga Do ğrultmaç Devresi Devrenin çalı şmasını ayrıntılı olarak incelemek üzere şekil-2.5’den yararlanılacaktır. Yarım dalga do ğrultmaç devresine uygulanan giri ş i şareti sinüsoydaldır ve zamana ba ğlı olarak yön de ği ştirmektedir. Devrede kullanılan diyodu ideal bir diyot olarak dü şünelim. Giri ş i şaretinin pozitif alternansında; diyot do ğru polarmalanmı ştır. Dolayısıyla iletkendir. Üzerinden akım akmasına izin verir. pozitif alternans yük üzerinde olu şur. Bu durum şekil-2.5.a üzerinde ayrıntılı olarak gösterilmiştir. V t 0 Giri ş Diyot İletimde RL - + 12Vrms 50Hz + V t 0 Çıkı ş Şekil-2.5.a Giri ş i şaretinin pozitif alternansında devrenin çalı şması ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 33 Giri ş i şaretinin frekansına ba ğlı olarak bir süre sonra diyodun anoduna negatif alternans uygulanacaktır. Dolayısıyla giri ş i şaretinin negatif alternansında diyot yalıtımdadır. Çünkü diyot ters yönde polarmalanmı ştır. Üzerinden akım akmasına izin vermez. Açık devredir. RL direnci üzerinden alınan çıkı ş i şareti 0V olur. Bu durum şekil-2.5.b üzerinde gösterilmi ştir. t + - 0 V t Çıkı ş I=0A Diyot kesimde R L + - 12Vrms 50Hz V 0 Giri ş Şekil-2.5.b Giri ş i şaretinin negatif alternansında devrenin çalı şması Yarım dalga do ğrultmaç devresinin çıkı şında elde edilen i şaretin dalga biçimi şekil- 2.6’da ayrıntılı olarak verilmi ştir. Yarım dalga do ğrultmaç devresinin çıkı şından alınan i şaret artık AC bir i şaret de ğildir. Çünkü çıkı ş i şareti, negatif alternansları içermez. Do ğrultmaç çıkı şından sadece pozitif saykıllar alınmaktadır. Çıkı ş i şareti bu nedenle DC i şarete de benzememektedir dalgalıdır. Bu durum istenmez. Gerçekte do ğrultmaç çıkı şından tam bir DC veya DC gerilime yakın bir i şaret alınmalıdır. V t 0 V Tepe Şekil-2.6 Yarım dalga do ğrultmaç devresinin çıkı ş dalga biçimleri Yarım dalga do ğrultmaç devresinin çıkı şından alınan i şaretin DC de ğeri önemlidir. Bu değeri ölçmek için çıkı ş yüküne (RL) paralel bir DC voltmetre ba ğladı ğımızda şekil- 2.6’daki i şaretin ortalama de ğerini ölçeriz. Yarım dalga do ğrultmaç devresinin giri şine uyguladı ğımız i şaret 12Vrms de ğerine sahipti. Bu i şaretin tepe de ğeri ise; V V V Tepe 17 12 2 ? · = civarındadır. O halde çıkı ş i şaretinin alaca ğı dalga biçimi ve ortalama de ğeri şekil-2.7 üzerinde gösterelim. =V V t 0 V Tepe T V ort DC Şekil-2.7 Yarım dalga do ğrultmaç devresinde çıkı ş i şaretinin ortalama de ğeri ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 34 Tam bir periyot için çıkı ş i şaretinin ortalama de ğeri; volt V V V V t DC Ort 4 . 5 14 . 3 17 = = ? = = olarak bulunur. Yukarıda belirtilen de ğerler gerçekte ideal bir diyot içindir. Pratikte 1N4007 tip kodlu silisyum bir diyot kullandı ğımızı dü şünelim. Bu durumda çıkı ş i şaretinin dalga biçimi ve alaca ğı de ğerleri bulalım. R L V t 0 Giri ş - + 12Vrms 50Hz + t 0 DC t V T =17-0.7 V =5.19 V =0.7v F Şekil-2.8 Pratik Yarım Dalga do ğrultmaç devresi Çıkı ş i şaretinin alaca ğı tepe de ğer; VTepe=17V-0.7V=16.3Volt Dolayısı ile çıkı şa ba ğlanacak DC voltmetrede okunacak ortalama de ğer (veya DC değer); volt V V V V t DC Ort 19 . 5 14 . 3 3 . 16 = = ? = = olarak elde edilir. 2.2 TAM DALGA DO ĞRULTMAÇ Basit ve ekonomik DC güç kaynaklarının yapımında yarımdalga do ğrultmaç devreleri kullanılır. Profesyonel ve kaliteli DC güç kaynaklarının yapımında ise tam dalga do ğrultmaç devreleri kullanılır. Tam dalga do ğrultmaç devresi çıkı şında dc gerilime daha yakın bir de ğer alınır. Tam dalga do ğrultmaç devreleri; orta uçlu ve köprü tipi olmak üzere iki ayrı tipte tasarlanabilir. Bu bölümü bitirdi ğinizde; a şa ğıda belirtilen konular hakkında ayrıntılı bilgiler elde edeceksiniz. • Yarımdalga do ğrultmaç ile tam dalga do ğrultmaç arasındaki farklar. • Tamdalga do ğrultmaç devresinde elde edilen çıkı ş i şaretinin analizi • Orta uçlu tamdalga do ğrultmaç devresinin analizi • Köprü tipi tamdalga do ğrultmaç devresinin analizi ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 35 Bir önceki bölümde yarım dalga do ğrultmaç devresini incelemi ştik. Yarım dalga do ğrultmaç devresinde şehir şebekesinden alınan sinüsoydal i şaretin sadece tek bir alternansında do ğrultma i şlemi yapılıyor, di ğer alternans ise kullanılmıyordu. Dolayısıyla yarımdalga do ğrultmacın çıkı şından alınan gerilimin ortalama de ğeri oldukça küçüktür. Bu ekonomik bir çözüm de ğildir. Tamdalga do ğrultmaç devresinde ise do ğrultma i şlemi, şebekenin her iki alternansında gerçekle ştirilir. Dolayısıyla çıkı ş gerilimi daha büyük de ğerdedir ve DC’ye daha yakındır. Bu durum şekil-2.9 üzerinde ayrıntılı olarak gösterilmiştir. YARIMDALGA DOĞRULTMAÇ DEVRES İ V giri ş V çıkı ş t t 0 0 V V V t t TAMDALGA DOĞRULTMAÇ DEVRES İ V giri ş V çıkı ş t t 0 0 V V V t t Şekil-2.9 Yarım dalga ve tamdalga do ğrultmaç devresinde çıkı ş dalga biçimleri Tamdalga do ğrultmaç devresinde çıkı ş i şaretinin alaca ğı DC de ğer a şa ğıdaki formül yardımıyla bulunur. ? = = t DC Ortalama V V V 2 örne ğin tamdalga do ğrultmaç giri şine 17V tepe de ğerine sahip sinüsoydal bir i şaret uygulanmı şsa bu durumda çıkı ş i şaretinin alaca ğı de ğer; volt V V V DC Ortalama 8 . 10 14 . 3 ) 17 ( 2 = · = = olarak elde edilir. Bu durum bize tamdalga do ğrultmaç devresinin daha avantajlı oldu ğunu kanıtlar. Tamdalga Do ğrultmaç Devresi Tamdalga do ğrultmaç devresi şekil-2.10’da görülmektedir. Bu devre, orta uçlu bir transformatör ve 2 adet diyot ile gerçekle ştirilmi ştir. Transformatörün primer sargılarına uygulanan şebeke gerilimi, transformatörün sekonder sargılarında tekrar elde edilmi ştir. Sekenderde elde edilen geriliminin de ğeri transformatör dönü ştürme oranına ba ğlıdır. Transformatörün sekonder sargısı şekilde görüldü ğü gibi üç uçludur ve orta ucu referans olarak alınmı ştır. Sekonder sargısının orta ucu referans ( şase) olarak alındı ğında sekonder sargıları üzerinde olu şan gerilimin dalga biçimleri ve yönleri şekil-2.10 üzerinde ayrıntılı olarak gösterilmiştir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 36 D 2 D 1 + _ R L V giri ş 0 0 t t 0 Vsek/2 Vsek/2 V ÇIKI Ş Şekil-2.10 Orta uçlu tamdalga do ğrultmaç devresi Orta uçlu tamdalga do ğrultmaç devresinin incelenmesi için en iyi yöntem şebeke geriliminin her bir alternansı için devreyi analiz etmektir. Orta uç referans olarak alınırsa, sekonder gerilimi iki ayrı değere (Vsek/2) dönü ştürülmü ştür. Örne ğin; Vgiri ş i şaretinin pozitif alternansında, transformatörün sekonder sargısının üst ucunda pozitif bir gerilim olu şacaktır. Bu durumda, D1 diyodu do ğru polarmalandırılmı ş olur. Akım devresini; trafonun üst ucu, D1 diyodu ve RL yük direnci üzerinden transformatörün orta ucunda tamamlar. RL yük direnci üzerinde şekil-2.11’de belirtilen yönde pozitif alternans olu şur. Akım yönü ve akımın izledi ği yol şekil üzerinde ayrıntılı olarak gösterilmiştir. D 1 - + _ R L + + - V giri ş 0 0 V ÇI KI Ş t t + - kesi m D 2 Şekil-2.11 Pozitif alternansta devrenin çalı şması ve akım yolu Şebekenin negatif alernansında; transformatörün sekonder sargılarında olu şan gerilim dü şümü bir önceki durumun tam tersidir. Bu durumda şaseye göre; sekonder sargılarının üst ucunda negatif alternans, alt ucunda ise pozitif alternans olu şur. Bu durum şekil-2.12 üzerinde ayrıntılı olarak gösterilmi ştir. Bu durumda D2 diyodu iletken, D1 diyodu ise yalıtkandır. Akım devresini trafonun orta ucundan ba şlayarak D2 üzerinden ve RL yükü üzerinden geçerek tamamlar. Yük üzerinde şekil-2.12’de belirtilen dalga şekli olu şur. Akım yolu ve gerilim dü şümleri şekil üzerinde gösterilmi ştir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 37 D 1 - + _ R L + + - V giri ş 0 0 V ÇIKI Ş t t + - kesi m D 2 Şekil-2.12 Negatif alternansta devrenin çalı şması ve akım yolu Orta uçlu tamdalga do ğrultmaç devresinde elde edilen çıkı ş i şaretinin dalga biçimini tekrar ele alıp inceleyelim. Devrede kullanılan transformatörün sekonder sargılarının 2x12Vrms de ğere sahip oldu ğunu kabul edelim. Bu durumda transformatörün sekonder sargısında elde edilen işaretin tepe de ğeri; volt V V V rms Tepe 17 12 41 . 1 2 = · ? · = olur. Devrede kullanılan diyotlar ideal olamaz. Silisyum diyot kullanılacaktır. Bu nedenle diyot üzerinde 0.7V gerilim dü şümü meydana gelir. Bu durumda RL yük direnci üzerinde dü şen çıkı ş geriliminin tepe de ğeri; volt V V Tepe 3 . 16 7 . 0 17 = - = olacaktır. Çıkı şta elde edilen i şaretin DC de ğeri ise devreye bir DC voltmetre ba ğlanarak ölçülebilir. Bu de ğer çıkı ş i şaretinin ortalama de ğeridir ve a şa ğıdaki formülle bulunur. volt V V V D Tepe Ortalama 3 . 10 14 . 3 ) 7 . 0 17 ( 2 ) ( 2 = - = ? - = çıkı ş i şaretinin dalga biçimi ve özellikleri şekil-2.13 üzerinde gösterilmi ştir. V çıkı ş t V Tepe =16.3V V Ort =10.3V 0 Şekil-2.13 Çıkı ş dalga biçiminin analizi Köprü Tipi Tamdalga Do ğrultmaç Tamdalga do ğrultmaç devresi tasarımında di ğer bir alternatif ise köprü tipi tamdalga do ğrultmaç devresidir. Köprü tipi tamdalga do ğrultmaç devresi 4 adet diyot kullanılarak gerçekle ştirilir. Şehir şebekesinden alınan 220Vrms/50Hz de ğere sahip sinüsoydal gerilim bir transformatör kullanılarak istenilen de ğere dönü ştürülür. Transformatörün sekonderinden alınan gerilim do ğrultularak çıkı ştaki yük (RL) üzerine aktarılır. Do ğrultma i şleminin nasıl yapıldı ğı şekil-2.14 ve şekil-2.15 yardımıyla ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 38 anlatılacaktır. Şehir şebekesinin pozitif alternansında; transformatörün sekonder sargısının üst ucunda pozitif alternans olu şur. D1 ve D2 diyodu do ğru yönde polarmalandı ğı için akım devresini D1 diyodu, RL yük direnci ve D2 diyodundan geçerek transformatörün alt ucunda tamamlar. RL yük direnci üzerinde pozitif alternans olu şur. Bu durum ve akım yönü şekil-2.14’de ayrıntılı olarak gösterilmiştir. ~ ~ ~ + - D 1 D 2 D 4 D 3 + - + - Vgiri ş V Çıkı ş + _ R L t Şekil-2.14 Pozitif alternansta tamdalga do ğrultmaç devresinin davranı şı Şebekenin negatif alternansında; bu defa transformatörün alt ucuna pozitif alternans olu şacaktır. Bu durumda D3 ve D4 diyotları do ğru yönde polarmalanır ve iletime geçerler. Akım devresini; D4 diyodu, RL yük direnci ve D3 diyodu üzerinden geçerek transformatörün üst ucunda tamamlar ve RL yük direnci üzerinde pozitif alternans olu şur. Bu durum ayrıntılı olarak şekil-2.15 üzerinde gösterilmi ştir. ~ ~ ~ + - D 1 D 2 D 4 D 3 + - + - Vgiri ş V Çıkı ş + _ R L t Şekil-2.15 Negatif alternansta tamdalga do ğrultmaç devresinin davranı şı Tamdalga do ğrultmaç devresinde çıkı ş i şaretinin aldı ğı DC de ğer hesaplanmalıdır. Örne ğin transformatörün sekonder gerilimi 12Vrms (etkin) de ğere sahip ise bu gerilimin tepe de ğeri; volt V V V rms Tepe 17 12 41 . 1 2 = · ? · = değerine e şit olur. Do ğrultma i şleminde tek bir alternans için iki adet diyot iletken oldu ğunda diyotlar üzerinde dü şen öngerilimler dikkate alındı ğında RL yük direnci üzerinde olu şan çıkı ş gerilimin tepe de ğeri; ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 39 volt V V V V V Tepe Çikis D D Tepe Tepe Cikis 4 . 15 ) 7 . 0 7 . 0 ( 17 ) ( ) ( 2 1 ) ( = + - = + - = değerine sahip olur. Bu durum şekil-2.16 üzerinde gösterilmi ştir. Tamdalga do ğrultmaç devresinde çıkı ş i şaretinin alaca ğı ortalama veya DC de ğeri ise; volt V V V Tepe Çikis DC Ortalama 8 . 9 14 . 3 ) 4 . 15 ( 2 2 ) ( = = ? = = V Çıkı ş V TE P E =15.4V V ORT =10.3V t 0V Şekil-2.16 Köprü tipi tamdalga do ğrultmaç devresinde çıkı ş i şaretinin analizi 2.3 DO ĞRULTMAÇ F İLTRELER İ Yarımdalga ve tamdalga do ğrultmaç devrelerinin çıkı şlarından alınan do ğrultmu ş sinyal ideal bir DC sinyalden çok uzaktır. Do ğrultucu devrelerin çıkı şından alınan bu sinyal, darbelidir ve bir çok ac bile şen barındırır. Elektronik devre elemanlarının tasarımında ve günlük hayatta kullandı ğımız DC sinyal ise ideal veya ideale yakın olmalıdır. AC bile şenler ve darbeler barındırmamalıdır. Şehir şebekesinden elde edilen do ğrultulmu ş sinyal çe şitli filtre devreleri kullanılarak ideal bir DC gerilim haline dönü ştürülebilir. En ideal filtreleme elemanları kondansatör ve bobinlerdir. Bu bölümde bitirdi ğinizde a şa ğıda belirtilen konular hakkında ayrıntılı bilgiler elde edeceksiniz. • Filtre i şleminin önemi ve amaçlarını, • Kondansatör (C) ile gerçekle ştirilen kapasitif filtre i şlemini • Rıpıl gerilimini ve rıpıl faktörünü • LC filtre • ? ve T tipi filtreler DC Güç kayna ğı tasarımı ve yapımında genellikle 50Hz frekansa sahip şehir şebeke geriliminden yararlanılır. Bu gerilim tamdalga do ğrultmaç devreleri yardımıyla do ğrultulur. Do ğrultmaç çıkı şından alınan gerilim ideal bir DC gerilim olmaktan uzaktır. Çe şitli darbeler barındırır ve 100Hz’lik bir frekansa sahiptir. Bu durum şekil-2.17’de ayrıntılı olarak gösterilmiştir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 40 Tamdalga Do ğrultmaç Devresi Filtre Devresi 0 0 V V V 0 ttt Şekil-2.17 Do ğrultmaç Devrelerinde Filtre i şlemi Do ğrultmaç çıkı şından alınan gerilim, büyük bir dalgalanmaya sahiptir ve tam bir DC gerilimden uzaktır. Filtre çıkı şında ise dalgalanma oranı oldukça azaltılmı ştır. Elde edilen i şaret DC gerilime çok yakındır. Filtre çıkı şında küçük de olsa bir takım dalgalanmalar vardır. Bu dalgalanma “Rıpıl” olarak adlandırılır. Kaliteli bir do ğrultmaç devresinde rıpıl faktörünün minimum de ğere dü şürülmesi gerekmektedir. Kapasitif Filtre Do ğrultmaç devrelerinde filtrelemenin önemi ve i şlevi hakkında yeterli bilgiye ula ştık. Filtreleme i şlemi için genellikle kondansatör veya bobin gibi pasif devre elemanlarından faydalanılır. Do ğrultmaç devrelerinde, filtreleme i şlemi için en çok kullanılan yöntem kapasitif filtre devresidir. Bu filtre i şleminde kondansatörlerden yararlanılır. Kapasitif filtre i şleminin nasıl gerçekle ştirildi ği bir yarım dalga do ğrultmaç devresi üzerinde şekil-2.18 yardımıyla ayrıntılı olarak incelenmi ştir. Kondansatör ile gerçekle ştirilen filtre i şlemi şekil-2.18’de ayrıntılı olarak gösterilmiştir. Sisteme enerji verildi ğinde önce pozitif alternansın geldi ğini varsayalım. Bu anda diyot do ğru polarmalandı ğı için iletkendir. Üzerinden akım akmasına izin verir. Pozitif alternansın ilk yarısı yük üzerinde olu şur. Devredeki kondansatörde aynı anda pozitif alternansın ilk yarı de ğerine şarj olmu ştur. Bu durum şekil-2.18.a üzerinde gösterilmi ştir. + + _ + - 0V 0V R L V T (giri ş)-0.7V V C V T (giri ş) Vgiri ş + - t0 Şekil-2.18.a Poizitif alternansta diyot iletken, kondansatör belirtilen yönde şarj oluyor ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 41 + _ + - 0V 0V R L V C Vgiri ş + - t0 t1 Şekil-2.18.b Negatif alternansında diyot yalıtkan, kondansatör RL yükü üzerine de şarj oluyor. + + _ + - 0V 0V R L V C Vgiri ş + - t0 t1 t2 t0 t1 t2 Şekil-2.18.c Yük üzerinde görülen çıkı ş i şaretinin dalga biçimi Pozitif alternansın ikinci yarısı olu şmaya ba şladı ğında diyot yalıtımdadır. Diyot’un katodu anaduna nazaran daha pozitiftir. Çünkü kondansatör giri ş geriliminin tepe değerine şarj olmu ştur. Kondansatör şarj gerilimini şekil-2.18.b’de belirtildi ği gibi yük üzerine bo şaltır. Şebekeden negatif alternans geldi ğinde ise diyot ters polarma oldu ğu için yalıtımdadır. Kondansatörün de şarjı şehir şebekesinin negatif alternansı boyunca devam eder. Şebekenin pozitif alternansı tekrar geldi ğinde bir önceki adımda anlatılan i şlemler devam eder. Sonuçta çıkı ş yükü üzerinde olu şan i şaret DC’ye oldukça yakındır. Çıkı ş i şaretindeki dalgalanmaya “rıpıl” denildi ğini belirtmi ştik. DC güç kaynaklarında rıpıl faktörünün minimum düzeyde olması istenir. Bu amaçla filtreleme i şlemi iyi yapılmalıdır. Kondansatörle yapılan filtrreleme i şleminde kondansatörün kapasitesi büyük önem ta şır. Şekil-2.19’de filtreleme kondansatörünün çıkı ş i şaretine etkisi ayrıntılı olarak gösterilmiştir. 0V Büyük kapasiteli C Küçük kapasiteli C Şekil-2.19 Filtre kondansatörü de ğerlerinin çıkı ş i şareti üzerinde etkileri Filtreleme i şleminin tamdalga do ğrultmaç devresinde daha ideal sonuçlar verece ği açıktır. Şekil-2.20’de ise tamdalga do ğrultmaç devresinde gerçekle ştirilen kapasitif filtreleme i şlemi sonunda elde edilen çıkı ş i şaretinin dalga biçimi verilmi ştir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 42 rıpıl rıpıl Şekil-2.20 Tamdalga do ğrultmaç devresinde kapasitif filtreleme i şlemi ve rıpıl etkileri Filtreleme i şlemi sonunda elde edilen çıkı ş i şaretinin dalga biçimi bir miktar dalgalanma içermektedir. Bu dalgalanmaya rıpıl adı verildi ğini daha önce belirtmi ştik. Filtrelemenin kalitesini ise “rıpıl faktörü=rp” belirlenmektedir. Rıpıl faktörü yüzde olarak ifade edilir. Rıpıl faktörünün hesaplanmasında şekil-2.21’den yararlanılacaktır. V DC } V r(t-t) Şekil-2.21 Tamdalga do ğrultmaçta rıpıl faktörünün bulunması Rıpıl faktörü= DC r V V Rf = Formülde kullanılan Vr ifadesi; filtre çıkı şından alınan geriliminin tepeden tepeye dalgalanma miktarıdır. VDC ise filtre çıkı şından alınan gerilimin ortalama de ğeridir. Çıkı şında yeterli büyüklükte kapasitif filtre tamdalga do ğrultmaç devresinde bu iki gerilim için a şa ğıdaki tanımlamalar. Tamdalga do ğrultmaç devresi için filtre çıkı şındaki dalgalanma miktarı Vr, do ğrultmaç çıkı şından alınan ve filtreye uygulanan giri ş i şareti tepe de ğerinin (VT) maksimum %10’u kadar ve bu sınırlar içerisinde ise, Vr ve VDC de ğerleri a şa ğıdaki gibi formüle edilebilir. ) ( 1 in T L r V C R f V · ? ? ? ? ? ? ? ? · · = ) ( 2 1 1 in T L DC V C R f V · ? ? ? ? ? ? ? ? · · - = Formülde kullanılan f de ğerleri frekans de ğerini belirtmektedir. Bir tamdalga do ğrultmaç devresinde çıkı ş i şaretinin frekansının 100Hz, yarım dalga do ğrultmaç devresinde ise 50Hz oldu ğu unutulmamalıdır. Şekil-2.22’de yarımdalga ve tamdalga do ğrultmaç devresi çıkı şlarında elde edilen filtresiz i şaretlerin dalga biçimleri ve şehir şebekesine ba ğlı olarak peryot ve frekansları tekrar hatırlatılmı ştır. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 43 ? = ms T 20 Hz ms T f YD 50 20 1 1 = ? ? ? ? ? ? = ? ? ? ? ? ? = Yarım dalga do ğrutmaç devresinde çıkı ş i şaretinin frekans YD YD YD TD f T T f · = ? ? ? ? ? ? ? ? · = ? ? ? ? ? ? = 2 1 2 2 Tam dalga do ğrutmaç devresinde çıkı ş i şaretinin frekansı Hz Hz f TD 100 50 2 = · = T TD 0 T YD 0 Şekil-2.22 Yarımdalga ve tamdalga do ğrultmaç devrelerinde çıkı ş i şaretinin frekansları Örnek: 2.1 Çözüm A şa ğıda verilen tamdalga do ğrultmaç devresinin analizini yapınız? D2 D4 D3 D1 24Vrms 50Hz 220Vrms 50Hz R L 1K ? C 47µF Önce transformatörün sekonder geriliminin tepe de ğerini bulalım. V V V sek T 34 ) 24 ( ) 414 . 1 ( ) ( = · = Do ğrultmaç çıkı şında elde edilen do ğrultulmu ş gerilimin de ğerini bulalım; V V V V in T 6 . 32 ) 4 . 1 34 ( ) ( = - = Filtre çıkı şından elde edilecek çıkı ş gerilimi de ğerini bulalım. ) ( 2 1 1 in T L DC V C R f V · ? ? ? ? ? ? ? ? · · - = V F K Hz V DC 6 . 32 47 1 100 2 1 1 · ? ? ? ? ? ? ? ? · ? · · - = µ () V V DC 6 . 32 10 . 0 1 · - = V V DC 3 . 29 = Devre çıkı şından alınan i şaretin tepeden tepeye rıpıl gerilimi Vr; ) ( 1 in T L r V C R f V · ? ? ? ? ? ? ? ? · · = ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 44 V F K Hz V r 6 . 32 47 1 100 1 · ? ? ? ? ? ? ? ? · ? · = µ () V V V r 9 . 6 6 . 32 21 . 0 = · = Çıkı ş geriliminin rıpıl faktörünü bulalım. DC r V V Rf = 3 . 29 9 . 6 = Rf Rf=0.23 Rıpıl faktörü genellikle yüzde olarak ifade edilir. Çıkı şında kapasitif filtre kullanılan bir do ğrultmaç devresi şekil-2.23’de verilmi ştir. Bu devrede S anahtarı kapatıldı ğı anda; filtre kandansatörü ilk anda yüksüz (bo ş) oldu ğu için kısa devre etkisi göstererek a şırı akım çeker. Dolayısıyla devreyi korumak amacı ile kullanılan sigorta (F) atabilir. Ayrıca diyotlar üzerinden geçici bir an içinde olsa yüksek akım geçer. Devrenin ilk açılı şında olu şan a şırı akım etkisini minimuma indirmek için genellikle bir akım sınırlama direnci kullanılır. Bu direnç şekil üzerinde RANI olarak tanımlanmı ştır. A şırı akım etkisini minimuma indirmek için kullanılan RANI direncinin değeri önemlidir. Bu direnç diyot üzerinden geçecek tepe akım de ğerini sınırlamalıdır. Uygulamalarda bu direnç üzerinde bir miktar güç harcaması olaca ğı dikkate alınmalıdır. ? ? ? ? ? ? ? ? - = F sek T ANI I V V R 4 . 1 ) ( D2 D4 D3 D1 R L 1K ? C 47µF S F Sigorta R ANI Şekil-2.23 Tamdalga do ğrultmaç devresinde a şırı akımın önlenmesi LC Filtre Do ğrultmaç devrelerinde rıpıl faktörünü minimuma indirmek için bir di ğer alternatif bobin ve kondansatörden olu şan LC filtre devresi kullanmaktır. Şekil-2.22’de LC filtre devresi görülmektedir. LC Filtre Tamdalga Do ğrultmaç C L AC Giri ş RL Şekil-2.24 Tamdalga do ğrultmaç devresinde LC filtre ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 45 Bu filtre devresinde bobinin endüktif reaktansı (XL) ve kondansatörün kapasitif reaktansından (XC) yararlanılarak filtre i şlemi gerçekle ştirilir. Böyle bir filtre devresinde giri ş ve çıkı ş i şaretlerinin dalga biçimleri şekil-2.25 üzerinde gösterilmi ştir. Çıkı ş geriliminin alaca ğı de ğer ve dalgalılık miktarı a şa ğıda formüle edilmi ştir. ) ( ) ( in r C L C out r V X X X V · ? ? ? ? ? ? ? ? - = AC Giri ş Do ğrultmaç Devresi X L X C V r(in) V r(out) Şekil-2.25 Tamdalga do ğrultmaç devresinde LC filtre ? ve T Tipi Filtre LC tipi filtre devreleri geli ştirilerek çok daha kaliteli filtre devreleri olu şturulmu ştur. ? ve T tipi filtreler bu uygulamalara iyi bir örnektir. Rıpıl faktörünün minimuma indirilmesi gereken çok kaliteli do ğrultmaç çıkı şlarında bu tip filtreler kullanılabilir. Şekil-2.23’de ? ve T tipi filtre devreleri verilmi ştir. ? C2 L C1 V giri ş çıkı ş V ? - tipi filtre L1 C1 V giri ş çıkı ş V T - tipi filtre L2 Şekil-2.23 ? ve T tipi filtre devreleri 2.4 KIRPICI D İYOT DEVRELER İ Elektronik biliminin temel i şlevi, elektriksel sinyalleri kontrol etmek ve ihtiyaca göre i şlemektir. Pek çok cihaz tasarımında elektriksel bir i şareti istenilen seviyede kırpmak veya sınırlandırmak gerekebilir. Belirli bir sinyali kırpma veya sınırlama i şlemi için genellikle diyotlardan yararlanılır. Bu bölümde kırpıcı (Limiting) diyot devrelerini ayrıntılı olarak inceleyece ğiz. Bu bölümü bitirdi ğinizde; a şa ğıda belirtilen konular hakkında ayrıntılı bilgiler elde edeceksiniz. • Kırpıcı diyot devrelerinin özellikleri ve i şlevleri. • Polarmalı kırpıcı devrelerin özellikleri ve analizi ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 46 Kırpıcı Devreler Kırpıcı devreler, giri şine uygulanan i şaretin bir kısmını çıkı şana aktarıp, di ğer bir kısmını ise kırpan devrelerdir. Örne ğin şekil-2.24’de görülen devrede giri ş i şaretinin pozitif alternansı kırpılıp atılmı ş, çıkı şa sadece negatif alternans verilmi ştir. Devrenin çalı şmasını kısaca anlatalım. Giri ş i şaretinin pozitif alternansında diyot do ğru yönde polarmalanır. Çünkü; anaduna +VT gerilimi, katoduna ise şase (0V) uygulanmı ştır. Diyot iletimdedir. Diyot üzerinde 0.7V ön gerilim görülür. Bu gerilim, diyoda paralel ba ğlanmı ş RL yük direnci üzerinden alınır. Giri ş i şaretinin negatif alternansında ise diyot ters yönde polarmalanmı ştır. Dolayısıyla kesimdedir. Negatif alternans oldu ğu gibi RL yük direnci üzerinde görülür. Bu durum şekil-2.24’de ayrıntılı olarak gösterilmiştir. V giri ş 0 V T R 1 R L 0 +0.7V V çıkı ş + -V T Şekil-2.24 Pozitif kırpıcı devre ve çıkı ş dalga biçimi Giri ş i şaretinin sadece negatif alternansının kırpıldı ğı, negatif kırpıcı devre şekil-2.25’de görülmektedir. Bu devrede; giri ş i şaretinin negatif alternansı k ırpılmı ş, çıkı ştan sadece pozitif alternans alınmı ştır. Devrenin çalı şmasını kısaca açıklayalım. Giri ş i şaretinin pozitif alternansında, diyot ters yönde polarmalanmı ştır. Dolayısıyla kesimdedir. Giri şteki pozitif alternans RL yük direnci üzerinde oldu ğu gibi elde edilir. Giri ş i şaretinin negatif alternansında ise diyot iletimdedir. Üzerinde sadece 0.7V diyot ön gerilimi elde edilir. Bu gerilim diyoda paralel ba ğlı RL yük direnci üzerindede olu şacaktır. V giri ş 0 V T R 1 R L 0 -0.7V V çıkı ş + -V T Şekil-2.25 Negatif kırpıcı devre ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 47 Her iki kırpıcı devrede çıkı ştan alınan i şaretin de ğerini belirlemede R1 ve RL dirençleri etkindir. Çıkı ş i şaretinin alaca ğı de ğer yakla şık olarak; Giri ş L L Tepe Çikis V R R R V · ? ? ? ? ? ? + = 1 ) ( formülü ile elde edilir. Örnek: 2.2 A şa ğıda verilen kırpıcı devrenin analizini bir tam peryot için yapınız? + 2.2K ? R 1 =220 ? R L 20V -20V 0 Giri ş i şaretinin pozitif alternansında diyot açık devredir. Dolayısıyla çıkı şta RL yükü üzerindeki gerilim dü şümü; ) ( 1 ) ( T in T L L out V R R R V · ? ? ? ? ? ? + = V K K V out 20 2 . 2 100 2 . 2 ) ( T · ? ? ? ? ? ? ? + ? ? = V V out 13 . 19 ) ( T = Negatif alternansta ise diyot iletkendir. Dolayısıyla çıkı şta -0.7V görülür. Devrenin giri ş ve çıkı ş i şaretlerinin dalga biçimleri a şa ğıda verilmi ştir. 20V -20V 0 19.3V -0.7V 0 Polarmalı Kırpıcılar Pozitif veya negatif alternansları kırpan kırpıcı devreleri ayrıntılı olarak inceledik. Dikkat ederseniz kırpma i şlemi diyot öngerilimi hariç bir tam periyot boyunca gerçekle şiyordu. Bu bölümde çıkı ş i şaretinin pozitif veya negatif alternanslarını istenilen veya belirtilen bir seviyede kırpan devreleri inceleyece ğiz. Giri şinden uygulanan sinüsoydal i şaretin pozitif alternansını istenilen bir seviyede kırpan kırpıcı devre şekil-2.26’da görülmektedir. Devre giri şine uygulanan sinüsoydal i şaretin (Vg) pozitif alternansı, VA geriliminin belirledi ği de ğere ba ğlı olarak kırpılmaktadır. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 48 V giri ş 0 t V -V t R1 RL 0 VA+0.7V V çıkı ş + + V A Şekil-2.26 Polarmalı pozitif kırpıcı devre Devre analizini Vg geriliminin pozitif ve negatif alternansları için ayrı ayrı inceleyelim. Giri şten uygulanan i şaretin pozitif alternansı, diyodun katoduna ba ğlı V A değerine ula şana kadar diyot yalıtımdadır. Çünkü diyodun katodu anaduna nazaran pozitiftir. Bu durumda devre çıkı şında Vg gerilimi aynen görülür. Giri şten uygulanan Vg geriliminin pozitif alternansı V A de ğerinden büyük oldu ğunda (Vg=0.7+VA) diyot do ğru yönde polarmalanacaktır ve iletime geçecektir. Diyot iletime geçti ği anda VA gerilimi do ğrudan çıkı şa aktarılacak ve RL yükü üzerinde görülecektir. Giri ş i şareti negatif alternansa ula ştı ğında ise diyot devamlı yalıtımdadır. Dolayısıyla VA kayna ğı devre dı şıdır. RL yükü üzerinde negatif alternans oldu ğu gibi görülür. Devrede kullanılan R1 direnci akım sınırlama amacıyla konulmu ştur. Üzerinde olu şan gerilim dü şümü küçük olaca ğı için ihmal edilmi ştir. Diyot üzerine dü şen ön gerilim (0.7V) diyot ideal kabul edilerek ihmal edilmi ştir. Şekil-2.27’de ise polarmalı negatif kırpıcı devre görülmektedir. Bu devre, giri ş i şaretinin negatif alternansını istenilen veya ayarlanan bir seviyede kırpmaktadır. Giri ş i şaretinin tüm pozitif alternansı boyunca devredeki diyot yalıtkandır. Çünkü ters polarmalanır. Dolaysıyla VA kayna ğı devre dı şıdır. Çıkı ştaki RL yükü üzerinde tüm pozitif alternans oldu ğu gibi görülür. Giri ş i şaretinin negatif alternansı, diyodun anaduna uygulanan VA geriliminden daha büyük olana kadar diyot yalıtıma devam eder. Dolayısıyla çıkı şta negatif alternans görülmeye devam eder. Giri ş i şaretinin negatif alternansı VA gerilimi de ğerinden büyük oldu ğunda (Vg=0.7+VA) diyot iletime geçecektir. Diyot iletime geçti ği anda çıkı şta VA kayna ğı görülür. V giri ş 0 R L 0 -VA-0.7V V çıkı ş + + V A R 1 V T -V T Şekil-2.27 Polarmalı negatif kırpıcı devre ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 49 Şekil-2.28’deki devre ise, giri ş i şaretinin pozitif seviyesini VA gerilimine ba ğlı olarak sınır-lamaktadır. Giri ş i şareti, diyodun anaduna ba ğlanan VA değerine ula şana kadar diyot iletimdedir. Bu durumda çıkı şta VA kayna ğı görülür. Giri şten uygulanan i şaret VA değe-rinden büyük oldu ğunda ise diyot ters polarma olarak yalıtıma gidecektir. Diyot yalıtım-da oldu ğunda devre çıkı şında giri ş i şareti aynen görülecektir. Dolayısıyla giri ş i şaretinin tüm negatif alternansı boyunca diyot iletimde oldu ğu için çıkı şta VA kayna ğı görülecektir. V giri ş 0 V T R L 0 V A -0.7V + + V A R 1 -V T Şekil-2.28 Polarmalı pozitif sınırlayıcı devre Giri ş i şaretinin negatif seviyesini istenilen bir de ğerde sınırlayan devre şeması şekil- 2.29’da verilmi ştir. Giri ş i şaretinin tüm pozitif alternansı boyunca diyot do ğru polarmalanır ve iletimdedir. Çıkı şta VA kayna ğı oldu ğu gibi görülür. Giri ş i şaretinin negatif alternansı, diyodun katoduna uygulanan VA geriliminden daha negatif oldu ğunda ise diyot yalıtıma gidecektir. Diyot yalıtıma gitti ğinde giri ş i şareti aynen çıkı şta görülecektir. V giri ş 0 V T R L 0 -V A +0.7V + + V A R 1 -V T Şekil-2.29 Çıkı ş dalga biçiminin analizi Kırpıcı devreler, diyotların çalı şma prensiplerinin anla şılması ve analizi için oldukça önemlidir. Unutulmamalıdır ki bir çok elektronik devre tasarımında ve elektronik cihazlarda DC ve AC i şaretler iç içedir ve birlikte i şleme tabi tutulurlar. Dolaysıyla herhangi bir sinyalin i şlenmesinde diyodun i şlevi önem kazanır. Kırpıcı devreler, seri ve paralel olarakta tasarlanabilir. Bu bölümde seri ve paralel kırpıcı devreler sırayla verilmi ştir. 0 5+0.7V R1 + + 5V Vg Vç R1 + + 5V Vg Vç t ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 50 t 0 -5-0.7V R1 + + 5V Vg Vç R1 + + 5V Vg Vç t 0 5-0.7V R1 + + 5V Vg Vç R1 + + 5V Vg Vç t 0 -5+0.7V R1 + + 5V Vg Vç R1 + + 5V Vg Vç Şekil-2.30 Paralel ve seri kırpıcı diyot devreleri 2.5 GERİL İM KENETLEY İC İLER Gerilim kenetleyiciler; giri şlerinden uygulanan bir i şaretin alt veya üst seviyesini, istenilen sabit bir gerilime kenetlemek veya tutmak amacı ile tasarlanmı şlardır. Kenetleme devreleri; pozitif veya negatif kenetleme olmak üzere ikiye ayrılırlar. Pozitif kenetlemede, giri şten uygulanan i şaretin en alt seviyesi sıfır referans noktasında kenetlenir. Negatif kenetlemede i şleminde ise, giri şten uygulanan i şaretin en üst seviyesi sıfır referans noktasına kenetlenir. Bu bölümde; pozitif ve negatif kenetleme i şlemlerinin nasıl gerçekle ştirildi ği incelenecektir. Gerilim kenetleme i şlemi gerçekte, bir i şaretin dc seviyesini düzenleme i şlemidir. Kenetleme pozitif ve negatif kenetleme olmak üzere iki temelde yapılabilir. Pozitif ve negatif gerilim kenetleme i şlemi şekil-2.31’de görsel olarak verilmi ştir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 51 0 t +V -V 0t +2V 0 t +V -V 0 t -2V Giri ş İşareti Giri ş İşareti Çıkı ş İşareti Çıkı ş İşareti Pozitif Kenetleyici Devre Negatif Kenetleyici Devre Şekil-2.31 Pozitif ve negatif gerilim kenetleme i şlemi Pozitif kenetleyici devre giri şine uygulanan i şaret, +V ve –V seviyelerinde salınmaktadır. Kenetleyici çıkı şında ise bu i şaret 0V referans seviyesine kenetlenmi ştir. Yapılan bu i şlem sonucunda giri ş i şaretinin, negatif seviyesi kaydırılmı ştır. Çıkı ştan alınan i şaret artık 0V ile +2V de ğerleri arasında salınmaktadır. Negatif kenetleyici devre giri şine uygulanan i şaret de aynı şekilde, +V ve –V seviyelerinde salınmaktadır. Kenetleyici çıkı şında bu i şaret 0V referans seviyesine kenetlenmi ştir. Bu i şlem sonucunda giri ş i şaretinin, pozitif seviyesi 0V referans alınarak kaydırılmı ştır. Çıkı ştan alınan i şaret artık 0V ile –2V de ğerleri arasında salınmaktadır. Pozitif ve negatif gerilim kenetleyici devreleri ayrı ayrı inceleyelim. Pozitif Gerilim Kenetleyici Şekil-2.32’de pozitif gerilim kenetleyici devre görülmektedir. Bu devre bir diyot, bir kondansatör ve direnç kullanarak gerçekle ştirilmi ştir. V C V C =V T -0.7V Vt t 0 + - + - R L Diyot İletimde + - + - R L 0.7V + + T Şekil-2.32 Pozitif gerilim kenetleyici devre Kenetleme i şleminin gerçekle şmesi için bu elemanların kullanılması zorunludur. Devrede kullanılan R ve C elemanlarının de ğeri oldukça önemlidir. Bu elemanların zaman sabitesi ( ?=RC) yeterince büyük seçilmelidir. Devrenin çalı şmasını k ısaca anlatalım. Devre giri şine uygulanan i şaretin negatif alternasının ilk yarım saykılında; diyot do ğru yönde polarmalanır ve iletkendir. Diyot kısa devre etkisi gösterece ğinden RL direncinin etkisini ortadan kaldırır. Kondansatör, anında sarj olarak dolar. Kondansatör üzerindeki gerilim; ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 52 ) 7 . 0 ( V V V T C - = değerine e şit olur. Bu gerilimin polaritesi; şekil üzerinde belirtildi ği yöndedir. Giri ş i şaretinin negatif alternansında; kenetleyici çıkı şında (RL yük direnci üzerinde) 0.7V’luk diyot öngerilimi elde edilir. Bu durum şekil-2.32 üzerinde gösterilmi ştir. Giri ş i şaretinin pozitif yarım saykılında ise diyot açık devredir. Devreden herhangi bir akım akmaz. RL yük direnci üzerinde ise; giri ş i şareti ve kondansatör üzerindeki gerilimlerin toplamı görülür. Devreye K.G. K uygulanırsa çıkı ş gerilimi; T C RL V V V + = T t RL V V V + - = ) 7 . 0 ( ) 7 . 0 ( 2 - · ? T RL V V Devre giri şine uygulanan ve +VT ve –VT değerlerinde salınan giri ş i şareti, kenetleyici devre çıkı şında 0V veya 0.7V referans seviyesine kenetlenmi ştir. Çıkı ş i şareti artık yakla şık olarak 0.7V ile +2VT de ğerleri arasında salınmaktadır. Giri ş i şaretinin negatif tepe de ğeri, 0V (0.7V) referans seviyesine kenetlenmi ştir. Bu durum şekil-2.33’de ayrıntılı olarak gösterilmiştir. + - -Vt t 0 + - R L Diyot yalıtımda + T V C =V T -0.7V +V T 0 T -0.7V V T -(0.7) t 2V T -(0.7) Şekil-2.33 Pozitif gerilim kenetleyici ve çıkı ş dalga biçimleri Negatif Gerilim Kenetleyici Giri ş geriliminin üst seviyesini, 0V referans noktasına kenetlemek için “negatif kenetleyici” kullanılır. Negatif kenetleyici devresinde diyot, kondansatör ve direnç elemanları kullanılır. Kenetleme i şlemi; bir diyot yardımı ile kondansatörün şarj ve deşarjından yararlanılarak gerçekle ştirilir. Şekil-5.34’de negatif kenetleyici devre görülmektedir. Devre üzerinde, kenetleyici giri şine uygulanan i şaret ve çıkı şından alınan kenetlenmi ş i şaret gösterilmi ştir. -V T t 0 + - R L Diyot iletimde + T V C =-V T +0.7V +V T 0 T +0.7V -V T +(0.7) t -2V T +(0.7) Şekil-5.34 Negatif gerilim kenetleyici devre ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 53 Polarmalı Kenetleyici Polarmalı kenetleyici; giri şinden uygulanan i şareti dc bir de ğer üzerine bindirerek çıkı şına aktarır. Şekil-2.35’de giri şinden uygulanan sinüsoydal gerilimi, VA ile tanımlanan dc gerilim kayna ğına kenetleyen polarmalı bir gerilim kenetleyici devresi görülmektedir. -Vm t 0 + - R L + T +Vm V A 100K Vi + - + - R L + V A 100K Vi t1 t2 V C =Vm-VA Şekil-2.35 Polarmalı kenetleyici devresi Devrede giri ş gerilimi Vi, VA dc gerilim kayna ğından büyük oldu ğunda (VmSinWt>VA) diyot iletime geçecektir. Diyot iletime geçti ğinde devrenin e şdeğeri şekilde gösterilmi ştir. Giri ş gerilimi Vi, maksimum de ğere ula ştı ğı anda (+Vm), K.G.K yazarsak; V V V wt Vm A C 0 sin = + + - olur. Vc, kondansatör üzerindeki şarj gerilimidir. Kondansatör üzerinde dü şen gerilimi hesaplarsak; A C V wt Vm V - · = sin bulunur. Bu de ğerler ı şı ğında RL yük direnci üzerinde olu şan çıkı ş gerilimi; K.G.K’dan; wt Vm V V C RL sin · + - = olur. Kondansatör gerilimini (Vc=Vm sinwt-VA) e şitli ğe yerleştirirsek; wt sin Vm ) V wt sin Vm ( V A RL · + - · - = değeri elde edilir. Burada; sinwt=sin90 0 =1 ’ e e şittir. E şitli ği yeniden düzenlersek; 1 1 · + - · - = Vm ) V Vm ( V A RL Vm V Vm V A RL + - - = A RL V V + = değerine e şit olur. Dolayısı ile giri ş i şaretinin pozitif tepe de ğerinde; kenetleyici çıkı şı VA gerilim kayna ğının de ğerine e şittir. Çünkü RL yük direnci, VA kayna ğına paralel hale gelir. Bu durum şekil-2.35’de verilmi ştir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 54 Giri ş i şaretinin negatif tepe (Vi=Vm sin 270 0 t) de ğerinde ise diyot ters polarma olur ve açık devredir. Kenetleyici devre şekil-2.36’da görülen durumu alır. 0 T V A t -2Vm+V A + - + - RL + V A 100K Vi V C =Vm-V A -Vm t 0 T +Vm t1 t2 Şekil-2.36 Polarmalı kenetleyici ve dalga biçimleri Giri ş i şaretinin negatif alternansında devrenin matematiksel analizini yapalım. Diyot yalıtımdadır. Kondansatör üzerindeki Vc gerilimi şarj de ğerini korur. A V wt sin Vm Vc - · = RL yük direnci üzerinde olu şan çıkı ş gerilimi; K.G.K’dan; wt Vm V V C RL sin · - - = - olur. Kondansatör gerilimini (VC=Vm sinwt-VA) e şitli ğe yerleştirirsek; wt sin Vm ) V wt sin Vm ( V A RL · - - · - = - değeri elde edilir. Burada; sinwt=sin270 0 =-1 ’ e e şittir. E şitli ği yeniden düzenlersek; ) ( Vm ) V ) ( Vm ( V A RL 1 1 - · - - - · - = - A RL V Vm V + - = 2 değeri elde edilir. Polarmalı kenetleyici çıkı şında elde edilen i şaretin dalga biçimi şekil- 2.36 üzerinde gösterilmi ştir. Sonuçta; devre giri şinden uygulanan i şaret, VA gerilimine kenetlenmi ştir. 2.6 GERİL İM ÇOKLAYICILAR Gerilim çoklayıcılar (voltage multipliers); giri şinden uygulanan i şareti iste ğe ba ğlı olarak birkaç kat yükseltip çıkı şına aktaran devrelerdir. Gerilim çoklayıcılar; gerilim kenetleyici ve do ğrultmaç devreleri birlikte kullanılarak tasarlanır. Gerilim çoklayıcı devreler; yüksek gerilim alçak akım gereksinilen yerlerde kullanılır. TV alıcıları kullanım alanlarına örnek olarak verilebilir. Bu bölümü bitirdi ğinizde; • Yarımdalga ve tamdalga gerilim çiftleyiciler • Gerilim üçleyiciler • Gerilim dörtleyiciler Hakkında ayrıntılı bilgiye sahip olacaksınız. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 55 Gerilim Çiftleyici Gerilim çiftleyiciler (Voltage Doupling) giri şlerine uygulanan gerilim de ğerini, ikiye katlayarak çıkı şlarına aktaran elektronik düzeneklerdir. Gerilim çiftleyicilerin giri şlerine uygulanan gerilim, ac veya darbeli bir i şaret olmalıdır. Gerilim çiftleyicilerin çıkı şından ise do ğrultulmu ş dc gerilim elde edilir. Gerilim çiftleyici devrelerin çıkı şılarından yapıları gere ği sürekli olarak büyük akımlar çekilemez. Gerilim çiftleyici tasarımı, yarımdalga ve tamdalga üzere iki tipde yapılabilir. Şekil- 2.37’de yarımdalga gerilim çiftleyici devresi görülmektedir. Gerilim çiftleyici devre; gerilim kenetleyici ve yarımdalga do ğrultmaç devresinin birlikte kullanılması ile olu şturulmu ştur. Bu durum şekil-2.37 üzerinde ayrıntılı olarak gösterilmiştir. + - + D1 C1 C2 D2 Gerilim Kenetleyici Yarımdalga Do ğrultmaç +2Vm t 0 Vi -Vm t 0 T +Vm t1 t2 Vi Vo Vo Şekil-2.37 Yarımdalga gerilim çiftleyici devre Devrenin çalı şmasını daha iyi anlayabilmek için her bir devre blo ğunun i şlevleri, dalga şekilleri üzerinde şekil-2.38 üzerinde gösterilmi ştir. -Vm t 0 T +Vm a) Giri ş İşareti 0 T +2Vm Vm b) Kenetleyici Çıkı şı c) Do ğrultucu Çıkı şı t0 +2Vm Şekil-2.38 Yarımdalga gerilim çiftleyici devrenin dalga biçimleri Yarımdalga gerilim çiftleyici devresinin nasıl çalı ştı ğı şekil-2.39 üzerinde grafiksel olarak analiz edilmi ştir. Giri ş i şaretinin (Vi) pozitif yarım saykılında; D1 diyodu iletkendir. C1 kondansatörü şekilde belirtilen yönde D1 üzerinden, Vc=Vm-0.7V de ğerine şarj olur. D2 ise bu anda ters polarma oldu ğundan yalıtımdadır. Dolayısı ile çıkı ş gerilimi “0V” dur. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 56 Vi + - + D 1 C 1 C2 D 2 Vi İletimde Vc=Vm-0.7 + - Kesimde a) Vi pozitif alternans + - + D 1 C 1 C 2 D 2 Vi Vi İletimde Vc=2Vm + - Kesimde b) Vi negatif alternans Şekil-2.39 Yarımdalga gerilim çiftleyici devresinin grafiksel analizi Giri ş i şareti Vi’nin negatif alternansında ise; D1 diyodu ters polarmalandı ğından yalıtımdadır. D2 diyodu ise iletkendir. C2 kondansatörü Vi’nin maksimum de ğerine D2 üzerinden şarj olur. C1 kondansatörü ters polaritede dolu oldu ğu için bo şalamaz. Çıkı ş i şareti C2 kondansatörü üzerinden alınabilir. C2 üzerindeki gerilim ise; K.G.K’dan; 0 2 1 = + - Vm V V C C 0 2 2 = + = Vm V V C C VC2 üzerinde, giri ş i şaretinin maksimum değeri oldu ğundan VC2=Vm’dir. Dolayısıyla çıkı şta C2 kondansatörü üzerinden alınan gerilim, giri ş gerilimi tepe de ğerinin 2 katıdır. Vm Vm V V C + = = 0 2 Vm V V C 2 0 2 = = Not: Devre analizinde diyotlar üzerine dü şen öngerilimler (0.7V) ihmal edilmi ştir. Gerilim kenetleyici tasarımında bir di ğer alternatif ise “Tamdalga gerilim çiftleyici” devresidir. Şekil-2.40’da tamdalga gerilim çiftleyici devresi görülmektedir. Vi + C 2 C 1 D 2 Kesimde D 1 İletimde + Vm Vi + C 2 C 1 D 2 İletimde D 1 Kesimde + Vm Vm + 2Vm Şekil-2.40 Tamdalga gerilim çiftleyici Transformatörün sekonderinde pozitif alternans olu ştu ğunda D1 diyodu do ğru yönde polarmalanır ve iletime geçer. D2 diyodu ise kesimdedir. D1 diyodu iletimde oldu ğunda; C1 kondansatörü giri ş i şaretinin maksimum de ğerine şekilde belirtilen yönde şarj olur. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 57 Transformatörün sekonderinde negatif alternans olu ştu ğunda ise D2 diyodu do ğru yönde polarmalanır ve iletime geçer. D1 diyodu ise kesimdedir. D2 diyodu iletimde oldu ğunda; C2 kondansatörü giri ş i şaretinin maksimum de ğerine (Vm) şekilde belirtilen yönde şarj olur. Gerilim çiftleyici devre çıkı şından C1 ve C2 kondansatörlerinde olu şan gerilimlerin toplamı alınır. Dolayısıyla çıkı ş i şareti; 2 1 0 C C V V V + + = Vm V Vm Vm V · = ? + + = 2 0 0 olarak alınır. Gerilim Üçleyici Tipik bir gerilim üçleyici devresi şekil-2.31’de verilmi ştir. Bu devrenin çıkı şından alınan i şaret, giri ş i şaretinin tepe de ğerinin yakla şık 3 katıdır. Devre ilk negatif yarım saykılda gerilim çiftleyici gibi çalı şır. C1 üzerinde şekilde belirtilen yönde giri ş i şaretinin tepe değeri (VT) görülür. C2 üzerinde ise giri ş i şaretinin yakla şık 2 katı (2VT) görülür. Sonraki negatif saykılda ise D3 diyodu do ğru yönde polarmalanır. İletkendir. C3, 2VT değerine belirtilen yönde şarj olur. Gerilim üçleyici çıkı şından C1 ve C2 üzerinde olu şan gerilimler toplamı 3VT alınır. C 1 C 3 C 2 D 1 D 2 D 3 + + + _ _ _ 2V T 2V T V T V g Üçleyici Çıkı şı= 3V T Şekil-2.31 Gerilim üçleyici devre Gerilim Dörtleyici Tipik bir gerilim dörtleyici devre şekil-2.32’de verilmi ştir. Bu devrenin çıkı şından alınan i şaret, giri ş i şaretinin tepe de ğerinin yakla şık 4 katıdır. Devre ilk 3 negatif yarım saykıl süresinde gerilim üçleyici gibi çalı şır. C1 kondansatörü üzerinde şekilde belirtilen yönde giri ş i şaretinin tepe de ğeri görülür. Devredeki di ğer tüm kondansatörler ise 2VT değerine şarj olur. Devre dikkatlice incelenirse her bir negatif alternansta diyotların sırayla iletken olaca ğı dolayısı ile kondansatörlerin dolaca ğı görülür. C 1 C 3 C 2 D 1 D 2 D 3 + + + _ _ _ 2V T 2V T V T V g Dörtleyici Çıkı şı= 4V T C 4 D 4 2V T + _ Şekil-2.32 Gerilim dörtleyici devre ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 58 Çıkı ş i şareti C2 ve C4 kondansatörleri üzerinden alınmı ştır. Dolayısı ile bu kondansatörler üzerinde olu şan gerilimler toplamı; Vç=(2VT) + (2VT) Vç=4VT De ğerine e şit olur. Gerilim çoklayıcıların çıkı şlarından sürekli yüksek akım çekilmesi mümkün de ğildir. Anlık yüksek gerilim temininde kullanılabilir. 2.7 D İYOT VERİ SAYFALARI Uluslarası yarıiletken üretecisi pek çok firma farklı özelliklere sahip yüzlerce tip diyot üretimi yaparlar. Üretilen her bir diyot belirli standartlara göre kodlanıp tüketicinin kullanımına sunulur. Üretici firmalar; ürettikleri her bir diyot tipinin çe şitli özelliklerini ve karakteristiklerin veri kitapçıkları (data book) halinde kullanıcıya sunarlar. Devre tasarımlarında kullanılacak diyot seçimi, bu verilerden yararlanılarak seçilir. Veri kitapçıklarında a şa ğıda belirtilen özellikler hakkında kullanıcıya ayrıntılı bilgiler verilmektedir. Bu bölümde sizlere örnek olarak seçilmi ş bazı diyotların veri sayfaları ve karakteristikleri verilecektir. Bu bölümü bitirdi ğinizde; • Çalı şma akım ve geriliminin maksimum de ğerleri • Elektriksel karakteristikleri • Çalı şma karakteristiklerinin grafiksel analizi hakkında gerekli bilgileri edineceksiniz. Üretici firmalar, ürettikleri devre elemanlarının için genelde iki tür tanıtım yöntemi izlerler. Kısa tanıtımda elemanının çok kısa bir tanıtımı ve genel özellikleri verilir. Ayrıntılı tanıtımda ise elemanla ilgili ayrıntılı açıklamalar, elektriksel grafikler, uygulama notları v.b özel bilgiler yer alır. Veri tablosunda üreticilerin kullandı ğı sembollere sadık kalınmı ştır. Sembollerle ilgili gerekli açıklamalar tablo sonunda verilmi ştir. Pek çok üretici veri kitapçıklarında bu sembol tanımlarına uymaktadır. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 59 Tablo-1.1 Bazı silisyum do ğrultmaç diyotlarının karakteristikleri VRRM : VRWM : VRSM : VR(rms) : I0 : IFSM : TJ : Tstg : AÇIKLAMA SEMBO L 1N400 1 1N400 2 1N400 3 1N400 4 1N400 5 1N400 6 1N400 7 B İR İ M Peak repertitive reverse voltage Working peak reverse voltage DC blocking voltage V RRM V RWM V R 50 100 200 400 600 800 1000 V Nonrepetitive peak reverse voltage V RSM 60 120 240 480 720 1000 1200 V RMS reverse voltage V R(rms) 35 70 140 280 420 560 700 V Average rectified forward current (single-phase, resistive load, 60Hz, TA=75 0 C I 0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 A Nonrepetitive peak surge current (surge capplied at rated load conditions) I FSM 30 30 30 30 30 30 30 A Operating and storage junction temperature range T J , T stg -65.....+175 0 C ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 60 S İL İSYUM HIZLI (FAST) D İYOTLAR DO-15 PLASTİK DO-15 PLASTİK DO-27A PLASTİK P-6 PLASTİK 1.0 A 1.5 A 3.0 A 6.0 A V VOLT RRM 50 100 200 300 400 500 600 800 1000 1N4001* 1N4002* 1N4003* ........... 1N4004* .......... 1N4005* 1N4006* 1N4007* 1N5391 1N5392 1N5393 1N5394 1N5395* 1N5396 1N5397 1N5398 1N5399 1N5540 1N5401 1N5402 ............. 1N5404 ............. 1N5406 1N5407 1N5408 S İL İSYUM DO ĞRULTMAÇ D İYOTLARI DO-15 PLASTİK DO-27A PLASTİK P-6 PLASTİK 6.0 A 3.0 A 1.0 A 1N4933 1N4934 1N4935 ............. 1N4936 ............ 1N4937 ......... ......... MR650 MR651 MR652 ............. MR654 ............ MR656 ......... ......... MR820 MR821 MR822 ............. MR824 ............ MR826 ......... ......... P600A P600B P600D ............. P600Q ............. P600J P600K If (A) KILIF If (ort) If FSM T j 1A@75 C 50A 175 C 1.5A@75 C 50A 175 C 3A@105 C 200A 175 C 6A@60 C 400A 175 C 1A@50 C 30A 150 C 3A@90 C 100A 175 C 5A@55 C 300A 150 C PLAST İK KILIF 1.0 A 1.5 A 1.5 A 4.0 A V VOLT RRM 50 100 200 400 600 800 1000 WL005F WL01F WL02F WL04F WL06F WL08F WL10F S İL İSYUM KÖPRÜ D İYOTLAR 35.0A 25.0 A 10.0 A If (A) KILIF If (ort) If FSM T j 1A@25 C ....... 30A +175 C 1.5A@50 C ....... 50A +125 C 4A@105 C ....... 50A -55 C to +150 C PLAST İK KILIF +- ~~ PLAST İK KILIF PLAST İK KILIF METAL KILIF METAL KILIF METAL KILIF W005F W01F W02F W04F W06F W08F W10F PBF005 PBF01 PBF02 PBF04 PBF06 PBF08 PBF10 PBU4A PBU4B PBU4D PBU4Q PBU4J PBU4K PBU4M ........ PB1001 PB1002 PB1004 PB1006 ......... ......... PB2500 PB2501 PB2502 PB2504 PB2506 ........ ........ PB3500 PB3501 PB3502 PB3504 PB3506 ........ ........ 4A@65 C ....... 200A -55 C to +150 C 10A@55 C 50A 200A +150 C 25A@55 C 75A 300A +150 C 35A@55 C 75A 400A +150 C FRM If ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 61 R62 R70 R72 DO-200 DO-5 DO-8 DO-9 Şekil-2.33 Çe şitli diyot kılıf tipleri ve kılıf kodları BÖLÜM ÖZET İ • AC gerilimin DC gerilime dönü ştürülmesinde silisyum diyotlarından yararlanılır. Dönü ştürme i şlemini gerçekle ştiren devrelere do ğrultmaç denir. • Şehir şebekesinden alınan ac gerilim do ğrultma i şleminden önce bir transformatör yardımıyla istenilen de ğere dü şürülür. • Transformatörler kayıpları en az elektrik makineleridir. Transformatörler ac gerilimi istenilen de ğere dönü ştürme i şlemi yanında kullanıcıyı ve sistemi şehir şebekesinden yalıtır. • Transformatör çıkı şından alınan ac gerilim, diyotlar kullanılarak do ğrultulur. Do ğrultma i şlemi yarım-dalga ve tam-dalga olmak üzere iki temelde yapılır. • Yarım-dalga do ğrultmaç devresinde tek bir diyot kullanılır. Diyot giri ş ac i şaretinin sadece yarım saykılında (180 0 ) iletkendir. • Tam-dalga do ğrultmaç devresi, köprü tipi ve orta uçlu olmak üzere iki temel tipte tasarlanır. • Tamdalga do ğrultmaç devrelerinin çıkı şından alınan i şaretin frekansı, giri ş i şaretinin iki katıdır. Dolayısıyla çıkı ştan alınan i şaretin ortalama de ğeri (dc değer) yarım-dalga do ğrultmaç devresinden daha büyüktür. • Do ğrultmaç çıkı şından alınan i şaretler dc gerilimden uzaktır ve ac bile şenler (rıpıl) barındırır. Do ğrultmaç çıkı şlarından dc’ye yakın bir dalga formu elde etmek için filtre devreleri kullanılır. • En basit filtre metodu kondansatörle yapılan filtreleme i şlemidir. Bu tipi filtre devrelerinde kondansatörün şarj ve de şarjından yararlanılır. • Filtreleme i şleminde L ve C elemanları kullanılabilir. Bu tür filtreleme i şlemleri sonucunda çıkı ş i şaretindeki rıpıllar (dalgalanma) minimum düzeye iner. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan 62 • Belirlenen bir i şaretin kırpılması i şlemi için diyotlar kullanılır. Bu tür devrelere “kırpıcı” (clippers) denir. • Herhangi bir ac i şarete, dc seviyeler eklenebilir veya i şaretin seviyesi deği ştirilebilir. Bu tür devrelere “gerilim kenetleyici” denir. Gerilim kenetleme i şlemi diyot ve kondansatörler kullanılarak gerçekle ştirilir. • Giri ş geriliminin tepe de ğerini 2, 3, ....n kat yükselterek çıkı şına aktaran devreleri “gerilim çoklayıcı” (voltage multiplier) denir. Bu tür devreler, diyot ve kondansatör kullanılarak gerçekle ştirilir. • Tipik bir dc güç kayna ğı (dc power supply) tasarımı; transformatör, do ğrultucu diyot, filtre devresi ve regülatör devresi ile gerçekle ştirilir. • Günümüzde yüzlerce yarıiletken devre elemanı (kompenet) üreticisi firma vardır. Her bir firma üretti ği elemanları belirli bir standart dahilinde kodlayarak tüketime sunar. Devre elemanlarının ayrıntılı karakteristikleri ve özellikleri üretici firma kataloglarından temin edilebilir. ANALOG ELEKTRON İK- I Kaplan