Jeoloji Doğrultu Atılımlı Faylar 1 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları DOĞRULTU-ATIMLI FAYLAR Hareket vektörü fayın doğrultusuna paralel, eğim yönüne dik olan faylardır. Sapma Açısı: 00 o2 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları http://www2.nature.nps.gov/geology/usgsnps/jotr/PIC00015sm.jpg3 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları4 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları http://www.geo.umn.edu/courses/1001/Summer_Session/crops_offset.jpg5 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Doğrultu-atımlı faylar dik veya dike yakın yapılar olup egemen hareket fayın doğrultusuna paraleldir: Aynı karakterdeki faylar için bulundukları ortam özelliklerine göre çok farklı terimler kullanılır. Her bir terimin özel bir anlamı vardır: 1. Transform fayı 2. Yırtılma fayı 3. Transfer fayı 4. Doğrultu atımlı faylar 5. Wrench (burulma) fayı6 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 1. Transform Faylar Levhaları sınırlayan ve fay boyunca iki levhanın birbirine göre hareket ettiği faylar; iki farklı şekilde gelişirler: Okyanusal transform faylar Kıtasal transform faylar Okyanusal transform faylar7 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları8 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları9 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Kıtasal transform faylar ÖDF: Ölüdeniz Fay Zonu10 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 2. Yırtılma Fayı Bindirme faylarını dik yönde kesen ve öteleyen, ve bindirme sırasında oluşan sığ doğrultu atımlı faylar (kenet kuşaklarında bulunur) Allokton birim Otokton birim Yırtılma fayı Bindirme fayı11 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 3. Transfer Fayı İki normal fayı birleştiren ve normal hareketi bir faydan diğerine aktaran doğrultu atımlı fay. Yırtılma ve transfer fayları hemen hemen aynı özelliklere sahip olup, sırası ile bindirme ve normal fay sistemlerinde gelişen sığ doğrultu atımlı faylardır. Transfer fayı Sıyrılma fayı 12 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 4. Doğrultu atımlı faylar ? Yüksek eğimli veya dike yakın yapılar olup, fay boyunca hareket yataydır; ? Tek bir fay olabilecekleri gibi genişliği 40 km, uzunluğu ise binlerce km ile ifade edilen kıtasal ölçekli makaslama zonları da oluşturabilirler; ? Zon içindeki her bir yapının büyüklüğü mm ile binlerce km olarak değişir; ? Örgülü (anastomosing) desen karakteristik; ? Aslında mega makaslama kuşakları olarak gelişirler. Fay seti: birbirine paralel ya da yarı paralel birden fazla fay Sistem: birden fazla fay seti ? 20 km derinliğe kadar uzanabilirler; kimi durumlarda ? eğer kabuk ince ise kabuk-manto sınırına da indikleri olur. ? Dolayısıyla depremler sığ odaklıdır!13 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Farklı doğrultu ve eğime sahip katmanların doğrultu atımlı faylar tarafından kesilip, atılması sonucu gelişen görünürde ötelenmiş stratigrafi: soldaki blok diyagram, fay boyunca gelişen hareketi; sağdaki blok diyagram ise takip eden dönemdeki aşınma-erozyon sonucu gelişen geometri. (A) Yatay birimler; (B, C) fayın doğrultusuna dik birimler!14 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları15 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları DOĞRULTU ATIMLI FAYLARI TANIMA KRİTERLERİ ? doğrultuya paralel fay çizikleri ? çizgisel fay izi ? uzun, çizgisel akaçlama (drenaj) sistemi (fay vadisi) ? farklı yaş, köken ve ortamlara ait kaya topluluklarının bir araya gelmesi ? basamak şekilli topoğrafya ? ötelenmiş dereler ?çöküntü gölcükleri (sag ponds) ? basınç sırtları ? traverten oluşumları ? genç S- veya eşkenar dörtgen- (rhomb) şekilli havzalar ? uzun ezik zonlar ? heyelanlar ? bataklık alanlar aşağıdaki yapıların çizgisel sıralanışı ? alüvyon yelpazeleri ? sıcak su kaynakları ? soğuk su kaynakları ? yoğun bitki gelişimi (bitki anomalisi)16 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları17 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları www.geology.cwu.edu/facstaff/charlier/courses/g360/ppt/lecture18_strikeslipfault1.ppt18 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Ütü Sırtı (üçgen) Yüzeyler & Alüvyon Yelpazelerinin Çizgisel Sıralanışı www.geography.vt.edu/.../preread/strahler1.htm19 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Basınç sırtları20 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Çöküntü Gölü http://sepwww.stanford.edu/oldsep/joe/fault_images/FT02.3.gif Sol-yanal ötelenen dere yatağı http://strike-slip.geol.ucsb.edu/FAULTS/Garlock/GARpages/GAR01.html21 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları22 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları http://strike-slip.geol.ucsb.edu/FAULTS/Garlock/GARpages/GAR01.html23 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları İyi Gelişmiş Doğrultu Atımlı Bir Fay Sistemi Doğrultu atımlı fayların ilk tanımlamaları deneysel bir çalışma ile REIDEL (1929) yapmıştır. Bu çalışma sonra WILCOX ve diğerleri (1973) tarafından revize edilmiştir. Deney düzeneği ‘bir kil katmanı (clay cake)’ ile onun altında yeralan bir çift ahşap ve metal levhadan oluşur. Alttaki levhalar aksi yönlerde hareket ettirilir ve deney başlar: İlk aşamalarda referans halkalar elipse dönüşür; hareket devam ettikçe faylanma başlar; sonuçta ‘doğrultu-atımlı fay sisteminin’ değişik bileşenleri gelişir. Deneyde, kil düzeyinin altında kalan iki panel arasındaki sınır gelecekteki ‘ana doğrultu atımlı fayı (Y-Shear) ’nı oluşturur.24 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Doğrultu atımlı fay oluşumun fiziksel modeli jpkc.cug.edu.cn/08jpkc/zuoxun/10_Curriculum/10.03_Courseware/images/2.../13Strike-Slip%20Fault%20System%20(2).pdf25 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Deney aşamaları 1. Deformasyon sırasında ilkin referans halkalar deforme olur ve elipse dönüşür; 2. Sonra ana makaslama meydana gelir, elips şekilli halkalar kesilip-ötelenir; 3. Takip eden dönemde eşlenik sintetik ve antitetik faylar [Sintetik Rediel (R) ve Antitetik Rediel (R’)] ve aşmalı açılma çatlakları [en échelon geşler] oluşur; 4. Son olarak da aşmalı [en échelon] kıvrımlar sıkışma yönüne dik olarak gelişir; 5. Deformasyonun ilerleyen aşamalarında bu kıvrımlar dönerek ana fay sistemine paralel konum kazanırlar;26 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları27 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Doğrultu-atımlı faylar boyunca eş zamanlı yatay genişleme ve kısalma gelişir. İyi gelişmiş bir sistemde beklenen yapısal elemanlar: ? Ana makaslama (asıl deplasman zonu veya Y-shear) ? Sintetik fay (R-Shear) ? Antitetik fay (R’-shear) ? ikincil sintetik fay (P-shear) Genişleme Yapılar ? aşmalı tansiyon çatlakları (en échelon gashes) ? normal faylar ? dayklar ? havzalar Sıkışma Yapıları ? aşmalı sıkı, çift yöne dalımlı kıvrımlar (en échelon folds) ? bindirme fayları ? basınç sırtları ve kabarma yapıları (upbulges)28 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları29 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları AA- antiklinal ekseni MF- ana (master) fay NF- normal fay OF- açılma çatlağı P- splay fay PDZ- asıl deplasman zonu R- sintetik Ridel kırığı R’- antitetik Ridel kırığı RF- ters fay SA- senklinal ekseni TF- bindirme fayı30 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları AA- antiklinal ekseni MF- ana (master) fay NF- normal fay OF- açılma çatlağı P- splay fay PDZ- asıl deplasman zonu R- sintetik Ridel kırığı R’- antitetik Ridel kırığı RF- ters fay SA- senklinal ekseni TF- bindirme fayı31 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları32 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları33 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Fay Desenleri: Fay Sıçramaları Fay sıçramaları geometrik olarak SAĞA veya SOLA diye tanımlanır. Kural: fay boyunca ilerlerken sıçramanın hangi yöne olduğuna baklılır.34 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Aşma ve Örtüşme35 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Bükülmeler Fay bükülmeleri geometrik olarak SAĞA veya SOLA diye tanımlanır. Kural: fay boyunca ilerlerken bükülmenin hangi yöne olduğuna bakılır. Büklüm: devamlı olan bir fay izinin kavisli bölümü; Eğer çift kavis var ise fayın daha düzgün devam eden iki kesimini birleştirir.36 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Fay Desenleri Dallanma37 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları En echelon (paralel, aşmalı ve ana zona verev)