Jeoloji Doğrultu atımlı Fay Sistemlerinin geometrisi 1 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Doğrultu atımlı fay sistemlerinin geometrisi2 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Fay izinin (fault trace) gidişine göre doğrultu atımlı faylar 1. düz doğrultu atımlı faylar 2. bükümlü doğrultu atımlı faylar ve 3. sıçramalı doğrultu atımlı faylar olmak üzere üçe ayrılır. A. Düz doğrultu atımlı fay B. Bükümlü doğrultu atımlı fay. Releasing bend: Gevşeyen büklüm; Restaining bend: sıkıştıran büklüm3 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Düz doğrultu atımlı faylar arazi ya da harita üzerinde çizgisel gidişli, son derece düzgün ve doğrusal hatlar şeklinde görülür. Bu faylar, makaslama hareketi oluşturmalarına rağmen, fay zonları boyunca önemli deformasyon olaylarına (çökme, yükselme, kıvrımlanma, ters ve normal faylanma gibi) neden olmazlar. Fay çizgisi boyunca görülen bükümlerde fayın sol veya sağ yönlü oluşuna ve büklümün sola veya sağa doğru oluşuna göre fay blokları ya birbirini sıkıştırır, ya da blokları birbirinden ayıracak şekilde serbestleştirir. Sağa büklümlü, sol yönlü doğrultu atımlı fay Sola büklümlü, sol yönlü doğrultu atımlı fay (Transpression zone: sıkışma zonu) (Transtension zone: serbestlenme zonu)4 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Sağa sıçramalı, sol yönlü doğrultu atımlı fay Sola sıçramalı sol yönlü doğrultu atımlı fay5 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Değişik yönlü doğrultu atımlarda büklüm (bend) veya sıçramanın (step) durumuna göre genişleme (extension) veya sıkışmanın (contraction) meydana gelmesi, sıkışan (restraining) ve serbestleşen (releasing) alanların oluşması ve bunlara bağlı olarak basınç sırtı (pressure ridge), çöküntü (sag) gibi yapıların gelişmesi (Keller &Pinter 1998)6 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları7 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları (1) Sıkışan bölüm: faylanmaya bağlı olarak kayaçları yukarı doğru itilir! ? sıkışmalı tektonik ortam ? reverse ve/veya bindirme fayları ? kıvrımlanma ? yükselme ? kabarma (upbulge) ? kabuğun kalılaşması8 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları (2) Gevşeyen bölüm: kayaçlar egemen makaslama kuvvetleri tarafından çekilip-ayrılır ? genişlemeli tektonik ortam ? normal faylanma ? Çökme ? Volkanizma ? havza oluşumu (çek-ayır havzalar) ? kabuk incelir9 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları10 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları BÜKÜLMEYE BAĞLI GELİŞEN YAPILAR ÇEK AYIR/TRANSTANSİYON YÜKSELME/TRANSPRESYON GEVŞEYEN BÜKLÜM SIKIŞAN BÜKLÜM SAĞ YANAL NORMAL BİLEŞENLİ SAĞ YANAL TERS BİLEŞENLİ (Çökme) (Push-up)11 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları SOL YANAL TERS BİLEŞENLİ SOL YANAL NORMAL BİLEŞENLİ BÜKÜLMEYE BAĞLI GELİŞEN YAPILAR YÜKSELME/TRANSPRESYON ÇEK AYIR/TRANSTANSİYON (Push-up) (Çökme) SIKIŞAN BÜKLÜM GEVŞEYEN BÜKLÜM12 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları SIÇRAMAYA BAĞLI GELİŞEN YAPILAR GEVŞEYEN SIÇRAMA SIKIŞAN SIÇRAMA SAĞ YANAL NORMAL BİLEŞENLİ SAĞ YANAL TERS BİLEŞENLİ ÇEK AYIR/TRANSTANSİYON YÜKSELME/TRANSPRESYON (Çökme) (Push-up)13 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları SOL YANAL TERS BİLEŞENLİ SOL YANAL NORMAL BİLEŞENLİ YÜKSELME/TRANSPRESYON ÇEK AYIR/TRANSTANSİYON (Push-up) (Çökme) SIKIŞAN SIÇRAMA GEVŞEYEN SIÇRAMA SIÇRAMAYA BAĞLI GELİŞEN YAPILAR14 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları15 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları16 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları17 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları18 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları19 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları20 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları21 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları22 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları23 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları24 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları25 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları26 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları27 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları FAY KAMASI (FAULT WEDGE) HAVZALARI Fay kaması havzaları doğrultu atımlı fayların ayrıldığı alanlarda oluşurlar: ayrılan fayın karakteri ana fay ile yaptığı açıya göre belirlenir: gevşeyen veya sıkışan. Dolayısıyla oluşacak havzanın konumu ayrılan fay tarafından belirlenir. Sarı alanlar: havzalar28 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Burulma Fayları Tanıma Kriterleri Bir Profil Üzerinde Separasyon ? Aynı profil üzerinde normal ve ters separasyonlar ? Aynı fay tarafından ötelenen farklı birimlerde değişik büyüklük ve yönde separasyon Ardışık Profillerde ? Bir fay üzerinde uyumsuz eğim yönleri ? Bir fay üzerinde aynı düzey için farklı büyüklük ve yönde ötelenme ? Fayları ayrı ayrı bölümlerinin normal ve ters separasyon göstermesi29 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları İlerleyen Deformasyon ? Fay temelde oluşur ve yukarı doğru ilerler: sığ kesimlerde saçaklanması buradaki örtü kayaçların reolojisi ile ilişkili ? En echelon kıvrımlar ve faylar örtü birimlerde gelişir ? Deformasyonun erken evrelerinde oluşan yapılar ilerleyen aşamalarda rotasyona uğrar ? Ana fay zaman içinde yüzeye doğru ilerler ve ilk aşamalarda örtü birimlerini etkileyen yapıları keser ve ötelerler ? Deformasyon zonu zamanla yüzeye doğru genişler pozitif gül yapısı negatif gül yapısı30 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları DOĞRULTU-ATIMLI FAYLARIN SONLANMASI Doğrultu atımlı faylar ya bir genişlemeli ya da bir sakışmalı (kısalmalı) deformasyon zonlarında sonlanır:31 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları ? Kimi durumlarda fay ‘splay’ faylar şeklinde dallanıp-saçaklanarak ‘at kuyruğu yapısı’ oluşturur; faylar çoğunlukla uzaklaşan bloğun içine doğru kavislenirler. ? Herbir fay boyunca gerçekleşen atım çok küçüktür; fakat atımların toplamı anay fay boyunca gerçekleşen ötelenmeye eşittir. ? Splay faylar dolayısıyla deformasyonu daha geniş alanlara yayar; ? At kuyruğu geometrisi düşük açılı listrik normal veya bindirme fayları boyunca gelişen imbrike fan yapıları ile karşılaştırılabilinir. Transform faylar büyük levha sınırlarında sonlanırlar: Fay boyunca gelişen göreceli kayma ya okyanus ortası sırtlarında oluşan kabuk ya da kabuğun dalma-batma zonundaki tahribatı ile dengelenir. Uzaklaşan blok32 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları