Dökük Prensipleri Döküm Prensipleri DÖKÜM PRENSİPLERİ ve DÖKÜM PRENSİPLERİ ve TEKNOLOJİSİ TEKNOLOJİSİ ÖĞRETİM ÜYESİ :ADEM ŞAHİN malzemebilimi.net 1 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr. Murat Vural (İTÜ Makina Fakültesi) 2 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr. Murat Vural (İTÜ Makina Fakültesi) 3 METAL DÖKÜMÜNÜN ESASLARI METAL DÖKÜMÜNÜN ESASLARI 1. Döküm Teknolojisine Genel Bakış 2. Ergitme ve Döküm 3. Katılaşma ve Soğuma 4 Katılaştırma Yöntemleri Katılaştırma Yöntemleri Başlangıç malzemesi, ya bir sıvıdır ya da yüksek derecede plastikleştirilmiştir ve malzemenin daha önceden hazırlanmış kalıp denen bir boşluğa doldurularak katılaştırılması sayesinde bir parça oluşturulur ? Katılaştırma yöntemleri, işlenen mühendislik malzemesine göre sınıflandırılabilir: ? Metaller ? Seramikler, özel camlar ? Polimerler ve polimer matrisli karma malzemeler (PMC’ler) 5 Şekil 10.1 Katılaştırma yöntemlerinin sınıflandırılması 6 Katılaştırma yöntemleri Metallerin dökümü Cam işleme Polimer ve PMC’ lerin imalatı Bozulabilir kalıba döküm Kalıcı kalıba döküm Ekstrüzyon ve ilgili yöntemler Enjeksiyonla kalıplama Diğer kalıplama yöntemleri PMC’ler için özel yöntemler Kum döküm Diğer döküm yöntemleri Döküm Döküm Erimiş metalin, elde edilecek parçanın şekline sahip bir kalıp boşluğuna, yerçekimi veya basınç uygulanarak doldurulup katılaşacağı yöntem ? Döküm terimi yöntemle üretilen parçalar için de kullanılmaktadır ? Şekil dökümü-ingot dökümü ? Dökümdeki adımlar görece olarak basittir: 1. Metalin ergitilmesi 2. Kalıba dökülmesi 3. Katılaşmaya bırakılması 4. Kalıbın açılıp/bozulup parçanın alınması 7 Dökümün Dökümün Üstünlükleri Üstünlükleri ? Karmaşık parça geometrileri kolaylıkla oluşturulabilir ? Hem iç (içi boş) hem de dış şekiller oluşturulabilir ? Bazı döküm yöntemleri net şekil’dir; bazıları ise net şekle yakın’dır. ? Çok büyük ve çok küçük parçalar üretebilir ? Bazı döküm yöntemleri seri üretime uygundur ? Hemen tüm metallerin dökümü mümkündür. (dökme demir) 8 Dökümün Dökümün Zayıflıkları Zayıflıkları ? Farklı döküm yöntemlerinin farklı zayıflıkları vardır: ? Mekanik özelliklerde sınırlamalar, porozite, segregasyonlar, kaba ve homojen olmayan tane yapısı ? Çok ince kesitlerin elde edilmesi zor ? Bazı yöntemlerde düşük boyutsal doğruluk ve yüzey kalitesi; örn. Kum döküm ? Sıcak erimiş metaller nedeniyle çalışanlara iş güvenliği sorunları ? Çevre sorunları 9 Dökümle Dökümle Üretilebilen Üretilebilen Parçalar Parçalar ? Büyük parçalar ? Otomotiv araçları için motor blokları, silindir kafaları, piston, jant vs. ağaç yakma fırınları, makina gövdeleri, vagon tekerlekleri, borular, büyük heykeller, pompa gövdeleri, radyatör ? Küçük parçalar ? Diş kaplamaları, mücevher, küçük heykeller, kızartma tavaları, vana, vs ? Demir esaslı ve demir dışı tüm metal türleri dökülebilir 10 Döküm Döküm Teknolojisine Teknolojisine Genel Genel Bakış Bakış ? Döküm genellikle dökümhane’de yapılır Dökümhane = kalıpların ve maçaların yapılması, erimiş metalin eldesi ve taşınması, döküm işleminin yapılması ve kalıpların bozulması, bitmiş dökümlerin temizlenmesi için donatılan fabrika ? Döküm işini yapan işçiler dökümcü olarak adlandırılır ? Dökümhaneler yaptıkları işin niteliğine göre sınıflandırılır: Şipariş, dahili, dökme demir, çelik, hassas döküm vs. 11 Dökümde Dökümde Kalıp Kalıp ? Geometrisi parça şeklinin aynı olan boşluklar içerir ? Kalıp boşluğunun gerçek boyut ve şekli, katılaşma ve soğuma sırasında metalin büzülmesini karşılayacak kadar hafifçe daha büyük olmalıdır ? Basit geometrilerde tek parçalı karmaşıklarda ise çok parçalı yapılır ? Kalıplar, kum, alçı, seramik ve metal olmak üzere değişik refrakter malzemelerden yapılır ? Üretilen döküm parçaların kalitesi kalıpların hazırlanmasında gösterilen özene bağlıdır. 12 Açık Kalıplar Açık Kalıplar ve ve Kapalı Kalıplar Kapalı Kalıplar Şekil 10.2 İki kalıp türü: (a) sadece istenen parçanın şeklindeki bir kap olan açık kalıp; ve (b) kalıp geometrisinin daha karmaşık olduğu ve kalıp boşluğuna giden bir yolluk sistemi (geçiş yolları) gerektiren kalıp geometrisinin olduğu kapalı kalıp 13 Döküm Döküm Yöntemlerinin iki Kategorisi Yöntemlerinin iki Kategorisi 1. Bozulabilir kalıp yöntemleri –katılaşma sonrası döküm parçayı çıkarmak için dağıtılması gereken bir kalıp kullanır ? Kalıp malzemeleri: kum, alçı ve benzer malzemeler, ayrıca bağlayıcılar 2. Kalıcı kalıp yöntemleri – çok sayıda döküm üretmek için tekrar tekrar kullanılabilecek bir kalıcı kalıp kullanır ? Metalden (veya, nadiren) seramik bir refrakter malzemeden yapılır 14 Üstünlükleri Üstünlükleri ve ve Eksiklikleri Eksiklikleri ? Bozulabilir kalıp yöntemleriyle daha karmaşık ve büyük geometriler oluşturulabilir ? Kalıcı kalıp yöntemlerindeki parça şekilleri, kalıbın açılması gerektiğinden sınırlıdır ? Kalıcı kalıp yöntemleri, yüksek hızlı ve seri üretim işlemlerinde daha ekonomiktir ? Kalıcı kalıp pahalıdır dizaynı ve üretilmesi zordur ? Kalıcı (metal) kalıplarda katılaşma hızı yüksek olduğundan daha ince taneli döküm parçalar üretilir. ? Yüksek ergime sıcaklığı olan metaller kalıcı kalıpta dökülemez 15 Kum Döküm Kum Döküm Kalıbı Kalıbı Şekil 10.2 (b) Kum döküm kalıbı. 16 Kum Döküm Kum Döküm Kalıp Terimleri Kalıp Terimleri ? Kalıp iki yarıdan oluşur: ? Üst derece, Alt derece ? Kalıp yarıları, derece denen bir kutunun içindedir ? İki yarı, ayırma yüzeyinde birbirinden ayrılır ? Model, serbest, levhalı, şablon, ? Yolluk sistemi, Besleyici, iç soğutucu ? Maça, kalem maça, Döküm boşluğu 17 Kalıp Kalıp Boşluğunun Boşluğunun Oluşturulması Oluşturulması ? Kalıp boşluğu, parçanın şekline sahip olan bir model çevresinde kumun sıkıştırılmasıyla oluşturulur, (elle yada makinalarla) ? Model çıkarıldığında, sıkıştırılmış kumda kalan boşluk, dökme parçanın istenen şekline sahiptir ? Model, katılaşma ve soğuma sırasında metalin büzülmesi ve ilave işleme payları kadar genellikle daha büyük yapılır ? Kalıp kumu nemlidir ve şeklini koruması için bir bağlayıcı içerir(kil) 18 Kalıp Kalıp Boşluğunda Boşluğunda Maça Maça Kullanımı Kullanımı ? Kalıp boşluğu, dökülecek parçanın dış yüzeyini oluşturur ? Ek olarak parçanın iç geometrisini belirleyecek şekilde, kalıp boşluğunun içine yerleştirilen bir maça tarafından belirlenen iç yüzeylere de sahip olabilir, ? İç maçalar dışında kalıbın zayıf bölgeleri ile kalıplama zorluğu olan çıkıntı ve girintili kısımlarda da maça kullanılır ? Kum dökümde maçalar genellikle kumdan yapılır ancak bileşimleri ve üretim tekniklerindeki farklılıktan dolayı daha dayanıklıdırlar. ? Maçalar kalıp içinde maça başı denen özel boşluklara yerleştirilirler, gerektiğinde maça desteklerinden yararlanılarak yerlerinden oynamamaları sağlanır. 19 Yolluk Yolluk Sistemi Sistemi Erimiş metalin kalıp dışından kalıp boşluğuna doğru aktığı kanal ? Düşey yolluğun üstünde, genellikle sıçramayı en aza indirecek ve metalin düşey yolluğa türbülanssız girmesini sağlayacak bir döküm ağzı bulunur ? Metalin içinde akarak yatay yolluğa ulaştığı bir düşey yolluk içerir (huni), ucunda topuk bulunur ve bununla sıvı metalin hızı azaltılarak yatay yolluğa geçişi sağlanır yatay yolluk yada ara yolluklarla döküm boşluğuna bağlantı yapılır 20 Besleyİcİ Besleyİcİ ve ve çIkIcIlar çIkIcIlar Katılaşma sırasında parçanın büzülmesi sonucu oluşan hacim azalmasını karşılamak üzere bir sıvı metal kaynağı olan, kalıp içindeki depo ? Atmosfere kapalı olanları besleyici açık olanlarına çıkıcı denir ? Besleyicinin fonksiyonunu yerine getirebilmesi için, esas parçadan sonra katılaşacak, şekilde tasarlanmalıdır 21 Metalin Metalin Ergitilmesi Ergitilmesi ? Ergitme fırınları, metali döküme yeterli sıcaklığa ulaşacak şekilde ısıtmada kullanılır ? Gerekli ısı aşağıdakilerin toplamından oluşur: 1. Sıcaklığı erime sıcaklığına yükseltecek ısı 2. Katıyı sıvıya dönüştürecek eritme ısısı 3. Erimiş metali döküme uygun sıcaklığa yükseltecek ısı 22 Sıvı Metalin Dökülmesi Sıvı Metalin Dökülmesi ? Bu aşamada başarılı olmak için, katılaşma başlamadan önce metalin kalıbın tüm bölgelerine, en önemlisi de kalıp boşluğuna sakin bir şekilde akarak dolması gerekir ? Döküm işlemini etkileyen faktörler ? Döküm sıcaklığı ? Döküm hızı ? Türbülans (kalıp erozyonu, oksitlenme, gaz çözünmesi ) ? Sıvı metalin akıcılığı Bernoulli teoremi 23 SIVI Metalin Akıcılık Testi (Spiral Döküm Testi) SIVI Metalin Akıcılık Testi (Spiral Döküm Testi) Akıcılık: döküm sıcaklığı, sıvı metalin bileşimi ve vizkozitesi, çevreye olan ısı transferi, metalin erime gizli ısısı, metal ve kalıp malzemesinin ısıl kapasiteleri 24 Döküm ağzı Düşey yolluk Katılaşmadan önceki akış sınırı Spiral kalıp Şekil 10.3 Sıvı metalin akıcılığının belirlenmesi için uygulanan spiral kalıba döküm testi (döküm kabiliyeti) Metalin Katılaşması Metalin Katılaşması Kalıp boşluğunu dolduran sıvı metalin soğuyarak tekrar katı hale dönüşümü ? Katılaşma, metalin durumuna bağlı olarak değişiklik gösterir. ? Saf bir element, veya ? Bir alaşım Katılaşma olayı çekirdeklenme ile başlar ve oluşan çekirdeklere sıvıdan atomların eklenmesiyle tane büyümesiyle devam eder. (soğuma hızı) Döküm yapısı-birincil katılaşma Homojen ve heterojen katılaşma Aşılama 25 Saf Saf Bir Metalin Bir Metalin Soğuma Soğuma Eğrisi Eğrisi ? Saf bir metal katılaşma/erime sıcaklığına eşit sabit bir sıcaklıkta katılaşır Şekil 10.4 Saf bir metalin katılaşma sırasındaki soğuma eğrisi. 26 Saf Saf Metallerin Katılaşması Metallerin Katılaşması ? Kalıp cidarının aşırı soğutma etkisi (chilling) nedeniyle, dökümden hemen sonra ara yüzeyde ince taneli bir katı metal filmi oluşur ? Katılaşma sürerken film kalınlığı, erimiş metalin çevresinde bir Kabuk oluşturacak şekilde artar ? Katılaşma hızı, kalıba olan ısı transferine ve ayrıca metalin ısıl özelliklerine bağlıdır Şekil 10.5. Kalıp cidarı yakınında eşeksenli ince taneleri ve dökümün merkezine doğru yönlenmiş büyük kolonsal taneleri gösteren, saf bir metalin dökümündeki karakteristik tane yapısı 27 Alaşımların Katılaşması Alaşımların Katılaşması ? Çoğu alaşım, sabit bir sıcaklık yerine bir sıcaklık aralığında katılaşır-Likidus ve solidus sıcaklıkları Şekil 10.6 (a) Bir bakır-nikel alaşım sisteminin faz diyagramı; ve (b) döküm sırasında % 50 Ni - % 50 Cu bileşimindeki bir alaşımın soğuma eğrisi 28 Şeki l 10.7 Döküm merkezinde alaşım elemanlarının segregasyonunu gösteren, bir alaşım dökümündeki karakteristik tane yapısı. 29 Alaşımlarda çoğunda katılaşmanın bir sıcaklık aralığında oluşması sonucu, dendritik tane yapısı, mikro ve makro segregasyon oluşumu, mikrogözeneklilik ve belirgin çekme boşluğu oluşumu gerçekleşir. Bu olumsuz özellikler erime sıcaklıkları birbirinden farklı katılaşma aralığı büyük ve hızlı soğuyan alaşımlarda daha bariz olarak ortaya çıkar. Ötektik bileşimli alaşımlar ise tek bir sıcaklıkta katılaştıklarından bu sorunlar yaşanmaz ve bu yüzden dökümcülükte tercih edilirler. Katılaşma Süresi Katılaşma Süresi ? Kalıbın sıvı metalle dolmasından sonra gerçekleşen Katılaşma belirli bir süre alır ? Toplam katılaşma süresi T TS = dökümden sonra katılaşma için gerekli süredir ? T TS aralarındaki ilişki Chvorinov Kuralı olarak bilinen, dökümün boyut ve şekline bağlıdır burada T TS = toplam katılaşma süresi; V = dökümün hacmi; A = dökümün yüzey alanı; n = üstel sayı (tipik değeri = 2); ve C m kalıp sabiti. 30 n m TS A V C T ? ? ? ? ? ? ?? C m kalıp sabiti aşağıdakilere bağlıdır: ? Kalıp malzemesi ? Döküm metalinin ısıl özellikleri ? Erime sıcaklığına oranla döküm sıcaklığı ? Belirli bir döküm işlemi için C m değeri, parça şekli çok farklı olsa bile, aynı kalıp malzemesi, metal ve döküm sıcaklığı kullanılan önceki deneysel verilere dayanabilir. ? Daha yüksek bir hacim/yüzey oranına sahip bir döküm, düşük oranlı olana göre daha yavaş soğur ? Erimiş metali kalıp boşluğuna beslemek için, besleyicinin T TS değerinin ana dökümün T TS değerinden daha büyük olması gerekir ? Besleyici ve dökümün kalıp sabitleri birbirine eşit olacağından, ana dökümün önce katılaşması için, besleyicinin daha büyük hacim/yüzey oranına sahip olacak şekilde tasarlanması gerekir ? Bu tasarım, büzülmenin etkilerini en aza indirir 31 Chvorinov Chvorinov Kuralı Kuralı n m TS A V C T ? ? ? ? ? ? ?Katılaşma Katılaşma ve ve Soğumadaki Soğumadaki Büzülme Büzülme Şeki l 10.8 Silindirik bir dökümün katılaşma ve soğuma sırasındaki büzülmesi: (0) erimiş metalin dökümden hemen sonraki seviyesi; (1) soğuma sırasında sıvının kendini çekmesinin neden olduğu küçülme (boyutsal küçülmeler, anlaşılabilirliği arttırmak için abartılmıştır). 32 Katılaşma Katılaşma ve ve Soğumadaki Soğumadaki Büzülme Büzülme Şeki l 10.9 (2) Katılaşma büzülmesinin neden olduğu çekme boşluğunun oluşumu ve yükseklikteki azalma; (3) katı metalin soğuması sırasında ısıl kendini çekme (büzülme) nedeniyle yükseklik ve çaptaki ek küçülme (boyutsal küçülmeler, anlaşılabilirliği arttırmak için abartılmıştır). 33 Katılaşma Katılaşma Büzülmesi Büzülmesi ? Katı faz sıvı fazdan daha yüksek yoğunluğa sahip olduğundan, hemen tüm metallerde meydana gelir ? Böylece, katılaşma, birim metal ağırlığı başına hacimde bir küçülmeye neden olur ? İstisna: Yüksek C içerikli dökme demir ? Katılaşmanın son aşamasındaki grafitleşme, faz dönüşümüyle ilgili hacimsel azalmanın aksine, genleşmeye neden olur Katılaşma büzülmesi sonunda; 1. Sıvı metal seviyesinde bir azalma meydana gelir, 2. Katılaşmanın ilerlemesi ile kalın kesitlerin ortasında yeterli sıvı kalmayacağından boşluk meydana gelir(çekme boşluğu) 34 ÇEKME PAYI ÇEKME PAYI ? Model yapımcıları, kalıp boşluğunun ölçüsünü büyük yaparak katılaşma büzülmesi ve erime sıcaklığından oda sıcaklığına souma esnasında oluşan ısıl küçülmeyi hesaba katarlar ? Kalıbın son döküm boyutuna göre daha büyük yapılma miktarı, model çekme payı olarak adlandırılır ? Döküm boyutları, lineer olarak belirtilir; böylece toleranslar buna göre belirlenir, Sadece çekme payı değil buna ilaveten işleme payı, modelin kolay sıyrılması için ayırma yüzeyine dik düzlemlere eğim ve maça başı çıkıntıları ilave edilir 35 Yönlenmiş Katılaşma Yönlenmiş Katılaşma ? Büzülmenin zararlı etkilerini en aza indirmek için, sıvı metalden en uzak döküm bölgelerinin ilk önce katılaşması ve katılaşmanın bu bölgelerden yolluğa/besleyici(ler)e doğru ilerlemesi istenir ? Böylece, çekme boşluklarının önlenmesi için erimiş metal sürekli olarak, en son katılaşacak olan besleyiciden çekilebilir ve çekme boşluğu esas döküm parça yerine besleyicide (yada çıkıcı) meydana gelir, ? Yönlenmiş katılaşma terimi, katılaşma kavramını ve bunu kontrol edildiği yöntemleri kapsar, Bunun için öncelikle uygun kalıp dizaynı ile yapılmaya çalışılmalı Bu yolla gerçekleşmiyor ise uygun yerlerde besleyici yada/yerine çıkıcı, iç ve dış soğutucular, yalıtım levhaları kullanılabilir. 36 Yönlenmiş Katılaşmanın Yönlenmiş Katılaşmanın Eldesi Eldesi ? İstenen yönlenmiş katılaşma, dökümün kendisini, kalıbı yönlenmesini ve bunu besleyen besleyici sistemini tasarlamak için Chvorinov kuralını kullanarak başarılır. ? Dökümün küçük V/A oranına sahip kesitlerinin besleyiciden uzağa yerleştirilmesiyle, katılaşma ilk olarak bu bölgelerde başlar ve dökümün diğer bölgeleri için sıvı metalin önü açık kalır. ? Soğutucular - dökümün belirli bölgelerinde hızlı katılaşmayı sağlayan iç ve dış ısı emiciler ? Çıkıcı: Atmosfere açık besleyicilere çıkıcı denir. 37 Dış Dış Soğutucular Soğutucular Şeki l 10.10 (a) Dökümün kalın kesitlerindeki erimiş metalin hızlı katılaşmasını desteklemek için dış soğutucu; ve (b) dış soğutucunun kullanılmaması durumundaki muhtemel sonuç. 38 Dış soğutucular Kum kalıp Besleyici Tasarımı Besleyici Tasarımı ? Besleyici, dökümden ayrılan ve sonraki dökümleri yapmak için yeniden eritilen bir atık metaldir ? Bir işlemde atık miktarını en aza indirmek için, besleyicideki metal hacminin en düşük değerde olması istenir ? Besleyici geometrisi genelde, V/A oranını en büyük yapacak şekilde seçildiğinden, bu durum besleyici hacminin mümkün olan en düşük değere indirilmesini sağlar. 39