1 - Fizyoloji Egzersizde Dolaşım EGZERSİZDE DOLAŞIM Dr.B.Çoksevim coksevim@erciyes.edu.tr 29.01.2013 1 HEDEFLER ? Egzersiz ve Tanımı ? Egzersiz ve Dolaşım Sistemi ? Kan, Kalp ve Damarların Egzersize Cevabı ? Ergojenikler ve Doping Egzersizde Kan Parametreleri ? Kardiovasküler sistem şu ana unsurlardan oluşur: ? Kan,Kalp ve Damarlar. ? Egzersizde Kan; ? -Egzersiz hemokonsantrasyona neden olur, ? -Kanda eritrosit, ve plazma proteinleri artar, ? -Hemoglobin miktarı az da olsa artar, ? -Kapiller yatak sıvı filtrasyon hızı artar, 29.01.2013 3 ? ? -İntravasküler volümde küçük artışlar görülebilir, ? -Girdaplı akım ve çizgili kaslar hemolize neden olur, ? -Lökosit sayısı her zaman artar, ? -Kısa süreli egz’lerde lenfosit ve monosit artar, ? -Uzun egzersizlerde nötrofil artar, 29.01.2013 4 Kan ? -Granülositlerin artışından kortizol sorumlu tutulur, ? -Yoğun egz’lerden sonra trombositler %14-26 artar, ? -Sempatik tonusun artması kan glukoz unu arttırır, ? -Uzun, yoğun egz’ kan şeker düzeyini azaltabilir, ? -Kan laktatı yoğun efordan sonra artar(antrene), ? -Kan pH’sı max iş kap’nin %50’sine kadar değişmez, ? -Güçlü yüklenmeler pH’yı aside kaydırır, ? -Laktik asit artışı metabolik asidoza neden olur, 29.01.2013 5 ? -Akut egz kanın pıhtılaşma hızını arttırır, ? -Faktör VII’nin artmasıyla pıhtılaşma zamanı kısalır, ? -Pıhtılaşma zamanı birkaç saat içinde normale döner, ? -Fibrinolitik aktiviteyi egz akut olarak artırır, ? -Egz şiddet ve süresi arttıkça fibr aktivite de artar, ? -Egz ‘den birkaç saat sonra normale döner, ? -Egz oksihemoglobin dissosiasyon eğrisini sağa kaydırır, 29.01.2013 6 ? -Haldan ve Bohr Etkisi nedeniyle Hb’nin kaslara verdiği oksijen miktarı artar, ? -Mukavamatçilerde 2-3 DPG miktarı artar, ? -2,3 DPG Hb’nin oksijene afinitesini azaltır, ? -Yoğun egz trigliserid miktarını azaltır, ? -Yoğun egz HDL’yi artırırken LDL’yi azaltır, ? -Mukavemetçilerde HDL düzeyleri yüksektir, ? -Egzersiz proğramlarına bağlı olarak anemi gelişebilir, 29.01.2013 7 ? -Aneminin oluşmasında pek çok faktör rol oynayabilir, ? -Uzun latent devrelerden sonra yapılan egz, ? -Her gün yapılan submaks egz, ? -Uzun süreli yapılan ağır egz, ? -Ani ağırlaştırılan antrenman, ? -Egz ve kişiye bağlı olarak değişen sıvı sekresyon hızı, ? -Sıvı sek hızına bağlı olarak kaybedilen demir miktarı, ? -Beslenme dengesizliği veya yetersizliği, ? -Egz için uygun olmayan giyim kuşam, ? -Egz için seçilen uygun olmayan zaman dilimi, ? -Rastgele ilaç kullanımı . 29.01.2013 8 ? -Hb düzeyini belirleyen demir miktarını şu faktörler etkiler: ? -Alınan demir ile kaybedilen demir’ deki dengesizlik, ? -Hemokromatozis, ? -Büyüme, gebelik, laktasyon ve regl’in etkisi, ? -Serum ferritin düzeylerinin azlığı, ? -Uygun olmayan diyet, ? -GİK’te malabsorbsiyon, ? -Ter, idrar, feçes ve tükrükte artmış demir kaybı, 29.01.2013 9 ? Anemi’nin genel etkileri ise şöyle sıralanabilir: ? -Kardiorespiratuvar fonksiyonlar üzerinde etkilidir, ? -Dispne ve hava açlığı, ? -Çarpıntı, ? -Taşikardi, ? -Kardiyak hipertrofi, ? -Akış murmuru, ? -Soluk sayısında artış, ? -Başağrısı, ? -Tinnitus, ? -Kolay yorulma, 29.01.2013 10 Egzersizde Kalp ve Damarlar ? ? -Kassal egzersize kalp - dolaşım sistemi akut ve kronik yanıtlar verir, ? -Kalp vücudun pasif ve aktif her anında oksijenasyonu sağlar, ? -Kalp ve dolaşım sistemi bir takım faktörlere bağlı cevaplar verir, ? -Yaş, ? -Cinsiyet, ? -Vücut postürü, ? -İntravasküler sıvı hacmi, ? -Şahsın kondisyon durumu. 29.01.2013 11 ? -Kalp atım sayısı atım vol ile kalp debisini belirler, ? -İskelet kaslarına ist’ e %15-20 kan gönderilir, ? -İskelet kaslarına egz’de %80-88 oranında kan gönderilir, ? -Egz ile birlikte arteriovenöz oksijen farkı da artar, ? -Non-antrene insanlarda; ? SV:70ml, HR:80atım, CO:5.6litre, ? -Sporcularda; ? SV:160ml, HR:190atım, CO:30.4litre, 29.01.2013 12 Kalp ve Damarlar ? -Mukavemetçilerde max dk vol, O2 kullanımı yüksektir, ? -Aerobik kapasitenin yüksekliği SV’nin artmasını sağlar, ? -SV’nin artması ise miyokardın poz. İnotropi’ye bağlıdır, ? -Kalp atım sayısı ile O2 kullanımı arasında ilişki vardır, ? -Maks VO2 sporcularda 5.2lt/dk, diğer 3.5lt/dk, ? -Aynı iş düzeyinde nabız sporcularda en az artar, ? -İstirahat nabzı sporcularda düşüktür, ? -Egz kalp atım sayısını artırır, 29.01.2013 13 -Kalp atım sayısını şu faktörler etkiler: ? -Yaş, cinsiyet ? -Vücut pozisyonu, ? -Kardiorespiratuvar kondisyon düzeyi, ? -Fizik ve duysal stressörler, ? -Çevre faktörleri(soğuk, sıcak vs), ? -Yeni doğanda nabız 130atım/dk, ? -Bayanlarda erkeklere göre 5-10atım/dk yüksektir, ? -Maks nabız=220-Yaş ±10 ile hesaplanır, ? -Maks nabız=0.70(220-Yaş) ile de hesaplanır. 29.01.2013 14 ? -Egzersizde koroner kan akımı miyokardın işiyle orantılı olarak artar, ? -Koroner kan akımı 4-5 kat artabilir, ? -Koroner kan akımını nöronal ve metabolik faktörler artırır, ? -PVR’nin düşmesi kardiyak debiyi artırır, ? -Egz sempatoadrenal aktiviteyi artırır, ? -Her insan tipinin, yaşının, sporunun ve antre’ kalbine sahib olur, 29.01.2013 15 Redistribution of Blood Flow During Exercise Fig 9.19 (c) 2004 The McGraw-Hill Companies, Inc. All rights reserved. Redistribution of Blood Flow Heart Rate and Blood Pressure During Arm and Leg Exercise Prolonged Exercise ? Cardiac output is maintained – Gradual decrease in stroke volume – Gradual increase in heart rate ? Cardiovascular drift – Due to dehydration and increased skin blood flow (rising body temperature) (It is characterised by decreases in mean arterial pressure and stroke volume and a parallel increase in heart rate). . HR, SV, and CO During Prolonged Exercise Cardiovascular Adjustments to Exercise Cardiovascular Control During Exercise ? Initial signal to “drive” cardiovascular system comes from higher brain centers ? Fine-tuned by feedback from: – Chemoreceptors – Mechanoreceptors – Baroreceptors – Metaboreseptors ? -Sporcu kalbi; ? spor yaşı ve antrenman yoğunluğuna bağlıdır, ? -Sporcu kalbi maraton, bisiklet, kayak’ ta ileri derecede mey gelir, ? -Sporcu kalbi çift taraflı volümle yüklenir, ? -Sağ atrium basıncının düşüklüğü kardiyak debiyi artırır, ? -Kalp büyüklüğü maks 500gr kadar olabilir, ? -Sürekli yapılan ağır egz kalp boşluklarını büyütür, ? -Bisiklet, güreş, maraton’daki dinamik ventilasyon sağ vent hipertrofisi, 29.01.2013 23 -Sporcu EKG’sinde şu değişiklikler görülebilir; ? -Sinüzal bradikardi, ? -Sinüzal aritmi, ? -Nadir de olsa atrial taşiaritmi, ? -A-V blok, ? -ST segmentinde yükselme, ? -P, QRS ve T amplitüdlerinde artma, ? -PQ uzaması(0.21sn), ? -Eksen sapmaları, ? -Ekstrasistoller, ? -Respiratuvar aritmi, 29.01.2013 24 Sporcunun fizyo sınırları aşan ant’da (sürantrenman) ise; ? -Sık ekstrasistoller, ? -Ağır sinüzal aritmiler, ? -ST çökmesi, ? -QRS amplitüdünde ani düşüşler meydana gelirler. 29.01.2013 25 Postür ve Egzersiz tipi, kan basıncını farklı etkiler ? -Ayakta hareketsiz uzun süreli duruş: ? -Alt ekstremite’de kan göllenir, ? -Kapiller basınç artar, ? -Filtrasyon artar, ? -Venöz dönüş azalır, ? -SV ve CO azalır, ? -Sistemik arteriyel basınç düşer, ? -İleri safhada bayılma görülür. 29.01.2013 26 İzometrik bir Egzersizde ? -Kalp atım sayısı artar, ? -Vagal tonus azalır, ? -Sistolik, diastolik basınç artar, ? -Kas kan akımı azalır, ? -Periferik direnç artar, ? -Nabız basıncı fazla değişmez, ? -Kortex, limbik sistem, hipotalamus vb etkilenir ? -Sempatik tonus artar. 29.01.2013 27 İzotonik bir Egzersizde; ? -Kalp ritmi artar, ? -Vagal tonus azalır, ? -Venöz dönüş artar, ? -SV ve CO artar, ? -Kaslarda vazodilatasyon, ? -Kas kan debisinde artma, ? -PVR’ de değişiklik olmaz, ? -Nabız basıncı artar, ? -Sistolik basınç artar, ? -Diastolik basınç değişmez, ? -Sempatik tonus artar, 29.01.2013 28 Hafif ve Orta Dereceli bir Egzersizde; ? -Koroner kan akımı artar, ? -Sistemik kan akımı artar, ? -Aktif kas kan akımı artar, ? -Beyin kan akımı değişmez, ? -Böbrek ve dalak kan akımı azalır. 29.01.2013 29 Ağır Egzersizlerde ise; ? -İnaktif kas kan akımı büyük oranda azalır, ? -Respiratuvar alkaloz ve hiperventilasyon olur, ? -Bunlara bağlı olarak beyin kan akımı azalabilir, ? -Başlangıçta deri kan akımı azalırken sonra artar, ? -Yoğun egz. kardiovasküler dinamiği mübalağalı etkiler. 29.01.2013 30 EGZERSİZİN DOLAŞIM SİSTEMİNE KRONİK ETKİSİ ? -Maks VO2 artar, (45-50ml/kg/dk, 75- 80ml/kg/dk) ? -Kardiyak debi artar(42lit/dk) ? -Kan basıncında çok az yükselme, ? -Efor sonrası toparlanma süresinde kısalma, ? -Aktif ve inaktif doku perfüzyonunda düzen, ? -İskelet kası kapiller yatakta artış, ? -Mitokondri ve oksidatif enzim miktarlarında artış, ? -Egzersizle birlikte periferik direnç düşer, ? -Venöz dönüş artar, 29.01.2013 31 Sporda Ergojenikler ? Ergojenik ajanlar(doping maddeleri) sporda; ? -performansı, ? -hızı, ? -reaksiyon zamanını, ? -dayanıklılık süresini, ? iyileştirmek amacıyla kullanılan organik yada inorganik maddelerdir. 29.01.2013 32 ? Sporcuların birbirlerine üstünlükleri; ? ? -farmakolojik, ? -biyokimyasal, ? -besinsel(kh,su,min,vit), ? -fizyolojik (Kardirespiratuvar dayanıklılık, ? kondisyon, çeviklik), ? -psikolojik(hipnoz,ikna), ? -mekanik(egz mak, elbise, muk eğ), ? gibi etkenler sebebiyle sağlanabilir. 29.01.2013 33 ? Ergojenikler şu amaçları yakalamak için kullanılmaktadır: ? -Kalbi ve dolaşım sistemini etkilemeleri, ? -Solunum merkezini etkilemeleri, ? -Kontraktil elemanları doğrudan etkilemeleri, ? -Kas kasılması ve diğer fonk üzerine MSS’in inhibisyonunun antagonize edilmesi, ? -Kas kasılmasına ilave yakıt sağlaması, ? -Yorgunluk ürünlerine karşı etkileri, 29.01.2013 34 IOC doping maddelerini üç sınıfta toplamıştır; ? I.Uyarıcılar, narkotikler,anabolik steroidler, ? Beta blokerler, diüretikler, ? II.Kan ve kan ürünleri, ? III.Alkol, lokal steroidler, kortikosteroidler ? -Doping listesine girsin girmesin, performansı arttıran her ? madde spor dünyasında kullanılmamalıdır, ? -Ne pahasına olursa olsun kazanma felsefesi doğru değildir, ? -Spor müsabakalarında her sporcu katıksız,desteksiz sadece bizzat kendisinin yapabileceklerini ortaya koymalıdır. 29.01.2013 35 Güncel Kullanımı Olan Ergojenikler: ? -Alkol, -Kafein ? -Aspartik asit tuzları, -Karnitin, ? -Büyüme hormonu, -ATP ve CP ? -Demir, -Oksijen ? -Diüretikler, -Oktakosanol, ? -Fenil alanin, -Pangamik asit(B15) ? -Ginseng, -Bikarbonat(alkali alımı), ? -İnsülin, 29.01.2013 36 ? -Uygun bir diyet ile kullanılan Anabolik sterodler; ? -Yağsız vücut kütlesini arttırır, ? -Aerobik güç ve kas egz kapasitesi artmaz, ? -Karaciğer, kardiovasc üreme sist ve ruhsal yönden kötü etki ? -Herkeste aynı benzer etkiyi oluşturmazlar, ? -Bu steroidler; ? -Oksimetolon,-Metiltestosteron, ? -Methandrostenelon, -Stanazolol, ? -Norethandrolon’dır. 37 29.01.2013 EN GÜVENLİ ZARARSIZ PERFORMANS KAZANMANIN YOLU A N T R E N M A N D I R 29.01.2013 38