2 -Tıbbi Parazitoloji E.histolytica AM İ PLER Sarcomastigophora şubesinin Sarcodina alt şubesindendir. İ nsan v ü cudunda ç e şitli amip cins ve t ü rleri vard r. Baz lar s ğ nt bir hayat s ü rd ü r ü rken baz lar zorunlu baz lar da fak ü ltatif parazit olarak bulunurlar. ENTAMOEBA HISTOLYTICA ve AMOEB İ OS İ S Tek h ü creli bir parazit olan E. histolytica ilk defa bir Rus k ö yl ü s ü n ü n d şk s nda g ö r ü lm üş t ü r. Ba şta kal n barsak olmak ü zere ç e şitli organlara yerle şir. Hastal k sessiz seyredebildi ğ i (ta ş y c ) gibi dizanteri veya di ğ er organlarda apse olu şuna sebe p olabilir. Morfoloji: İ nsanda 5 morfolojik şekli bulunur. Trofozoit: Aktif hareket eden, beslenen, b ü y ü yen ve ç o ğ alan şeklidir. Ç kard ğ yalanc ayaklar(psodopod) arac l ğ yla hareket eder. Beklemi ş d şk larda ve so ğ ukta tipik hareketi kaybolur. Fagosit oz ve pinositozla beslenir. Bu y ü zden i ç erisinde eritrositler g ö r ü lebilir. Sitoplasma endoplasma ve ektoplasma olarak iki b ö l ü mden meydana gelmi ştir ve birbirinde kolayca ay rt edilebilir. N ü kleus tektir ve canl trofozoitte boyanmadan g ö r ü lmez. N ü kleus i ç inde tek n ü kleolus vard r. Trofozoitin b ü y ü kl ü ğ ü dokuda yada barsak bo şlu ğ unda olu şuna g ö re de ğ i şmekle beraber ç ap 12-60 ? m, ortalama 20 ? m kadard r. Prekist: Trofozoitin kist d ö nemine ge ç i şinin ilk basama ğ d r. Beslenmesi ve hareketi durmu ş ve yuvarlakla şm şt r. Hen ü z etraf nda kist duvar olu şmam şt r. Kist: Genellikle yuvarlak g ö r ü n ü ml ü etraf nda plazma zar na ilaveten bir kist duvar olu şmu ştur. Bu duvar ç evre ko şullar na ve mide asiditesine dayan kl d r. İ ç erisinde yedek besin depolar olarak glikoje n vakuol ü ve kromatoid cisimcikler bulunmaktad r. Ba şlang ç ta tek ç ekirdekli olan kistlerde ç ekirdek b ö l ü n ü r ve ö nce ç ift n ü kleuslu kistler, sonra da 4 n ü kleuslu olgun kistler meydana gelir. Bula şmada bu form rol oynar. Metakist: A ğ zdan al nan olgun kisti n kist duvar ince barsa ğ n son k sm nda yok olur ve ortaya 4 n ü kleuslu metakist ç kar. Metakistik trofozoit: Metakistin d ö rde b ö l ü nmesiyle ortaya ç kan tek n ü kleuslu formlard r. Bunlar kal n barsa ğ a ge ç ip yerle şir ve b ü y ü r ve ikiye b ö l ü nerek ç o ğ al rlar. E n s k olarak ç ekum ve recto-sigmoidal b ö lgede yerle şir. E.histolytica trofozoitleri barsak duvar nda proteolitik enzimleri (Hiyal ü ronidaz) yard m yla dokular eriterek ç evreye yay l rlar. Barsak duvar n ge ç ip karaci ğ er ve oradan da di ğ er organlara yerle şip amip apsesi olu şturabilir. E.histolytica’ n n konak zinciri insan-insan-insan d r. Deneysel olarak baz hayvanlarda olu şturulabilir fakat bunlar n epidemiyolojik ö zelli ğ i yoktur. Epidemiyoloji: D ü nyan n her taraf nda kozmopolit olarak bulunmakla beraber tropikal ve subtropikal b ö lgelerde daha ç ok g ö r ü l ü r. Amoebiosisde kaynak d şk lar ile d ş ortama parazitin kist formunu atan ki şilerdir. D ş ç evre ko şullar na olduk ç a diren ç li olan kistler kurum aya, 55 0 C nin ü st ü ndeki s cakl ğ a, sular n fazla klorlanmas na ve iyoda kar ş diren ç li de ğ illerdir. İ nsan d şk s n n sebze bah ç elerinde meyve olarak kullan lmas , ç evrede karasinek, hamam b ö ce ğ inin ç oklu ğ u, g da maddeleri ü retim yerlerindeki sessiz port ö r lerin bulunmas ve bunlar n temizlik kurallar na uymay ş parazitin yay lmas nda ö nemli rol oynar. D ü nyada ortalama %10 oran nda bir prevalansa sahip oldu ğ u bazen %50-80’lere vard ğ bilinmektedir. Meksika’da yap lan otopsilerde ö l ü m sebepleri aras nda bu hastal ğ n d ö rd ü nc ü s ray ald ğ belirlenmi ştir. Klinik: Parazitin yerle şim yerine g ö re barsak amoebiosisi ve barsak d ş amoebiosis olarak iki şekilde klinik olu şturur. Barsak amoebiosisi: Bazen hi ç bir belirti vermeden devam edebilir. Genellikle kar n a ğ r s , ishal, az veya ç ok kanl mukuslu d şk lama, i ştahs zl k, kilo kayb , halsizlik vard r. Barsak d ş amoebiosisi: Mutlaka semptomlu veya semptomsuz bir barsak amoebiosisi sonras olu şur. Yay l m ya kom şuluk yoluyla direkt veya hematojen yolla olur. Yerle şti ğ i organa g ö re bulgular verir. Karaci ğ er yerle şiminde d ü zensiz ate ş, terleme, kilo kayb ile birlikte a ğ r l b ü y ü m üş bir karaci ğ er vard r. Akci ğ er apselerinde ate ş, ö ks ü r ü k g ö r ü lebilir. Tan : Direkt tan : Nativ-l ü gol y ö ntemleri, Trichrome boyam a ve k ü lt ü r 1. y ö ntemleri ile d şk da parazit ara şt r l r. Sigmoidoskopi ve rektoskopi ile elde edilen materyalde de parazit ara şt r labilir. İ n direkt tan : IFAT ve IHA kullan lmaktad r. 2. Radyolojik tan : Barsak amoebiosisinde rektoskopi ve sigmoidoskopi 3. uyg ulanabilir, barsak d ş amoebiosisinde direkt grafiler vb. yard mc olabilir. Korunma: E.histolytica insana bula şmas 4 n ü kleuslu olgun kistlerinin g dalar, su ve kirli ellerle a ğ zdan al nmas ile olur. Bu nedenle korunmada hem ki şisel hem de ç evresel ko şullara dikkat etmek gerekir. Ö zellikle g da sekt ö r ü nde ç al şanlar n s ü rekli kontrolden ge ç irilmeleri gerekir. Alt yap n n iyile ştirilmesi, temiz i ç me suyu sa ğ lanmas gerekir. Karasineklerle m ü cadele edilmeli ve port ö rler tespit edilip tedavi edilmelidir.