5 - Halk Sağlığı Ek Besiinler EK BES İ NLER Prof.Dr . Mualla AYKUT Alt ayl k oluncaya kadar bebe ğe yeterli olan anne s ü t ü , daha sonra yava ş yava ş yetersiz olmaya ba ş lar. Bu nedenle alt nc aydan sonra anne s ü t ü n ü n yan nda ek besinler verilmeye ba ş lan r. Bebeklere hangi besinlere ne zaman ba ş lanaca ğ konusu k ü lt ü rel, etnik ve co ğrafi konum ile ili ş kilidir. D ü nya Sa ğl k Ö rg ü t ü ; 6 aydan sonra anne s ü t ü n ü n, bebe ğin enerji ve besin gereksinimlerini kar ş layamamas nedeniyle, ek besinlere ba ş lanmas n ö nermektedir. Ek besinlere bu ya ş ta ba ş lama, bebe ğin demir depolar n n bo ş ald ğ zamanda demir kayna ğ besinlerin ilavesi a ç s ndan ö nemlidir. K üçü k bebekler, kat besinleri yutmak i ç in gerekli kas kontrol ü ne sahip de ğildirler. İ lk aylarda dilin d ş ar itme refleksi g üç l ü d ü r, ç i ğneme becerisi geli ş memi ş tir. D ö rd ü nc ü -be ş inci aylarda bu refleks kaybolur, s v olmayan yiyecekleri yutma yetene ği geli ş ir. Alt nc aydan sonra ek besinlere ba ş lama; bebe ğin yeni k vam ve tatlarla tan ş mas n sa ğlar, besini a ğ zda d ö nd ü rme becerisini geli ş tirir. Ek besinlere 6 ayl ktan ö nce ba ş lama, bunlar n anne s ü t ü n ü n yerine ge ç erek enerji ve besin ö gelerinin yetersiz al m na, anne s ü t ü ndeki demirin biyoyararl l ğ n azaltarak demir yetersizli ği anemisi riskinde art ş a, sindirim sistemi sorunlar ve allerji riskinde art ş a neden olur. Ek besinlere 6 ayl ktan ge ç ba ş lama; s v besinleri tercih etme, kat lar reddetme, demir, ç inko, kalsiyum, A vitamini ve C vitamininin yetersiz al m gibi beslenme sorunlar na yol a ç ar. 1. Ek Besinlere Ba ş larken ve Devam nda Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar: Yeni bir ek besin bebek a ç ken, tercihen ö ğle ö ğü n ü nde denenmeli, ka ş kla 1. verilmelidir. Bebek oturur vaziyette, g ü r ü lt ü s ü z, dikkat da ğ n kl ğ na yol a ç mayan, pozitif, rahat 2. bir ortamda beslenmelidir. Bebe ğin yeni besinin tad n almas ve besin intolerans n ya da allerjisini kolay 3. ay rtedebilmek i ç in farkl besinlere en az 3 g ü n, tercihen 7 g ü n ara ile ba ş lanmal d r. Ö nce yo ğurt, meyve suyu gibi tek besinlere, daha sonra ç orba, k ö fte gibi kombine 4. edilmi ş besinlere ba ş lanmal d r. Yeni bir tat ve k vam reddetme olabilir. Bebe ğin reddetti ği, ho ş lanmad ğ besin 5. sonraki g ü nlerde tekrar denenir. Yeni besini kabul 3-10 denemeden sonra ger ç ekle ş ir. Ek besinlere 1-2 tatl ka ş ğ miktarla ba ş lanmal , gittik ç e artt r lmal d r. Bebek 6. doydu ğunu, yeterli besin ald ğ n belirtir. Daha fazla yemeye ve taba ğ ndakini bitirmeye zorlamak bebe ğin sonraki ya ş am nda da devam edebilecek yeme ile ilgili olumsuz durumlara neden olabilir. Zorla yedirme obezite olu ş umuna da katk da bulunabilir. Ek besinler verilirken ba ş lang ç ta, besinler tercihen sa ğ lm ş anne s ü t ü ile 7. yumu ş at larak p ü rt ü ks ü z lapa k vam nda p ü re ş eklinde haz rlan r. Yedinci- dokuzuncu aylar aras nda ezilmi ş p ü re ş eklinde verilir, 10. aydan itibaren p ü re haline getirilmeden, par ç alanm ş ş ekilde verilir. Yedi aydan sonra aile i ç in pi ş en baz yemekler tuzlu ve baharatl olmamak ko ş ulu ile ezilerek bebe ğe verilir. Onikinci , en ge ç 15. aydan sonra bebeklere ö zel besin haz rlamaya gerek yoktur. Ailenin di ğer bireyleri i ç in haz rlanan besinler, bebek i ç in de uygundur. Ç atalla ezilerek ya da b ç akla par ç alanarak rahatl kla verilebilir. Bebekler 9-10 ayl k olduklar nda, di ğer aile bireyleri ile sofraya oturtulmal , aile yemeklerinden verilmeye ba ş lanmal d r. Bebeklere, 9-12 ay aras nda ç i ğneme durumlar na bak larak elle tutulmas kolay, s rabilece ği b ü y ü kl ü kte besinler eline verilir. Ek besinlere ba ş land ğ d ö nemde, anne s ü t ü bebe ğin enerji ve besin ö geleri 8. gereksinimini ö nemli oranda kar ş lar. Banglade ş ’ te anne s ü t ü n ü n bebe ğin protein ve enerji gereksiniminin %50 ’ sini, A vitamini gereksiniminin %60 ’ n kar ş lad ğ bulunmu ş tur. Ayr ca ya ş am n 2. y l nda anne s ü t ü n ü n bebe ğin ihtiyac n n üç birini kar ş lad ğ bilinmektedir. Anne s ü t ü ya ğ , ek besinler ya ğdan yetersiz oldu ğunda veya hastal k durumunda, bebek di ğer besinleri almay reddetti ğinde, vitamin A ’ n n kullan m i ç in elzem olabilir. Ek besinler verilirken, anne s ü t ü enfeksiyon riskini azaltmaya devam eder. Bebek ö nce emzirilmeli sonra ek besin verilmelidir. Ö ğü n ö ncesi emzirme laktasyonel amenore s ü resini de uzat r. Ek besinler anne s ü t ü n ü n yerine ge ç mez, ancak ilave besin ö geleri sa ğlar. Bebek 6-8 ayl kken g ü nde 2-3 ö ğü n, 9-11 ayl kken 3-4 ö ğü n, 12-14 ayl kken 4-5 9. ö ğü n ek besinler verilmelidir. Di ğer bir deyi ş le anne s ü t ü ile beslenen bebeklere g ü nde üç ö ğü n, anne s ü t ü almayanlara ise g ü nde 5 ö ğü n ek besin verilebilir. Bebek ek besinlere al ş t ktan sonra g ü nde 2-3 porsiyon ni ş astal besin (tah l, baklagil ), 2 porsiyon sebze ve meyve ve 1 porsiyon et ve et ü r ü nleri (k ö fteler) verilmelidir. Ç ocu ğa verilen porsiyon miktar ç ok ö nemlidir. Birinci y lda bebek eri ş kinin t ü ketti ği miktar n 1/3 – 1/4 ’ ü kadar yiyebilir, bu miktar ç ocuk 3 ya ş na gelinceye kadar 1/2 veya biraz fazlas na, 6 ya ş na kadar yakla ş k 2/3 ’ ü ne ula ş r. Bebeklere anne s ü t ü n ü n yan s ra verilmesi gereken besinlere ba ş lama zaman 10. Tablo 9 ’ da ve 6–12 bebekler i ç in enerji ve besin ö gesi gereksinmelerini kar ş layabilecek besin t ü r ve miktarlar Tablo 10 ’ da verilmi ş tir. 6-12 aylar aras nda bebeklerin demir gereksinimi artar, bu nedenle ek besinlerin demirden zengin olmas na dikkat edilmelidir. Demirden zengin ve yararlan m y ü ksek besinler; s ras yla karaci ğer, k rm z et, tavuk etinin beyaz olmayan k s mlar ile demirden zenginle ş tirilmi ş tah ll bebek mamalar d r. Demir gereksinimi g ö z ö n ü nde tutularak, bu d ö nemde haftada bir kez 1-2 k ö fte kadar karaci ğer verilebilir. Yumurta sar s , kurubaklagiller demirden zengin, ancak emilimi d üşü k besinlerdir. Bu besinlerdeki demirden daha ç ok yararlanmak i ç in; C vitamininden zengin turun ç giller, domates gibi besinlerle birlikte t ü ketilmesi sa ğlanmal d r. Ye ş il yaprakl sebzeler de demirin iyi kaynaklar aras nda olup, bebe ğin sebze ç orbas na 1-2 yaprak spanak ya da paz konulabilir. Tablo 1 . 0-12 Ay Bebeklere Anne S ü t ü n ü n Yan s ra Verilmesi Gerekli Ek besinler Ya ş (ay) Verilmesi Gerekli Besinler 0-6 Sadece ANNE S Ü T Ü 7 Yo ğurt, meyve sular ve ezmeleri, pekmez, sebze ç orbalar , tah ll ç orbalar, tarhana ç orbas (ac s z). Kat pi ş mi ş yumurta sar s , et (k yma olarak ç orbalar i ç inde), ezilmi ş tavuk ve bal k etleri , k rm z mercimekli tah l kar ş m ç orbalar. 8 1 tam yumurta, iyi pi ş mi ş nohut-mercimek-tah l kar ş m (ezilerek) sebze yemekleri (ezilerek), ekmek ( ç orbalar n ve yo ğurdun i ç inde) 9 - 12 Bu d ö nemde bebek ailenin yedi ği yemeklerin ç o ğunu yiyebilir ve sofraya oturtulmaya ba ş lan r. Ancak, bebe ğe g ü nde en az 2 su barda ğ s ü t veya yo ğurt ve 1 adet yumurta gibi geli ş imini sa ğlayan besinler verilmelidir.Tablo 2 . 6 – 12 Ayl k Bebeklerin Enerji ve Besin Ö geleri Gereksinmesini Kar ş lamak İ ç in Gerekli Besin T ü r ve Miktarlar (g ü nl ü k ortalama g olarak) Besin Gruplar Miktar (g) 1. Et,Yumurta , Kurubaklagil ve benzeri (toplam): Yumurta Et ve Kurubaklagil 80 50 30 S ü t ve t ü revleri: 1. S ü t, yo ğurt Peynir 600 20 3. Sebze ve meyveler Ye ş il ve sar sebze ve meyveler Turun ç gil ve domates Di ğerleri 50 50 50 4. Tah llar Ekmek Pirin ç , makarna, bulgur Tah l unu 20 10 10 5. Ya ğlar ve ş ekerler Kat ve s v ya ğ Ş eker Pekmez, bal, re ç el 10 20 10 Kaynak: Baysal A: Beslenme, 2002. 2. Bebe ğe Verilecek Ek Besinlerin Haz rlanmas : S ü t: Ç ocu ğa verilecek s ü t, kaynama durumuna geldikten sonra kayma ğ kar ş t r larak 5 dakika kaynat l r. Cam veya emaye bir kapta buzdolab nda 2-3 g ü n saklanabilir. Ç ocu ğun ay na g ö re 1-2 ayl klara suland r larak, daha b ü y ü klere suland rmadan l k durumda verilir. Muhallebi de ö nceden kaynat lm ş s ü t ile yap lmal d r. Yo ğurt: S ü t kaynat l r, el dayanabilir s cakl ğa kadar ( 40-45 derece) so ğutulur. 1 kg s ü t i ç in 1 yemek ka ş ğ yo ğurt eklenip kar ş t r l r. Ü zeri kal n bir ö rt ü ile sar larak, mayalanmaya b rak l r. 3-6 saat sonra a ç larak buzdolab nda ya da serin bir yerde saklan r. Muhallebi: 1 silme yemek ka ş ğ dolusu pirin ç veya bu ğday unu, ö nceden kaynat lm ş 1 su barda ğ so ğuk s ü t ile ezilir. Hafif ate ş te, kar ş t r larak pi ş irilir. İ ndirilmesine yak n 1 silme yemek ka ş ğ dolusu ş eker eklenip, birka ç kez kar ş t r ld ktan sonra ate ş ten al n r ve kaseye bo ş alt l r. Meyve Sular : Y kanm ş portakal, mandalina ve domates s k l p, s ü zge ç ten ge ç irilerek bekletilmeden ç ocu ğa verilir. Elma, ş eftali, havu ç rendelenip t ü lbentten s k larak ya da s kma aletiyle sular ç kar larak bekletilmeden ç ocu ğa verilir. Meyve Ezmeleri: Y kanm ş sert meyveler (elma, armut gibi) rendelenerek, muz ise ka ş kla ezilerek bekletilmeden verilir. Sebze Ç orbalar : Y kanm ş 1 orta b ü y ü kl ü kte patates, yar m havu ç , 3-4 adet taze fasulye, 1 k üçü k taze kabak, 2-3 dal ye ş il yaprakl sebze ( spanak, semizotu, paz ) ay klan r, y kan r. Kaynamakta olan su i ç ine do ğran r. Yumu ş ay ncaya kadar pi ş irilir. P ü re aletinden ge ç irilerek veya ç atal veya ka ş kla ezilerek, ba ş lang ç ta s ü zge ç ten ge ç irilerek, 1 ç ay ka ş ğ zeytin ya ğ eklenip ç orba ş eklinde, daha sonra s ü zge ç ten ge ç irilmeden sebze ezmesi ş eklinde ç ocu ğa verilir. Zamanla sebze ç orbas n n i ç ine pirin ç , bulgur, k yma veya k rm z mercimek eklenebilir. Yumurta: Y kanm ş yumurta so ğuk suya konur, kaynamaya ba ş lad ktan sonra 5-8 dk pi ş irilir. Ç ocu ğun ay na g ö re ö nce sar s , daha sonra tam yumurta s ü t, muhallebi ya da sebze ç orbas n n i ç ine ezilerek verilir. Sade olarak da yedirilebilir. Mercimek Ç orbas : 1 yemek ka ş ğ k rm z mercimek y kan p az su ile kaynat l r. Yumu ş ay nca 1 ç ay ka ş ğ dolusu un ö nce so ğuk suda ezilerek eklenir. 10 dk daha pi ş irilir. 1 tatl ka ş ğ zeytin ya ğ eklenerek ç ocu ğa yedirilir. Mercimek ç orbas n n i ç ine rendelenmi ş havu ç , pirin ç ya da bulgur eklenebilir. Et, Karaci ğer: Etler ince k y lm ş k yma halinde sebze ç orbas n n i ç erisine eklenerek veya k ö fte , sulu k ö fte yap larak verilir. Karaci ğer; zarlar soyulup az suda pi ş irilip, ç atalla ezilerek sade olarak ya da sebze ç orbas n n i ç inde verilir. ANNE S Ü T Ü ALMAYAN BEBEKLER İ N BESLENMES İ Anne s ü t ü almas olanakl olmayan bebekler haz r mama ya da bebe ğin ay na g ö re suland r lm ş inek s ü t ü ile beslenebilir. Daha ö nce de belirtildi ği gibi, az miktarda gastrointestinal kan kayb na neden oldu ğu i ç in bebeklere bir ya ş ndan ö nce inek s ü t ü verilmesi ö nerilmemektedir. Ancak haz r bebek mamalar genellikle pahal oldu ğundan, her bebek i ç in uygun olmayabilir. Bunun yerine inek s ü t ü n ü n bebe ğin ay na g ö re suland r larak verilmesi daha ekonomiktir. Ayn y ö ntem ile yo ğurt da suland r larak verilebilir. Bebe ğe ilk ayda; inek s ü t ü yar yar ya suland r larak verilir. Bir ö l çü kaynat lm ş inek s ü t ü ne, bir ö l çü kaynat lm ş su kat l r. Kar ş m n 100 ml ’ sine (yakla ş k bir ç ay barda ğ ) 5 gm ş eker (1 ç ay ka ş ğ dolusu toz ş eker veya 2 adet kesme ş eker) ve 1/2 ç ay ka ş ğ zeytin ya ğ ilave edilir. İ kinci ayda; 2 ö l çü kaynat lm ş inek s ü t ü ne 1 ö l çü kaynat lm ş su kat larak, her 100 ml suland r lm ş s ü te 1 ç ay ka ş ğ dolusu toz ş eker veya 2 adet kesme ş eker ve 1/2 ç ay ka ş ğ zeytin ya ğ ilave edilir. Üçü nc ü aydan itibaren s ü te su, ş eker ve ya ğ ilave edilmeden tam s ü t ş eklinde verilir. İ nek s ü t ü kullan l rken past ö rize edilmemi ş ise iyice kaynat ld ktan sonra kullan lmal d r. Bebeklere d üş ü k ya ğl veya ya ğs z s ü tlerin verilmesi, ilk 2 y lda uygun de ğildir. Anne s ü t ü hi ç almayan bebekler biberonla beslenebilir. Ancak, biberonun temizli ğine dikkat edilmesi gerekir. Ayr ca, biberon deli ğinin uygun boyutta oldu ğu kontrol edilmelidir. Uygun biberon deli ği; ş i ş e ters ç evrildi ğinde ö nce ip gibi, ard ndan damla damla s ü t ak ş na izin vermelidir. Anne s ü t ü almayan bebeklere mama veya s ü t 50 ml ’ den ba ş layarak ilk g ü nler 7-8 ö ğü n verilir, daha sonra miktar artt r l p ö ğü n say s azalt larak, bebe ğin a ğ rl k art ş na g ö re d ü zenleme yap l r. Anne s ü t ü ile besleme m ü mk ü n olmad ğ durumlarda 0-12 ayl k bebeklere verilmesi gerekli besinler Tablo 11 ’ de ö zetlenmi ş tir. Tablo3 . Anne S ü t ü n ü n Olmad ğ Hallerde 0-12 Ay Bebeklere Verilmesi Gerekli Besinler Ya ş (ay) Verilmesi Gerekli Besinler 0-1 S ü t veya yo ğurt (1 ö l çü s ü t veya yo ğurt + 1 ö l çü su ş eklinde suland r l r), 1 Ç ay barda ğ su-s ü t veya yo ğurt kar ş m na 1 ç ay ka ş ğ ş eker, yar m ç ay ka ş ğ zeytin ya ğ eklenir. 15 g ü nl ü kten itibaren 1 tatl ka ş ğ C vitamininden zengin mevsimine uygun meyve suyu verilir. 2 S ü t veya yo ğurt (2 ö l çü s ü t veya yo ğurt + 1 ö l çü su ş eklinde suland r l r), 1 Ç ay barda ğ su-s ü t veya yo ğurt kar ş m na 1 ç ay ka ş ğ ş eker, yar m ç ay ka ş ğ zeytin ya ğ eklenir. Taze meyve suyunun miktar artt r l r. 3 S ü t veya yo ğurt suland r lmadan verilir. Taze meyve suyu g ü nde ortalama 1 ç ay barda ğ na ç kar l r. 4 Sebze ç orbalar , ac s z tarhana ve yo ğurtlu ç orbalar. 5-6 Meyve ezmeleri, et (k yma olarak ç orbalar i ç inde), kat pi ş mi ş yumurta sar s (1/8 ’ i verilerek ba ş lan r), k rm z mercimekli tah l kar ş m ç orbalar, ezilmi ş tavuk ve bal k etleri . 7-8 1 tam yumurta, iyi pi ş mi ş nohut-mercimek-tah l kar ş m (ezilerek), sebze yemekleri (ezilerek), ekmek ( ç orbalar ve yo ğurdun i ç inde). 9-12 Bu d ö nemde bebek ailenin yedi ği yemeklerin ç o ğunu yiyebilir ve sofraya oturtulmaya ba ş lanmal d r. Ancak bebe ğe g ü nde en az 2 su barda ğ s ü t veya yo ğurt ve 1 yumurta gibi geli ş imi sa ğlayan besinler verilmelidir. BES İ N G Ü VENL İĞ İ Bebeklerin sindirim sistemindeki bakterilere kar ş direnci, b ü y ü k ç ocuklardan daha az oldu ğundan, besin g ü venli ğine daha ç ok ö nem verilmelidir. Past ö rize edilmemi ş s ü tten yap lan peynirler ö nemli enfeksiyonlara yol a ç abilece ğinden ,iki ya ş ndan ö nce verilmemelidir. Bal; Clostridium botulinum sporlar i ç erebilece ğinden, bal ve bal i ç eren besinler 12 aydan ö nce bebe ğe verilmez. Salmonella bakterileri ile bula ş m ş yumurta, Salmonellozis ’ e neden olur. Salmonella zehirlenmesini ö nlemek i ç in, ç i ğ yumurta ve ç i ğ yumurta i ç eren besinlerin (mayonez, dondurma gibi) 2 ya ş ndan ö nce verilmesi ö nerilmez. Bebe ğe besin haz rlamaya ve yedirmeye ba ş lamadan ö nce eller iyice y kanmal , varsa eldeki kesik ve yaralar kapat lmal , besinlerin ü zerine ö ks ü r ü p hap ş rmaktan ka ç n lmal d r. Beslemeye ba ş lamadan ö nce, bebe ğin ya da ç ocu ğun elleri de y kanmal d r. Sebze ve meyveler iyice y kanmal , besin haz rlama yerleri, haz rlama ve serviste kullan lan ka ş k, tabak, bardak temiz olmal d r. Pi ş mi ş ve ç i ğ besinler temas ettirilmemelidir. Besinler iyice pi ş irilmeli, pi ş irildikten sonra hemen yedirilmeli, 1 satten fazla oda s s nda bekletilmemeli, kalan buzdolab nda saklanmal d r. Bebek do ğrudan saklama kab ndan beslenmemeli, yiyece ği kadar ayr bir taba ğa al narak yedirilmelidir. Çü nk ü , besine kar ş an t ü kr ü k k sa s ü rede bozulmaya neden olur. BO Ğ ULMA VE ASP İ RASYONBebek ve 1-3 ya ş ç ocuklarda; besinle bo ğulma, aspirasyon ve asfiksi riski y ü ksektir. Bebe ğe bakan bireyler, bebe ği yerken iyi g ö zlemler, ç i ğneme ve yutmas na dikkat eder ve bo ğulma durumunda ne yapaca ğ n bilirse, riski azaltabilirler. Besinin b ü y ü kl ü ğü , ş ekli, sertli ği bo ğulma ile ilgili ö nemli fakt ö rlerdir. T ü kr ü kle çö z ü nmeyen, bebe ğin hava yolunda blok olu ş turabilecek besinler g ü venli de ğildir. Sert, k üçü k, yuvarlak, d ü z ve yap ş kan besinler tehlikelidir. F st k, f nd k, leblebi, ü z ü m, ç i ğ havu ç , elma par ç alar , kuru ü z ü m, ç ekirdek, ş ekerleme, patlam ş m s r, sosis, f nd k- f st k ezmesi gibi besinler tehlikeli olabilir. Bebek oturur vaziyette iken beslenmeli, uzan p yatarken, y ü r ü rken, ko ş arken beslenmemelidir. Benzer ş ekilde bir ara ç i ç inde hareket halinde iken bebek beslenmemelidir. Çü nk ü herhangi bir bo ğulma durumunda m ü dahale etmek zor olur. Bebek beslenirken takip edilmeli ve g ö zlemlenmelidir. Bebe ğin biberonunu destekleyerek kendi emmesine b rakmak da tehlikelidir. Bebek ve ç ocuklarda beslenme s ras nda ya da ba ş ka bir cisim ile hava yolunun t kanmas durumunda ş unlar yap lmal d r. Ö nce t kanmaya yol a ç an besin veya yabanc cismi parma ğ n zla ç ekmeye ? ç al ş n. Elle ç karma ba ş ar l olmazsa; ç ocu ğu s rt ü st ü yat r n karn na d ö rt kez vurun. ? Bir ya ş n alt ndaki ç ocuklarda (bebekte) kar n vuru ş lar n n karaci ğeri zedeleyebilece ği d üş ü ncesi ile g ö ğü s vuru ş u kullan labilir. Bu uygulamada bebek ba ş g ö ğs ü nden daha a ş a ğ da olacak ş ekilde diz ü st ü ne yat r l r, bir elle alttan ba ş , boyun ve s rta destek olurken, di ğer elle bebe ğin iki meme ba ş n birle ş tiren ç izginin orta yerine iki parmakla (orta ve i ş aret parma ğ ) hafif ç e d ş a do ğru 5 kez bast r l r. Bebek soluk almaya ba ş lar, besin par ç as veya yabanc cisim tamamen ? ç kar lsa bile, hemen bir sa ğl k kurulu ş una g ö t ü r ü lmelidir. S rta vurma ç ok k sa s ü reli enerji vermektedir. Bu y ö ntem yabanc cismi ya ? ç kartmakta ya da daha a ş a ğ gitmesine neden oldu ğundan daha az etkilidir. B İ BERONDAN KAYNAKLANAN D İ Ş ÇÜ R Ü KLER İ Bebekler beslenip gaz ç kar ld ktan sonra yata ğ na yat r lmal d r. Yat r l rken biberonla meyve sular , tatland r lm ş i ç ecekler gibi ş ekerli besinler verilen ç ocuklarda; ü st ö n di ş lerde, bazen de alt arka di ş lerde çü r ü kler s k g ö r ü l ü r. Memede annesi ile birlikte uyuma al ş kanl ğ olan bebeklerde de di ş çü r ü meleri g ö r ü lebilir. S ü t di ş lerinin erken kayb ; ü st ü ste binmi ş ç arp k kal c di ş lere ve konu ş ma g üç l ü klerine yol a ç ar.