Elektirik - Elektronik El ve Güç Aletleri T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ EL VE GÜÇ ALETLERİ ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; • Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğ retim materyalleridir (Ders Notlarıdır). • Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğ renmeye rehberlik etmek amacıyla öğ renme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. • Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğ itim öğ retim sı rasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. • Örgün ve yaygın eğ itim kurumları, iş letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşılabilirler. • Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. • Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz. i AÇIKLAMALAR...............................................................................................................iv GİRİŞ ..................................................................................................................................1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1.................................................................................................3 1. KONTROL VE VİDA SIKMA ALETLERİ .....................................................................3 1.1. Kontrol Kalemleri.....................................................................................................3 1.1.1. Lambalı Kontrol Kalemleri.................................................................................4 1.1.2. Dijital Kontrol Kalemleri....................................................................................4 1.2. Tornavidalar..............................................................................................................4 1.2.1. Düz Uçlu Tornavidalar.......................................................................................6 1.2.2. Yıldız Uçlu Tornavidalar....................................................................................6 1.2.3. Tork Tornavidalar..............................................................................................7 1.2.4. Saatçi Tornavidaları ...........................................................................................7 1.2.5. Çok Uçlu Tornavidalar.......................................................................................7 1.2.6. Şarjlı Tornavida.................................................................................................8 UYGULAMA FAALİYETİ.............................................................................................9 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................11 ÖĞRENME FAALİYETİ-2...............................................................................................12 2. BASİT KESİCİ VE ŞEKİLLENDİRİCİ ALETLER.......................................................12 2.1. Pense......................................................................................................................12 2.2. Yankeski.................................................................................................................13 2.3. Kargaburun.............................................................................................................13 2.4. Kablo Soyma Pensi.................................................................................................13 2.5. Keskiler..................................................................................................................15 2.6. Cımbız....................................................................................................................15 2.7. Nokta......................................................................................................................15 2.8. Çizecek (Bız)..........................................................................................................16 2.9. Bıçak ve Çakı..........................................................................................................16 2.10. Maket Bıçağı.........................................................................................................16 2.11. Çekiçler.................................................................................................................17 2.12. Eğeler...................................................................................................................18 2.12.1. Eğe Çeşitleri...................................................................................................18 2.13. Testereler..............................................................................................................19 2.14. Makaslar...............................................................................................................20 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................21 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................23 ÖĞRENME FAALİYETİ-3...............................................................................................24 3. KESİCİ VE DELİCİ ALETLER.....................................................................................24 3.1. Kesici Aletler..........................................................................................................24 3.2. Delici Aletler (Matkaplar).......................................................................................26 3.3. Kırıcı Delici Matkaplar............................................................................................29 3.4. Tezgâh Tipi Matkaplar............................................................................................29 3.5. El Tipi Matkap........................................................................................................30 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................31 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................32 ÖĞRENME FAALİYETİ-4...............................................................................................33 4. ÖLÇÜM ALETLERİ .....................................................................................................33 İÇİNDEKİLER ii 4.1. Şerit Metre..............................................................................................................33 4.2. Katlanabilir Metre...................................................................................................34 4.3. Mikrometre.............................................................................................................34 4.4. Kumpas...................................................................................................................35 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................36 ÖLÇME VE ĞERLENDİRME......................................................................................37 ÖĞRENME FAALİYETİ-5...............................................................................................38 5. ANAHTAR TAKIMLARI.............................................................................................38 5.1. Kombine Anahtar Takımı........................................................................................38 5.2. Yıldız Anahtar Takımı.............................................................................................39 5.3. Lokma Anahtar Takımı ...........................................................................................39 5.4. Alyen Anahtar.........................................................................................................40 5.5. Kurbağacık Anahtar................................................................................................40 5.6. Boru Anahtarı .........................................................................................................40 5.7. Takım Çantası.........................................................................................................41 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................42 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................44 ÖĞRENME FAALİYETİ-6...............................................................................................45 6. LEHİMLEME MALZEMELERİ....................................................................................45 6.1. Lehimleme..............................................................................................................45 6.2. Havya.....................................................................................................................46 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................47 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................48 ÖĞRENME FAALİYETİ-7...............................................................................................49 7. DİĞER FAYDALI EKİPMANLAR...............................................................................49 7.1. Silikon Tabancası....................................................................................................49 7.2. Deney Bordu...........................................................................................................49 7.3. Yağdanlık...............................................................................................................50 7.4. Merdiven.................................................................................................................50 7.5. Spatula....................................................................................................................51 7.6. Murç.......................................................................................................................51 7.7. Mengene.................................................................................................................52 7.8. Çektirme.................................................................................................................52 7.9. Zımpara..................................................................................................................52 7.10. Giyotin Makası......................................................................................................53 7.11. Bileme Taşı...........................................................................................................53 7.12. Su Terazisi............................................................................................................54 7.13. Perçin Makinesi.....................................................................................................54 7.14. El Feneri...............................................................................................................55 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................56 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................57 ÖĞRENME FAALİYETİ-8...............................................................................................58 8. İŞ GÜVENLİĞİ İLE İLGİLİ EKİPMANLAR................................................................58 8.1. İş Gözlüğü..............................................................................................................58 8.2. Toz Tutucu..............................................................................................................59 8.3. Çizme.....................................................................................................................59 8.4. Eldiven...................................................................................................................59 iii 8.4.1. Kauçuk Eldiven................................................................................................60 8.4.2. Deri Eldiven.....................................................................................................60 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................61 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................63 MODÜL DEĞERLENDİRME...........................................................................................64 CEVAP ANAHTARLARI.................................................................................................65 KAYNAKLAR..................................................................................................................67 iv AÇIKLAMALAR KOD 522EE0016 ALAN Elektrik Elektronik Teknolojisi DAL/MESLEK Alan Ortak MODÜLÜN ADI El ve Güç Aletleri MODÜLÜN TANIMI Temel el ve güç aletlerini kullanmakla ilgili temel bilgi ve becerilerin kazandırıldığı öğrenme materyalidir. SÜRE 40/32 ÖN KOŞUL Duyu organlarının kullanımında herhangi bir özrün olmaması. YETERLİK Temel el ve güç aletlerinin kullanım amacını, güvenli kullanım için yöntem ve teknikleri öğrenmek. MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Gerekli atölye ortamı ile el güç aletleri donanımları sağlandığında her türlü el ve güç araçlarını tanıyarak güvenli, verimli, amacı ve tekniğine uygun olarak kullanabileceksiniz. Amaçlar 1. Kontrol kalemleriyle devrede enerji kontrolünü yapabileceksiniz ve çeşitli vida sı kma elamanları ile devre ve malzeme bağlantılarını yapabileceksiniz. 2. Basit kesici ve şekillendirici aletleri tanıyarak bunların güvenli, verimli, tekniğine uygun kullanım ve uygulama şekillerini öğreneceksiniz. 3. Kesici ve delici aletleri tanıyarak, bu aletlerin güvenli kullanım ve uygulama özelliklerini ö ğ renecek ve aletlerin i ş gören parçalarını tanıyarak değişimini yapabileceksiniz. 4. Ölçüm aletlerini tanıyarak temel mesafe ölçümlerini ve mesleğiyle ilgili malzemelerin ölçümünü yapabileceksiniz. 5. Anahtar takımlarını tanıyarak bunları kullanma ve uygulama becerisini kazanacaksınız. 6. Lehimleme malzemelerini tanıyacak ve bunların kullanım ve uygulama özelliklerini öğreneceksiniz. 7. Diğer faydalı el ve güç araç çeşitlerini tanıyacak ve bunların kullanım özelliklerini öğreneceksiniz. 8. İş güvenliği ile ilgili araç ve gereçleri tanıyacak, bunların kullanım amaçlarını ve kullanım yerlerini bileceksiniz. AÇIKLAMALAR v EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Atölye ortamı, takımhane, takım çantası, el aletleri panosu, gibi el ve güç aletlerinin bulunduğu ortamlar ve bu ortamda bulunan kontrol ve vida sı kma aletleri, ölçüm cihazları, basit kesici ve şekillendirici aletler, iş güvenliği ile ilgili malzemeler, anahtar takımları, lehimleme malzemeleri, diğer faydalı el ve güç araçları donanımları. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Modül sonunda el ve güç aletlerini tanıma ve kullanma ile ilgili bir değerlendirme tablosu hazırlanmıştır. Bu değerlendirme tablosunda her bir faaliyet için puanlama yapılarak toplam puana erişilir. Yeterli puana erişilmesi sonunda modül başarı ile tamamlanmış olacaktır. Ayrıca her bir faaliyet sonrasında o faaliyetle ilgili değerlendirme soruları ile de öğrenci kendi kendini değerlendirecektir. Öğretmen modül sonunda size ölçme aracı (uygulama, soru-cevap)uygulayarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek değerlendirecektir. vi 1 GİRİŞ Sevgili Öğrenci, Atalar “ALET İŞLER EL ÖĞ ÜNÜR” demişler. Pek çok kişi de tanıdığı ve kullanmasını bildiği bu aletlerle mesleğinin dışında kendisine ait alet, makine ve araçlarını tamir edebilmekte, hobi amaçlı çalışmalarla boş zamanlarını değerlendirerek hoşça vakit geçirebilmektedir. Teknolojinin her geçen gün hı zla ilerlediği bu zamanda iş lerinizi daha kolay yapabilmeniz için kullanacağınız el ve güç aletlerinde sürekli yenilikler olmaktadır. Daha kullanışlı daha güvenli ve kullanımı gayet kolay hale getirilen bu el ve güç aletlerini tanımanız sizlerin mesleğinizi icra ederken vazgeçilmeziniz olduğunu göreceksiniz. Bu modül sonunda edineceğiniz bilgi ve beceriler ile elektrik elektronik alanında her türlü işlerinizi yapmak için vazgeçilmez olan el ve güç aletlerini tanımanız için çok yararlı olacaktır. Çeşitli El ve Güç Aletleri GİRİŞ 2 3 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 Kontrol kalemleri ve vida sı kma aletlerini (tornavidalar) tanıyacaksınız. Hemen sonrasında kontrol kalemleriyle devrede enerji olup olmadığının ölçümünü yapabilecek ve çeşitli özellikte tornavidalarla (düz ve yı ldız uçlu) sı kma ve açma iş lemleri yeterliği kazanacaksınız. Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlar olmalıdır: Kontrol ve vida sıkma aletlerinin çeşitlerini araştırınız. Kontrol ve vida sıkma aletlerinin kullanım amaçlarını, şekillerini öğreniniz. Araştırma ve öğ renme işlemleri için internet ortamı ve el ve güç aletlerinin satıldığı mağazaları gezmeniz gerekmektedir. Bu aletleri kullanan kişilerle görüşerek bir izlenim edininiz. 1. KONTROL VE VİDA SIKMA ALETLERİ 1.1. Kontrol Kalemleri Kontrol kalemleriyle devrede enerji veya kaçak olup olmadığı ve cihaz kontrolü gibi işlemler yapılır. Bu kontrol iş lemleri yapılırken dikkatli olunmalıdır. Kontrol kalemleri ile ölçüm yapılırken dik tutulmalıdır ve dikkatli olunmalıdır. Yan tutulması veya dikkatsiz ölçüm yapılması neticesinde kı sa devre (faz-nötr, faz-faz çakışması) durumu ile karşılaşılabilinir. Kontrol kalemlerinin uçları hassas olduğundan tornavida yerine kullanılması doğru değildir. Tornavida yerine kullanılması durumunda uçları çabucak bozulur; ayrıca tornavidalar kadar darbelere dayanıklı olmadıklarından çabucak kı rı lı verir. Kontrol kalemi ancak ve ancak devrede gerilim olup olmadığının kontrolünde kullanılır. Kontrol kalemlerini iki grupta incelemek mümkündür: Lambalı kontrol kalemleri Dijital kontrol kalemleri. ÖĞRENME FAALİYETİ–1 AMAÇ ARAŞTIRMA 4 1.1.1. Lambalı Kontrol Kalemleri Tornavidaya benzeyen kontrol kalemi içerisinde direnç, yay ve neon lamba bulunur. Sağ elimizle yalıtkan sapını tuttuğumuz kontrol kaleminin iletken tornavida ucu, akımın olup olmadığını anlamak istediğimiz yere dokundurulur. Diğer ucuna başparmağımızı bastırdığımızda lambanın çalışması ile faz hattının olup olmadığı anlaşılır. 1.1.2. Dijital Kontrol Kalemleri Gerilim ve faz kontrolü yapan dijital kontrol aletleridir. Gerilim kontrol aleti ile AC veya DC faz nötr hatlarındaki gerilimin olup olmadığı belirlenir. Resim 1.1: Lambalı ve dijital kontrol kalemleri 1.2. Tornavidalar Tornavidalar vidaların sökülmesinde ve sı k ıştırılmasında kullanılır. Tornavidaların uçları çelikten yapılmış olup sap kısı mları ve hatta gövdelerinin bir kı smı yalıtılmıştır. El giremeyen yerlere vida takılmasında kullanılan özel tornavidaların uç kısımlarına vida tutma düzenekleri ilave edilmiştir. Tornavida avuç içindeki parçaları sökmek amacıyla kullanılmamalıdır. Tornavidanın ucu kayarak avuç içine saplanabilir. Bu yüzden yerde veya masa üstünde çalışılmalıdır. 5 Resim 1.2: Çeşitli tornavidalar Bozuk uçlu tornavidalar kullanılmamalıdır. Bunlar vida başlarını bozarak vidaları sökülemez hale getirebilir. Ayrıca aşağıdaki tornavidaların d ışında özel amaçlar için imal edilmiş çok çeşitli tornavidalarda bulunmaktadır. Vida başlarının şekillerine, kalınlıklarına göre çeşitli tip ve boylarda tornavidalar bulunur. Resim 1.3: Çeşitli tornavidalar 6 Tornavida çeşitleri: Düz uçlu tornavida (düz başlı vidalar için kullanılır.) Yıldız uçlu tornavida (yıldız başlı vidalar için kullanılır.) Saatçi tornavidası takımı Çok uçlu tornavida Şarjlı tornavidalar 1.2.1. Düz Uçlu Tornavidalar Bu alet düz başlı vidaların sıkılmasında ve sökülmesinde kullanılır. Dar ve geniş uçlu çeşitleri olduğundan her vida için uygun tornavida kullanılmalıdır. Tornavidanın ucunu vida başındaki kanala tam oturtulmalı ve kaydırmadan kullanılmalıdır. Bunun için tornavidanın ucu bozulmuş ise düzeltilmelidir. Aksi takdirde vidanın kanalı bozulup, vida sökülemez hale gelir. Resim 1.4: Düz uçlu tornavidalar 1.2.2. Yıldız Uçlu Tornavidalar Yıldız başlı diye adlandırılan vidalar için kullanılır. Bunlarında küçük ve büyük uçluları olduğundan her vida için uygun tornavida kullanılmalıdır. Resim1.5: Yıldız uçlu tornavidalar 7 1.2.3. Tork Tornavidalar Uç yapısı yıldız ve düz başlı tornavidalardan farklı olan bu tornavidalar özel vidalar için kullanılırlar. Özellikleri uç yapısının farklı oluşundan kaynaklanmaktadır 4-6-8’gen köşeli olan vidaları açmak için kullanılır. Resim 1.6: Tork tornavidalar 1.2.4. Saatçi Tornavidaları Bilgisayar, radyo-kasetçalar, VCD ve oyuncaklar ile saat gibi eş yaların tamir ve bakımında kullanılır. Bu takımın içinde de çeşitli uçlar olduğundan uygun vida için uygun uçlu tornavida kullanılmalıdır. Resim 1.7: Saatçi tornavidalar 1.2.5. Çok Uçlu Tornavidalar Yukarıdaki tornavida çeşitleriyle birlikte çok çeşitli amaçlar için imal edilmiş uçları değişebilen tornavidalar da bulunmaktadır. Bunun için uygun uçlar uygun vida ve iş lerde kullanılmalıdır. 8 Resim1.8: Çok uçlu tornavidalar 1.2.6. Şarjlı Tornavida Otomatik sıkma ve açma işlemi yapan özel tornavida çeşididir. Uçları değiştirilebilir yapıdadır. Yıldız, düz, tork ve diğer ağız yapısında uçlar takılıp kullanılmaktadır. Görüntüsü matkaplara benzemektedir ve şarjlı pillerle çalışmaktadır. Mandreni olanlara matkap ucu takılarak şarjlı matkap olarak kullanılabilir. Resim 1.9: Şarjlı tornavida 9 UYGULAMA FAALİYETİ 1-Kontrol kalemlerini kullanarak tesisatlarda enerji kontrolü yapmak. 2-Tornavida çeşitlerini kullanarak çeşitli vida sıkma – açma uygulamaları yapmak. İşlem Basamakları Öneriler Kontrol kalemini kullanarak çevrenizdeki priz ve tablolarda faz-nötr uçlarını belirleyiniz. Prizlerdeki gerilim değerini dijital kontrol kalemi kullanarak ölçünüz. Çeşitli boy ve özellikte (düz-yıldız..) vidaları kullanarak uygulama tahtasına uygun uçlu tornavidalarla vidalayınız. Saatçi tornavidalarını kullanarak arızalı alet (wolkman, hesap makinesi, masa saati…) üzerindeki vidaları söküp takınız. Çeşitli özellikteki vidaları uygun olmayan ve uçları bozulmuş tornavidalarla yukarıdaki işlemleri tekrarlayınız. Şarjlı tornavidaları kullanarak vida sıkma ve açma işlemi yapınız. Bu iş lemler sı rasında kontrol kaleminin ucunu sadece kontrol edeceğiniz yere dokundurunuz. Diğer noktalarla kı sa devre yaptırmamaya dikkat ediniz. Kontrol kalemlerini tornavida yerine kullanmayınız. Tornavidaların kullanımında el ve parmaklarınızı yaralamamaya dikkat ediniz. Vidalar için uygun olmayan ve ucu bozulmuş tornavidalar kullanıldığında vida kanallarının nasıl bozulduğuna dikkat ediniz. Tornavidaları asıl kullanım amacı dışında (keski, delme, kazıma ..vs) kullanmayınız. Tornavidaları kullanırken sapına çekiçle vurup keski amaçlı kullanmayın. UYGULAMA FAALİYETİ 10 11 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. 1. ( ) Kontrol kalemlerini küçük vidaların sökülüp takılmasında kullanabiliriz. 2. ( ) Kontrol kalemleriyle devrede (sistemde) gerilim olup olmadığının kontrolü yapılır. 3. ( ) Tornavidalar duvarlara kanal açmak maksadıyla kullanılmamalıdır. 4. ( ) Kontrol kalemleriyle yüksek gerilim kontrol edilebilir. 5. ( ) Zorunlu kalınsa bile düz uçlu tornavidalar keski maksatlı kullanılmamalıdır. 6. ( ) Kontrol kalemi ile tornavidaların yapabileceği işlerin tamamı yapılabilir. 7. ( ) Tornavidalar ile devrede gerilim kontrolü yapabilmek için dikkatli olunmalıdır. 8. ( ) Tornavidalar vidaları sıkmak ve açmak amaçlı kullanılan yardımcı el aletidir. 9. ( ) Saatçi tornavidaları ile elektrik devrelerinde tamiratlar yapılmamalıdır. 10. ( ) Dijital kontrol kalemi çok uçlu bir tornavida çeşididir. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı, cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 12 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 Basit kesici ve şekillendirici aletleri (pense, yankeski, kargaburun, kablo soyma pensi, keskiler, çakı, cımbız, nokta, bız, maket bıçağı, çekiçler, eğe, testereler, makaslar) tanıyarak bunların güvenli, verimli, tekniğine uygun kullanım amaçlarını, yerlerini ve şekillerini öğreneceksiniz. Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlardır: Yukarıdaki adı geçen aletlerin çeşitlerini öğreniniz. Basit kesici, delici, şekillendirici aletlerin kullanım amaçlarını, şekillerini öğrenmelisiniz. Öğrenme iş lemleri için internet ortamı ve el ve güç aletlerinin satıldığı mağazaları gezmeniz gerekmektedir. Kesici ve delici aletlerin kullanım şekil ve amaçları için ise bu aletleri kullanan kişilerden ön bilgi almanız gerekmektedir. Kazanmış olduğunuz bilgi ve deneyimleri arkadaş gurubunuz ile paylaşınız. 2. BASİT KESİCİ VE ŞEKİLLENDİRİCİ ALETLER 2.1. Pense İletkenleri, küçük parçaları tutmaya, çekmeye, sıkıştırmaya ve bükerek şekil vermeye yarayan bir alet olan pensenin sap kı sı mları izole edilmiştir. Elektrikçilerin kullandığı penseler daha kuvvetli olup metal kı sma yakın olan bölgeye elin temas etmemesi için kaymayı önleyici çıkıntılar yapılmıştır. Elektronikçilerin kullandıkları ise daha küçük yapıda bazıları kolay açılması için yaylıdır ve sap kısmında çıkıntı yoktur. Bazılarında ise ağız ve sap kısmına ilaveler yapılarak iletken ve sac kesme gibi işler için de kullanılabilmektedir. Resim 2.1: Pense ÖĞRENME FAALİYETİ–2 AMAÇ ARAŞTIRMA 13 Ayrıca ayarlı pense, papağan pense, düz ve eğ ri segman penseleri ile kerpeten de değişik amaçlar için imal edilmiş pense gurubunda sayılan aletlerdir. Ancak bu aletleri kullanırken elinizi veya parmaklarınızı kıstırmamak için dikkatli olmanız gerekmektedir. 2.2. Yankeski İletkenleri kesmek amacıyla kullanılan bu aletin de elektrikçiler ve elektronikçilerin kullanabileceği şekil de yapılmış olanları vardır. Bunun yanında daha kalın kabloları kesmek için kablo makasları kullanılabilir. Resim 2.2: Yankeski 2.3. Kargaburun Penseye göre ağız kısmı daha ince ve uzun olması nedeni ile pensenin sığamayacağı yerlerdeki parçaların tutulması ve daha küçük ölçüdeki bükme, kıvı rma ve şekillendirme işlerinde kullanılır. Düz ve eğri ağızlı olmak üzere çeşitleri vardır. Resim 2.3: Kargaburun 2.4. Kablo Soyma Pensi Bu alet ile 6 mm² ye kadar olan iletkenlerin izole dediğimiz kabuk kısımlarını içindeki iletken kı sma zarar vermeden soyabiliriz. Gerekli ayarı yaptıktan sonra iletkenin ucunu sıktığımızda sadece iletkenin üstündeki yalıtkan kısı m kesilir. Pensi açmadan çektiğimizde kesilen kısı m çı kartılarak kablonun ucu açılmış olur. Bunun yanında kablo sıyı rma pensi, kablo ucu ve kablo pabucu sıkma pensi farklı amaçlar için imal edilmişlerdir. Ayrıca daha kalın kabloları soymak amacı ile yapılmış kablo dış kılıf soyma bıçağı da vardır. 14 Resim 2.4: Kablo sıyırma pensi Resim 2.5: Kablo kesme, şekillendirme ve soyma ekipmanları 15 2.5. Keskiler Çok çeşitli amaçlar için yapılmış olan keskilerin ağızların açılış şekline göre adları da değişmektedir. Bunlardan bazılarının resimlerini aşağıda göreceksiniz. Resim 2.6: Keskiler 2.6. Cımbız Kargaburnun tutamayacağı kadar küçük ve kargaburnun zarar verebileceği kadar hassas malzemeleri tutmaya ve çekmeye yarayan bu aleti eline batan küçük tel parçalarını çıkartmak için kullanabileceğin gibi elektronik devrelerdeki malzemeleri sökerken ya da montajını yaparken kullanabilirsin. Aynı zamanda hem elin yanmamış olur hem de yer dar olduğu için daha rahat çalışma yapabilirsin. Resim 2.7: Çeşitli cımbızlar 2.7. Nokta Bir iş aretleme aracıdır. Ayrıca matkapla delik delerken matkap ucunun kaymaması için matkap ucuna yuva açmak için kullanabilirsiniz. 16 2.8. Çizecek (Bız) Bu aleti üzerinde çalışma yapılacak metallerde markalama ve iş aretleme amacıyla kullanabilirsiniz. Çizgilerin daha anlaşılır olması için çizim yapılacak yüzeye bakırsülfat eriyiği sürerek yüzeyi renklendirebilirsiniz. Çizeceğin benzeri olan bı z, biraz daha kalın malzemeden yapılmış olup tornavida gibi sapı vardır. Bu özelliğinden dolayı yumuşak malzemeleri el ile delmek ve ağ aç üzerine tutturulacak vidalar için vida yuvası açmak amacıyla kullanabilirsiniz. Böylelikle vidayı tahtaya daha rahat tutturabilirsiniz. 2.9. Bıçak ve Çakı Çeşitli kesme işlemleri için kullanabilir. Uçlarının kesilmiş ve çalışma dışında kapalı durumda taşınmalıdır. Dik olarak yüklenmemelidir. Aniden kapanması parmaklarınıza zarar verebilir. Ayrıca amacının d ışında tornavida olarak kullanılmasında çeşitli tehlikeleri olabilir. Kesiciler kalın kablo kılıflarının (izoleli kısımların) soyulmasında kullanılır. Resim 2.8: Kablo kesici çakı ve bıçaklar 2.10. Maket Bıçağı Çakıya göre daha keskin olan bu aletin uç kısmı kesmediği zaman kırarak her zaman keskin halde bulundurma avantajı vardır. Bı çaklarını değiştirilebilme özelliğinden dolayı bileme diye bir problemi yoktur. Resim 2.9: Maket bıçağı 17 2.11. Çekiçler Ağırlıkları 100 ila 1500 gram arasında değişir. Kullanım amacına göre çeşitli malzemelerden ve değişik şekillerde yapılır. (Lastik, plastik, prinç, kurşun, demir vs.) Çekicin sapı yerinde oynamamalıdır. Çalışma sırasında fırlamasını önlemek için sapının uç kısmına kama çakılmalı veya kafa yandan delinerek sapa vidalanmalıdır. Sap kısmında ele zarar verebilecek çatlak ve çıkı ntılar bulunmamalıdır. Daha ağır iş çilikler için balyoz adı verilen aletler kullanılır. Lastik Çekiç: Bobinajcılıkta izoleli iletkenlerin zedelenmeden şekillendirilmesi, araba kaportalarındaki küçük darbelerin boyaya zarar vermeden düzeltilmesinde kullanılabilir. Resim 2.10: Lastik çekiç Plastik Çekiç: Genellikle dökümden yapılmış motor kapaklarını ve pervaneleri yerleştirmek ve trafo saclarının düzeltilmesi gibi iş lerde kullanılabilir. Plastik çekiçlerin bulunmadığı hallerde bazı ustalar ağ aç takozlar kullanarak metal çekiçlerin zararlarını önlemektedir. Resim 2.11: Plastik çekiç Metal Çekiçler: Lastik ve plastik çekiçlerin zayıf kaldığı bazı düzeltme ve sıkıştırma iş lemlerinde kurşun ve pirinç çekiçler kullanılır. Demir ve çelikten yapılmış çekiçler ise çivi çakma, kalın metallerin düzeltilmesinde ve keski, murç gibi aletlerle yapılacak tamirat çalışmalarında kullanılır. 18 Resim 2.12: Metal çekiç 2.12. Eğeler Üzerindeki dişler yardımı ile talaş kaldırılarak metallerin yüzeylerinin düzeltilmesi çapaklarının alınması ve istenen biçim ve ölçüye getirilmesi gibi çeşitli tesviye işlemlerinde kullanılır. Özellikle bakır alüminyum gibi yumuşak metallerin eğ elenmesi sı rasında dişleri sık sık dolduğundan tel fırçalar ile temizlenmeleri gerekir. 2.12.1. Eğe Çeşitleri Eğelere şeritlerine göre isim verilmiştir. Yassı (lama) Kare Yuvarlak Balık sırtı (yarım yuvarlak) Bıçak Kılıç Üçgen Bunların yanında kendinden saplı saatçi eğeleri ve özel eğeler de imal edilmiştir. 19 Resim 2.13: Eğe çeşitleri 2.13. Testereler Aynı anda tabakalar halinde talaş kaldırarak kesme iş lemi yapan aletlerdir. PVC boruları kalın kesitli bakır kabloları, metal ve plastik maddeler ile ağ açtan yapılmış malzemelerin kesilmesi iş lemlerinde kullanılır. Testere lamaları, bir inç uzunluğundaki mesafede bulunan diş sayısına göre ince, orta ve kaba olarak imal edilir. Testerelerin kesmesinin kolay olması ileride sıkışmaması için dişlerine çeşitli çaprazlar verilir. Kullanılış yeri ve amacına göre çeşitleri bulunmaktadır. Demir testeresi • Kollu testere • Hidrolik testere makinesi • Daire testere makinesi Ağaç testeresi • Pala • Kolastar • Tilkikuyruğu • Kıl testeresi • Oyma testeresi • El testeresi 20 Resim 2.14: Testereler 2.14. Makaslar Levha şeklindeki (sac, kâğıt, presbant, karton) malzemeleri keserek şekillendirmeye yarayan aletlerdir. Resim 2.15: Çeşitli makaslar 21 UYGULAMA FAALİYETİ 1-Kablolarda kesme-bükme-düzeltme işlemi için kesici, şekillendirici aletlerin kullanmak. 2-Kablo döşeme işlemleri ve saçların şekilllendirilmesi için çekiçleri kullanmak. 3-Metal çapaklarının alınması için eğeleri kullanmak. 4-Kablo, kâğıt ve tenekeleri makas kullanarak kesmek. İşlem Basamakları Öneriler Pense ve yankeskilerle çeşitli kalınlıkta kabloları kullanarak kesme ve bükme işlemleri ile beraber şekillendirme işlemlerini de yapınız. Kargaburunları da kullanarak k ı v ı rma (daire işlemi ) yapınız. Şekilllendirdiğiniz kabloları tornavidaları kullanarak montajını yapınız (Örneğin bir panoya yada prize). Kablo uçlarını açınız. Kabloları bükme ve şekillendirme için penseleri kullanınız. Penseleri çekiç amaçlı olarak kullanmayınız. Eğelerin dişlerinin temizliğini tel fırçalar kullanarak yapınız. Yankeskileri kalın kesitli kablo kesme amaçlı kullanmayınız. Maket bıçakları ve çakıları kullanırken dikkatli olunuz. Kablo uçlarını açmak için yankeskileri kullanabileceğin gibi kablo soyma penslerini de kullanınız. Kablo döşeme iş lemini çatal çivi ve çekiç kullanarak yapınız. Çakma, düzeltme, eğ me iş lemleri için uygun çekici seçiniz. Metal ve tahta üzerindeki çapak alma ve düzeltme i ş lemleri için e ğ e kullanınız. UYGULAMA FAALİYETİ 22 Eğik vida ya da çivileri çekiç kullanarak düzeltiniz. Kabloları döşeyiniz. Metal ve tahta üzerindeki çapakları alınız. Kâğıt veya saçların kesilme iş lemleri için uygun makası seçiniz. Kalın kesitli kabloları ve metalleri kesmek için uygun testere seçimini yapınız. 23 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. 1. Kabloların basit bükme ve şekillendirme işlemlerinde pense kullanılır. 2. Penselerin çekiç yerine veya kalın kesitli kabloların kesilmesi işlerinde kullanılması doğru değildir. 3. Yankeskiler çelik telleri ve çivileri kesmek amacıyla kullanılır. 4. Penselerin ulaşamadığı yerlerde bükme ve çekme amaçlı kullanılan el aleti kargaburundur. 5. Eğelerin dişleri dolduğunda testere veya ince kenarlı eğeler ile temizlenir. 6. Teneke makası bulamadığımız durumda ince sacların kesimi için kağıt makaslarından faydalanabiliriz. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 24 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 Kesici ve delici aletleri öğ renerek, bu aletlerin güvenli kullanım ve uygulama özelliklerini kavrayacak ve aletlerin i ş gören parçalarını tanıyacak ve değişimini yapabileceksiniz. Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlardır: Kesici ve delici aletlerin kullanım amaçlarını, yerlerini, güvenli kullanım özelliklerini ve şekillerini aletleri tanıdıkça öğreneceksiniz. Ayrıca bu aletlerin satıldığı mağazaları gezerek burada çeşitlerini yedek parçalarını ve bu aletlerdeki teknolojik gelişmeleri takip edebilirsiniz. Çevrenizde, atölyenizde bulunan takım çantalarını ve tezgâhlarını inceleyiniz. El ve güç aletlerini kullanan kişilerden de ön bilgi sahibi olabilirsiniz. Matkapları kullanarak basit delme işlemleri yapınız ve burada kullanılan uç çeşidini ve matkap cinsini not ediniz. Kazanmış olduğunuz bilgi ve deneyimleri arkadaş grubunuz ile paylaşınız. 3. KESİCİ VE DELİCİ ALETLER 3.1. Kesici Aletler Metalleri kesmek amacıyla kullanılır ve çeşitli isimlerle adlandırılır; spiral, avuç taşlama, canavar vs. Bu aleti kullanırken çok dikkatli olunması gerekmektedir. Yüksek hızda çalışan aletler olduğundan sı kı tutulması ve kaydırılmaması gerekir. Spiral ile kesme yapılırken dikkatli olunmadığı takdirde aletin ucuna takılan spiral taşı kırılarak elinize veya yüzünüze geldiğinde üzücü kazalara sebep olur. Spiral taşlamaların uçları makinelerin gücüne göre değişik çapta kesme-taşlama yapan uçlar takılmaktadır. Standart olarak 110- 180-230...Ø çapta olanlar kullanılmaktadır. ÖĞRENME FAALİYETİ–3 AMAÇ ARAŞTIRMA 25 Resim 3.1: Kesici (avuç taşlama) taşları ve kesici Resim 3.2: Avuç taşlama parçaları 26 Parça Nu Parça Adı Parça Nu Parça Adı Parça Nu Parça Adı Parça Nu Parça Adı 1 Rulman koruyucu lastik 15 Büyük dişli 29 Vida 43 Vida 2 Rotor rulmanı 16 Rulman kapak sacı 30 Kömür 44 Şalter 3 Rotor 17 Döküm Kafa kapağı 31 Plastik kol 45 Tetik lastiği 4 Sekman (dişli yuvası) 18 Rondela 32 Kömür yatağı 46 Tetik lastiği yayı 5 Rulman Kapak sacı 19 Kafa vidası 33 Plastik ana gövde 47 Tetik 6 Rulman (dişli yuvası) 20 Büyük rondela 34 Pinyon dişli kaması 48 Kondansator 7 Plastik hava kanalı 21 Taş muhafaza saçı 35 Vida 49 Şalter kapağı 8 Taşlama mili kiliti 22 Muhafaza saçı 36 Stator 50 Vida 9 Taşlama mil kilit yayı 23 Vida 37 Plastik Toz koruyucu 51 Büyük dişli kaması 10 Taşlama mil kilit sekmanı 24 Kordon Koruma Hortumu 38 Pinyon dişli 52 Stator vidası 11 Kafa vidası 25 Arka kapak vidası 39 Pinyon dişli rondelası 53 Taşlama mili 12 Döküm kafa 26 Fişli kordon 40 Pinyon dişli somunu 54 Üst flanş 13 Taşlama mili burcu 27 Arka kapak 41 Tescilli marka etiketi 55 Alt flanş 14 Büyük dişli sekmanı 28 Plastik bilezik 42 Kordon tutucu plastik 56 Tablo 3.1: Avuç taşlama aleti parçaları 3.2. Delici Aletler (Matkaplar) Ekseni etrafında dönerek parça üzerinden talaş kaldırmak suretiyle dairesel (silindirik) boşluklar oluşturan kesici takımlara matkap denir. Matkap ucunun takıldığı kısma mandren adı verilir. Matkap uçlarının devir sayıları ve uçlarının bilenme açıları delinecek malzemenin sertliğine göre değişir. 27 Resim. 3.3: Darbeli ve darbesiz matkap Uygun olmayan devirde kullanılan matkap uçları kı sa zamanda körelir veya yanar. Ağzı bozulmuş matkap uçlarının doğru bir şekilde bilenmesi gerekir. Ağaç, demir ve beton delmek için farklı uçlar kullanılmaktadır. Matkap ucu çeşitleri: Elmas uçlu matkap ucu seti Beton yâda duvar delmek amacıyla kullanılır. Düz (delici) uçlu matkap ucu seti Metal levhaların delinmesinde kullanılır. Bu uçlar sac ucu diye de adlandırılır. Resim 3.4: Çeşitli matkap uçları 28 Resim 3.5: Darbeli matkap 1 Mandren 14 Bilya 27 Lastik kablo tutucu 2 Mandren mili 15 Rotor 28 Kablo tutucu klamensi 3 Mil kovanı 16 Stator 29 Kablo tutucu klamensi 4 Yay 17 Bilya 30 Manofaze kordon 5 Dişli 18 Plastik gövde 31 Mandren civatası 6 Pul 19 Etiket sağ 32 Mandren anahtarı 7 Sekman 20 kömür 33 Sap civatası 8 Çelik bilya 21 Kömür yuvası 34 Tanpon plastiği 9 Pinyon dişli 22 Şalter 35 Yrd. kol seti 10 Bilya yatağı 23 Starter 36 Tutma sapı sabitleyicisi 11 Darbe, düz 24 Gövde vidaları 37 Tutma sapı 12 Darbe, düz mili 25 Kondansatör 38 Hizalayıcı 13 Rotor kovanı 26 Etiket Sol 39 Tablo 3.2: Darbeli matkap parçaları 29 Delik delme amacıyla kullanılan makinelerin çeşitleri şunlardır: Kırıcı-delici matkap (darbeli breyz) Kırıcı matkap Tezgah tipi matkap Masa üstü 3.3. Kırıcı Delici Matkaplar El breyzi olarak adlandırılan bu aletin darbeli, darbesiz, çift devirli ve devir ayarlı olmak üzere çeşitleri vardır. Ayrıca gücüne göre matkap ucu takılan mandren kısmı büyük ve küçük matkap uçları için değiştirilebilir. Kı rma işlemleri için kırma konumuna alınarak kırıcı uç takılır. Artık kullanılmayan elle çalışan göğüs matkapları ile de karşılaşabilirsiniz. Resim 3.6: Kırıcı-delici matkap 3.4. Tezgâh Tipi Matkaplar Bu tezgâhlar çok çeşitli amaçlara göre değişik tip ve hı zda imal edildiklerinden gördükleri işin cinsine göre adlandırılır. Bazılarının devir sayısı dönüş yönü ve delme hızı çok basit olarak değiştirilmekte veya programlanabilmektedir. Bu tezgâhların motor gücü yüksek olduğundan delinecek parça tezgâha monte edilmiş mengeneyle sabitlenmelidir. Ayrıca yumuşak malzemeler delinirken çok dikkatli olunmalıdır. 30 Resim 3.7: Tezgah tipi matkap 3.5. El Tipi Matkap Tahta ve benzeri yumuşak yüzeylere delik açmak için kullanılır. Tamamen el-kol gücüne dayalı olarak çalışır. Yapılan işin özelliğine uygun olarak uç seçimi yapılır. Resim 3.8: El tipi matkap 31 UYGULAMA FAALİYETİ 1-Kırıcı-delici ve kesici aletlerle küçük uygulamalar yapmak. İşlem Basamakları Öneriler Delinecek beton veya duvar için uygun matkap ucunu seçerek matkabı hazırlayınız. Matkapla delme iş lemi yapmadan önce tutuş pozisyonunu iyi ayarlayınız. Eğer açılacak delik büyükse önce küçük uçla kılavuz delik açınız. Delme iş lemini aralıklı olarak yapınız ve matkaba sürekli olarak yüklenmeyiniz. Yapılacak iş e göre matkabı darbeli ya da darbesiz konumuna alınız. Kesme ve kırma işlemleri için daha güçlü ve büyük matkapları (Kırıcıları) kullanınız. Kesme delme işlemleri sı rasında mutlaka toz tutucu, kulaklık, gözlük gibi emniyet malzemelerini kullanınız. Delme i ş lemi bittikten sonra vidalama işlemleri için vida uçlu matkap kullanınız. Ağaç zemine vidalama ve delik açma işlemleri yapınız. Ağaç zemine vida montajını matkap kullanarak yapınız. Kesici aletleri kullanırken çok dikkatli olunuz. Spiral kullanılırken mutlaka gözlük kullanınız. Matkaplarla delme iş lemi yaparken uygun uç seçimini yapmalısınız. Delme iş leminde matkabın ve vucut pozisyonun dikkat etmelisiniz. Spiral kullanırken aletin pozisyonunu korumalısın aksi takdirde kesici kı sı m parçalanarak zarar verebilirsiniz. Sac levhaların delinmesinde sac matkap ucu duvar ve betonların delinmesinde elmas uç kullanmalısınız. UYGULAMA FAALİYETİ 32 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. 1. ( ) Betona delik açmak için matkap ucu olarak elmas matkap uçları kullanılmalıdır. 2. ( ) Metalleri delmek için elmas matkap ucu kullanılır. 3. ( ) Matkaplarla delme işlemi yaparken tek elimizi kullanmalıyız. 4. ( ) Spiral ile kesme işi bittikten sonra tamamen durmadan yere bırakılmamalıdır. 5. ( ) Dikey delme işlemleri için tezgâh tipi matkaplar kullanılır. 6. ( ) Matkaplarla delme işlemi, delinecek malzeme cinsine uygun devirle yapılmalıdır. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı, cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 33 ÖĞRENME FAALİYETİ-4 Ölçüm aletlerini tanıyarak temel mesafe ölçümlerini ve mesleğizle ilgili ekipmanların ölçümünü yapabileceksiniz. Çevrenizdeki inşaatçı, manifaturacı, marangoz ve mühendislerin kullandığı uzunluk ölçme aletleri ve görevleri hakkında bilgi edinebilirsiniz. Torna ve bobinaj atölyelerini gözlemleyerek kumpas ve mikrometrenin nasıl kullanıldığını araştırınız. Kumpas ve mikrometreleri kullanarak çevrenizdeki bobin ve diğer elektrik malzemelerinin kalınlık ve çaplarını ölçerek sonuçları arkadaşlarınızla karşılaştırınız. 4. ÖLÇÜM ALETLERİ Bu kısımdaki ölçüm aletleri, mesleğinizle ilgili malzemelerin tam ölçülerde ve verimli bir şekil de kullanabilmeniz için gerek duyacağınız aletlerdir. Örneğin, tesisat yaparken boru ve iletkenlerin boylarını, anahtar, priz ve panoların yüksekliklerinin ölçümünde metre, basit tesviyecilik işlemlerinde kumpas, bobinajda ise tel çaplarının ölçümünde mikrometre ihtiyaç duyulacak malzemelerdendir. Şimdi de bunları nasıl kullanacağını doğru bir ölçmenin nasıl yapılacağını öğreneceksiniz. Ayrıca başka neleri ve nasıl ölçülebileceğini de öğreneceksiniz. Ölçüm aletleri çeşitleri: Şerit metre Katlanabilir metre Kumpas Mikrometre 4.1. Şerit Metre Yaylı olarak 2, 3 ve 5 metrelik olarak yapılabilen bu metreler bırakıldığında ise kendiliğinden kutusu içine toplanabilir. 10, 20 ve 50 metre uzunluğunda yapılan metreler ise bir makara üzerine sarılmış olup inşaat iş lerinde arazi ölçümünde kullanabilirsiniz. Bu metreler temiz tutulmalı, dikkatli kullanılmalıdır. Yaylı metrelerin üzerinde bulunan toka sayesinde kemer takılarak rahatlıkla taşınabilir. ÖĞRENME FAALİYETİ-4 AMAÇ ARAŞTIRMA 34 Şekil 4.1: Şerit metre 4.2. Katlanabilir Metre 20 santimetrelik cetvellerin birleştirilmiş haline benzeyen bu metreleri daha çok marangozlar kullanmakta 1 ve 2 metre boylarında yapılmaktadır. Resim 4.2: Katlanabilir metre 4.3. Mikrometre Kumpastan daha hassas ölçmeler yapılabilecek bir uzunluk ölçü aletidir. Çok ince levhaların kalınlıklarını ve iletkenlerin çaplarını yüzde bir oranında bir hassaslıkta ölçebilir. Resim 4.3: Mikrometre 35 4.4. Kumpas Bu aletle 20 santimetreye kadar derinlik, genişlik ve kalınlık ölçebilir. Milimetrenin yüzde onu, yüzde beşi ve yüzde ikisi oranında hassas ölçmeler yapılabilir. Bir sabit çenesi bir de ve hareketli çenesi vardır. Her iki çenede de karşılıklı ölçü ağızları bulunur. Sabit çeneye bağlı bir cetvel ve bu cetvelin bir kenarında inç diğer kenarında milimetre bölüntüleri vardır. Hareketli çenede de verniye denen inç ve milimetre ondalık bölüntüleri bulunur. Ayrıca hareketli çeneye bağlı kılı ç denen bir parça vardır ki bununla da çeşitli derinlikler ölçülebilir. Yine hareketli çene üzerinde alınan ölçülerin bozulmaması için kaymayı önleyen tespit vidası veya mandalı bulunur. Alt çene tam kapalı iken cetvelin sı fı r çizgisi ile verniyenin sıfır çizgisi çakışmış durumdadır. Resim 4.4: Kumpas kullanımı 36 UYGULAMA FAALİYETİ 1-Çeşitli malzemeler (iletken, matkap ucu) için kumpas ve mikrometre kullanarak ölçüm yapmak. 2-Mesafe ölçümleri için metrelerin kullanmak. İşlem Basamakları Öneriler Ölçülecek mesafenin uzunluğuna göre metre seçimini yapınız. Hassas ölçümler yapılacak yerlerde (tel çapı ) mikrometreyi hazırlayınız. Kalınlık, derinlik ve genişlik ölçümlerini yapmak için kumpası hazırlayınız. Kısa mesafelerin ölçümünde katlanabilir metreyi de kullanabilirsiniz. Hatalı çap ölçümü yapmamak için iletken izolesini temizleyiniz. UYGULAMA FAALİYETİ 37 ÖLÇME VE ĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. 1. ( ) Metreler ile kullanılacak kablo uzunluğu, döşenecek borunun uzunluğu gibi işlerimizde kullanmalıyız. 2. ( ) Katlanabilir metreler ile uzun mesafelerin ölçümünü bir seferde yapabiliriz. 3. ( ) Bobinlerin ve kabloların kesitlerini öğrenmek için mikrometre kullanırız. 4. ( ) Kumpaslar ile kullanılacak malzeme kalınlıklarını ölçebiliriz. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı, cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 38 ÖĞRENME FAALİYETİ-5 Anahtar takımlarını tanıyarak bunları kullanma ve uygulama becerisini kazanacaksınız. Anahtar takımlarını tanımak ve ön bilgi sahibi olmak için yapmanız gereken araştırmalar şunlardır: Anahtar takımlarının satıldığı yerleri gezmeniz ayrıca okulunuzdaki atelye ortamlarını gezerek takım tezgâh ve dolaplarını inceleyiniz. Nerelerde yaygın olarak kullanıldığı sorarak öğ reniniz. Bu aletlerin bakım ve kullanım i ş lemleri ilgili olarak okulunuzdaki teknisyen yâda piyasadaki ustalardan bilgi alınız. Uygun anahtar takımlarını kullanarak çeşitli vida ve somunları sıkma ve açma işi yapınız. 5. ANAHTAR TAKIMLARI Çok çeşitli cı vataların sökülmesinde ve sı kı lmasında kullanılan bu takımlar cı vata veya somunun büyüklüğüne, bulunduğu yere, cı vata başlarının şekillerine göre çok çeşitli şekil ve yapıda imal edilmişlerdir. Kullanırken kendimize doğru çekerek kullanmalıyız. Aksi takdirde iş kazaları oluşabilir. 5.1. Kombine Anahtar Takımı Açıkağızlı anahtar takımlarıdır. İki ucu farklı büyüklükteki cıvatalar için yapılmıştır. Anahtarların iki ucu 20 mm’ye kadar 10–11, 16–17 gibi ardışık numaralarla yapılırken 20 mm’den sonra 20-22, 21-23, 25-28 ve 26-32 gibi farklı büyüklüklerde imal edilir. Resim 5.1: Kombine anahtar takımı ÖĞRENME FAALİYETİ–5 AMAÇ ARAŞTIRMA 39 5.2. Yıldız Anahtar Takımı Açıkağızlı anahtar takımlarının numaralarında; fakat kapalı altı veya on iki köşeli olarak yapılır. Bu anahtarlarında açık yıldız, yarım yıldız gibi çeşitleri vardır. Bazılarının da bir ucu yıldız diğer ucu açıkağızlıdır. Resim 5.2: Yıldız anahtar takımı 5.3. Lokma Anahtar Takımı Açıkağız ve yıldız anahtarların çalışamayacağı derinlikte olan cıvata ve somunlar için kullanılır. Yı ldız anahtarın ucuna benzer şekilde yapılmış olup arka kı sı mlarına takılıp çıkarılabilen kollarla çevrilir. Cı vatanın durumuna göre uzun, kı sa veya mafsallı kollarla çalışmamız gerekebilir. Ayrıca cı rcır denen kol yardımıyla anahtarı yerinden çı kartmadan kolun sağ-sol hareketleri ile sökme ve sı kma işlemleri yapılabilmektedir. Parçaları çok ve küçük olduğundan sacdan yapılmış özel kutuları vardır. Resim 5.3: Lokma anahtar takımı 40 5.4. Alyen Anahtar Bazı cıvataların bulunduğu yer cıvatanın başına anahtar sığmayacak kadar dar olabilir. Bu durumda cı vata başına altıgen veya yı ldız oyuklar açılarak altıgen veya yı ldız alyen anahtarlarla çalışma yapılmaktadır. Resim 5.4: Alyen takımı 5.5. Kurbağacık Anahtar İngiliz anahtarı diye başka bir çeşidi de bulunan bu anahtar açık ağız anahtarlara benzemektedir. Ancak bu anahtarın en önemli özelliği hareketli çenesi yardımıyla a ğız genişliği her cıvata başına göre ayarlanabilir olmasıdır. Resim 5.5: Kurbağacık 5.6. Boru Anahtarı Kurbağacık anahtara benzeyen özelliği özel çene yapısı sayesinde boruları sıkıştırarak çevirebilmesidir. Boruların çapına göre çeşitli büyüklük ve güçte yapılır. 41 Resim 5.6: Boru anahtarı 5.7. Takım Çantası İhtiyaca göre çok katlı ve çok gözlü olarak sac veya PVC malzemeden yapılır. Büyük malzemelerin konduğu bölmeleri olduğu gibi vida, somun gibi küçük malzemelerin de konduğu kapaklı gözlerle donatılmış olanları da vardır. Resim 5.7: Takım çantası Bu çantaya malzemeler belli bir düzene göre konmalı, kesici aletlerin kesici kısımları zarar görmemeli ve aranan aletler kolaylıkla bulunabilmelidir. Resim 5.8: Çanta tipi ve kemer tipi takım çantaları 42 UYGULAMA FAALİYETİ 1-Çeşitli vida ve somunları anahtar takımlarını kullanarak sökme-takma. 2-Çeşitli vida ve somunları Alyen takımlarını kullanarak sıkmak ve açmak. İşlem Basamakları Öneriler İşe başlamadan veya herhangi bir i ş e gitmeden önce takım çantanızda bulunması gerekli olan malzemeleri kontrol ediniz. Sıkılacak borular için boru anahtarları hazırlayınız. Vida özelliğine göre uygun olan yı ldız ya da açıkağızlı anahtar seçimini yapınız. Atölyede bulunan çeşitli vida ve somunları kullanarak anahtar uyumluluğunu test ediniz. Sıkı olan vidaları açmak için lokma takımlarını kullanınız. Alyen anahtar kullanılırken uygun uca uygun alyen olmasını sağlayınız. Takım çantalarınızı düzenli tutunuz. Takım çantanızda eksik ya da çok fazla malzeme bulundurmayınız. Takım çantalarındaki eksik malzeme işlerin bitmemesine sebep olur. Ekstradan malzeme ise fazladan yorulmanıza sebep olur. Uygun vida için uygun olan anahtar takımını kullanınız. Anahtar takımlarının olmadığı yerde penseleri kullanarak vidaları açmak doğru değildir. Takımlarla i ş lerinizi bitirdikten sonra aldığınız yere koymaya özen gösteriniz. UYGULAMA FAALİYETİ 43 44 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. 1. ( ) Takım çantalarında bütün el ve güç aleti bulunur. 2. ( ) Düz ve yı ldız başlı vidaların sökülmesinde ve takılmasında yı ldız ve açık ağızlı anahtarlar kullanılır. 3. ( ) Boru anahtarları alyen anahtarın işini de görür. 4. ( ) Açık ve yıldız ağızlı anahtar takımlarını kullanamadığımız yerlerde lokma takımını kullanırız. 5. ( ) Takım çantalarına gereğinden fazla malzeme koyulmamalıdır. 6. ( ) Yı ldız ve açıkağız anahtar özelliğini, tek bir anahtarda bulabileceğimiz tipleri de vardır. 7. ( ) Farklı çaptaki borular için farklı ağız genişliğinde boru anahtarları kullanılır. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı, cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 45 ÖĞRENME FAALİYETİ-6 Lehimleme malzemelerini kavrayacak ve bunların kullanım ve uygulama özelliklerini öğreneceksiniz. Atölyenizdeki baskı devre hazırlama yapılan k ı s ı mları ve çevrenizdeki elektronik malzeme satan dükkânları gezerek lehim teli, lehim pastası, havya ve çeşitleri hakkında bilgi edininiz. Lehimleme işlemi yapan tamirci dükkânlarını gezerek yapılan işlerden malumat sahibi olunuz. Bütün bu araştırmalarınızı bir yere not ediniz. Toparlamış olduğunuz bütün bilgileri arkadaşlarına sununuz ve sonra da bu faaliyeti okuyarak lehimleme malzemeleri hakkındaki bilgilerini pekiştiriniz. Eksik kalan kısı mları da öğ retmeninize sorarak kafanızdaki soru işaretlerini gider. 6. LEHİMLEME MALZEMELERİ 6.1. Lehimleme Bu iş için iki malzemeye ihtiyaç vardır. Bunlar havya ve lehimden ibarettir. Ancak lehimlemenin daha kolay ve sağlıklı yapılabilmesi için pasta, lehim pompası ve havya altlığı gibi yardımcı malzemelere ihtiyaç vardır. Pasta, lehimlenecek yüzeylerin yağdan ve zararlı kir ve oksitlerden temizlenmesini sağlar. Pompa, daha çok lehim sökme işlemlerinde havya tarafından eritilmiş lehimi emerek yüzeyi temizlemeye yardımcı olur. Bazıları havya üzerine monte edilebilirler. Havya altlığı ise havyanın cinsine göre yapılır kızgın olan havyanın kişiye ve çevreye zarar vermesini önler. Tabanca havyalar için altlığa gerek yoktur. Resim 6.1: Lehim yapma işlemi ÖĞRENME FAALİYETİ-6 AMAÇ ARAŞTIRMA 46 6.2. Havya Elektrikli olarak tabanca, kalem ve ısısı ayarlanabilen elektronik havyalar vardır. Bunlar elektrik devrelerinde iletkenleri birbirine, kablo pabuçlarına ve terminallere lehimlemekte kullanılır. Elektronikte ise elemanların baskı devre üzerine montajı ve sökümünde kullanılır. Isısı ayarlanabilen elektronik havyalar ise yüksek ısının zarar verebileceği bazı eleman ve entegrelerin montaj ve demontajında kullanılır. Ayrıca başka meslek elemanlarının kullandığı daha yüksek güç ve ısıda elektrikli ve gazlı havyalar da bulunmaktadır. Resim 6.2: Havya çeşitleri 47 UYGULAMA FAALİYETİ 1-Lehimlemede kullanılan malzemelerin seçimini yapmak. 2-Plaketten havya ve pompa lehim sökme işlemi yapmak. İşlem Basamakları Öneriler Lehimleme i ş lemleri için uygun lehim tabancası kullanmalısınız. Lehimleme malzemelerini (pasta, lehim teli, ek kablosu ) hazırlayınız. Lehim tabancasını fişe tak ve uygun sıcaklığa gelmesini bekleyiniz. Uygun sı caklığa ulaşan lehim tabancasını ve lehim malzemelerini kullanarak lehimleme işlemini yapınız. Lehim tabancası uygun s ı caklığa gelmesini bekleyiniz. Lehimleme malzemeleri için kaliteli malzeme seçimi yapınız. Lehim pastasını çok kullanmayınız. Lehim tabancasını nereye koyduğunuza dikkat ediniz. UYGULAMA FAALİYETİ 48 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış ve doldurma şeklinde değerlendiriniz. 1. ( ) Lehimlemede sıcaklık önemli değildir. 2. ( ) Lehimleme için lehim teli ve havya yeterlidir. 3. ( ) Lehim yapmak için lehim pastası yeterlidir. 4. ( ) Lehim sökme işlemlerinde …………… kullanılır. 5. ( ) Havya çeşitleri kalem havya, istasyonlu havya, ……………havyadır. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı, cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 49 ÖĞRENME FAALİYETİ-7 Diğer faydalı el ve güç araç çeşitlerini kavrayacak ve bunların kullanım özelliklerini öğreneceksiniz Diğer ö ğ renme faaliyetinde ö ğ rendiğiniz malzemelere ek olarak karşılaşabileceğiniz bütün malzemelerin çeşitlerini, kullanma şekli ve amaçları hakkında hı rdavatçılara, meslek dalındaki ustalara sorarak bilgi edininiz. Bu malzemelerle küçük deneyler yaparak kullanımları ve işlevleri hakkında bilgi sahibi olunuz. 7. DİĞER FAYDALI EKİPMANLAR 7.1. Silikon Tabancası Sıcak ve soğuk silikon tabancaları olarak iki çeşittir. Soğuk silikon tüpler içinde macun şeklinde olup kullanıldıktan sonra üzerinden 24 saat geçmeden yeterli sağlamlığa ulaşmaz. Sı cak silikon ise esnek çubuklar halindedir. Tabancanın rezistansı ile ısıtılarak kullanılır hale gelir. Soğuduktan sonra hemen sertleştiği için kullanımı daha hızlıdır. Resim 7.1: Silikon tabancaları 7.2. Deney Bordu Üzerinde birbiri ile irtibatlı çok sayıda terminal bulunmaktadır. Bu terminallere devre elemanları ve iletkenler monte edilerek bazı elektronik devrelerin deneylerini veya testlerini yapmak mümkündür. ÖĞRENME FAALİYETİ–7 AMAÇ ARAŞTIRMA 50 Resim 7.2: Deney bordu 7.3. Yağdanlık Bazı makinelerin yağlanmasında kolaylık sağlamak için ibrik şeklinde bir ağız ve damlalığa sahiptir. Üzerindeki mandal ile pompalayarak istenen miktardaki yağın ilgili noktaya akıtılmasını sağlar. Resim 7.3: Yağdanlık 7.4. Merdiven Çeşitli yüksekliklere ulaşmak veya çalışmak amacıyla kullanılan merdivenlerin özelliği ve yüksekliği ihtiyaca göre değişmektedir. Tek parçalı sabit boyda olduğu gibi çok parçalı katlanarak ya da teleskopik olarak basit bir mekanizma ile uzayıp kısalabilen çeşitleri vardır. A tipi veya kule tipi merdivenler herhangi bir yere dayanmadan kullanılabilecek şekil de yapılmıştır. Üzerinde çalışılan merdivenler en az 150 kg’lık bir yüke dayanabilecek sağlamlıkta yapılmalıdır. 51 Resim 7.4: Çeşitli merdivenler 7.5. Spatula Genellikle duvar veya zemindeki küçük tamiratlarda alçı ile yapılabilecek sıvama ve kazıma işlemlerinde kullanılır. Çeşitli boyda yapılabilir. Resim 7.5: Spatula 7.6. Murç Duvar veya zeminde yapılacak tamiratlarda kı rma veya delik delme amacıyla kullanılan çelikten yapılmış keski veya delicilerdir. Zamanla çekiçle yapılan darbeler sonucu arka kı sı mlarında yayılma ve pullanmalar oluşur. Keskin kenarlı olan bu pullanmaların çalışana zarar vermemesi için zamanında taşlanarak temizlenmesi gerekmektedir. Bazen darbe sonucu koparak fı rlayan bu parçalar vücudun çeşitli yerlerine çakılarak ciddi yaralanmalara sebep olmaktadır. Resim 7.6: Murç ve çekiç 52 7.7. Mengene Üzerinde çalışma yapılacak ( eğ eleme, kesme, kı vı rma, montaj ve demontaj…) parçayı sıkı ca sabitlemeye yarar. Çeşitli şekilleri vardır. Marangozların kullandığı bir çeşit mengeneye ise işkence adı verilir. Resim 7.7: Mengene 7.8. Çektirme Bulunduğu yere sı kı ca geçirilmiş bir malzemeyi ( rulman ve çeşitli yataklar) çıkarmaya yarar. İki veya üç çeneli olarak imal edilir. Çektirme ile sökülemeyen malzemeleri daha fazla zorlamadan preslerle sökme yoluna gitmek daha doğru bir hareket olur. Resim 7.8: Çektirme 7.9. Zımpara Metal, tahta ve daha başka maddelerin yüzünü aşındırıp düzeltmeye ve parlatmaya yarayan üstüne zı mpara tozu yapıştırılmış kalın kâğıt veya bez malzemelerdir. Birim yüzeydeki zı mpara tozu miktarına göre numaralandırılmış olup numaralar yükseldikçe inceliği artar. 53 UYGUN TANE BÜYÜKLÜKLERİ: 100 120 150 180 220 240 280 320 360 400 500 600 800 1000 Resim 7.9: Zımparalar 7.10. Giyotin Makası Sac, prespant gibi çeşitli kalınlıktaki levhaları kesmek için kullanılan bu tezgâhın elle veya elektrikle çalıştırılan çeşitleri vardır. Bu tezgâhta çalışırken iş güvenliği tedbirlerini ihmal etmemek gerekir. Resim 7.10: Kollu giyotin makası 7.11. Bileme Taşı Kesme ve delme iş lerinde kullanılan çeşitli el aletlerinin uçlarının köreldiğinde bilenmesi amacıyla kullanılır. Bu tezgâhta çalışırken koruyucu gözlük mutlaka kullanılmalı, yan kapaklar ve dayama siperleri iptal edilmemelidir. Bileme için uygun kalınlıkta (ince kumlu) taşlar kullanılmalıdır. 54 Resim 7.11: Bileme taşı 7.12. Su Terazisi Montajı yapılmakta olan bir malzemenin düşey ve yatay düzgünlüğünü kontrol etmek için kullanılır. Bu iş için cam tüp içinde bulunan sı vı içindeki hava kabarcığından faydalanılır. İnşaat ustaları tuğla veya fayansın düzgünlüğünü, marangozlar ise montajını yaptıkları bir kapı veya dolabın düzgünlüğünü kontrol ederler. Resim 7.12: Su terazisi 7.13. Perçin Makinesi İnce sac ve metallerde iki yüzeyin birleştirilmesi amacıyla manuel olarak kullanılan perçin atma makinelerine denir. Kullanılışı gayet kolaydır, bunun için önceden her iki levha için açılmış birer delikli yüzey olmalıdır. Birleştirilecek iki delikli yüzey birbirine temas ettirilerek perçin vidası takılır ve uç kısım perçin makinesi vasıtasıyla sıkıştırılır. 55 Resim 7.13: Perçin makinesi 7.14. El Feneri Karanlık veya ulaşılması zor yerlerin aydınlatılması için kullanılır. Çeşitli özellikte ve büyüklükte olanları vardır. Kullanım yerlerine göre özellikleri değişir (su altı, nemli yer, normal koşullar için). El fenerlerinin içinde piller uzun sure bırakılmamalıdır. Resim 7.14: El feneri 56 UYGULAMA FAALİYETİ 1-Silikon yapmak. 2-Motor kapaklarının çektirme kullanarak sökmek. 3-Bileme işlemlerinin yapmak. 4-Metal plakaların perçinle birleştirmek 5-Su terazisi kullanarak düzgünlük kontrolü yapmak. İşlem Basamakları Öneriler Dolgu veya yalıtım amaçlı iş lemler için silikon ve tabancasını hazırlayınız. Montajı yapılacak malzemelerin düzgünlüğünü korumak için su terazisini hazırlayınız. Metal plakaların ve levhaların tutturulması için perçin tabancasını hazırlayınız. Motor kapaklarını sökülmesi için çektirme hazırlayınız. Mengene ve diğer ekipmanlarının Paslanmaması ve hareket kolaylığı için yağdanlık hazırlayınız. Yüzeylerin parlatılması ve ince talaşların alınması için uygun z ı mparaları hazırlayınız. Bileme taşını kullanırken mutlaka gözlük kullanmalısınız. Su terazisi ile ölçüm yaparken terazinin bulunduğu yere dikkat etmelisiniz. Yapacağınız i ş e göre uygun z ı mpara seçimi yapmalısınız. Çekiç-murç kullanırken elinize dikkat etmelisiniz. Merdivenleri kullanırken emniyet tedbirini almadan merdivene çıkmayınız. Silikonları kullandıktan sonra silikonun ağzını açık bırakmayınız. Deney bordlarında devre kurarken kullanacağınız atlama iletkenleri kalın kesitli olması bord deliklerini bozacağından bord deliklerine uygun iletken takınız. UYGULAMA FAALİYETİ 57 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. 1. ( ) Metallerin üzerindeki talaşların alınması ve parlatılması için murç kullanılmalıdır. 2. ( ) Motor kapaklarının sökülmesi için çektirme kullanılır. 3. ( ) Malzemelerin montajında denge kontrolü yapılması için su terazisi kullanılır. 4. ( ) Yalıtkanlık ya da dolgu amaçlı olarak kullanılan sı cak ve soğuk cinsleri olan malzeme deney bordudur. 5. ( ) İnce saç ve metallerin kesilmesinde ve şekillendirilmesinde giyotin makası ve bükme presi kullanılır. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı, cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 58 ÖĞRENME FAALİYETİ-8 İş güvenliği ile ilgili ekipmanları kavrayacak, bunların kullanım amaçlarını ve kullanım yerlerini bileceksiniz. İş güvenliği el ve güç aletlerini sağlıklı kullanmak çok önemlidir ve hayatî değer taşır. İş güvenliğini malzemeyi kullanan ve malzeme açısından önemlerini araştırarak not ediniz. Çı kan sonuçları arkadaşlarınla karşılaştır. Hangi iş te hangi güvenlik malzemeleri kullanılmalıdır? Bu sorularının yanıtlarını güvenlik malzemeleri satan ve kullanan kişilerden öğrenebilirsiniz. 8. İŞ GÜVENLİĞİ İLE İLGİLİ EKİPMANLAR 8.1. İş Gözlüğü Gözleri toz, talaş, gaz ve zararlı ışınlardan korumak için kullanılır. Kaynakçı gözlüğü, oksijen kaynağı yapılırken gözleri ısı, ışık, toz ve talaşlardan korumak için kullanılır. Ark kaynağı yapımında özel kaynakçı maskesi kullanılır. Taşlama gözlüğü, zımpara taşında yapılan bileme işlemleri ve zımpara taşı ile yapılan kesme ve taşlama faaliyetlerinde göze kaçabilecek çapaklardan korunmak için kullanılır. Bunlardan farklı olarak tozlu ve gazlı iş lerde çevresi tamamen kapalı koruyucu gözlükler kullanılmaktadır. Resim 8.1: Gözlük ÖĞRENME FAALİYETİ-8 AMAÇ ARAŞTIRMA 59 8.2. Toz Tutucu İç organları zararlı tozlardan korumak üzere imal edilmiştir. Zararlı gazlardan korunmak için gaz maskeleri kullanılmaktadır. Gaz maskelerinde kullanılan süzgeçler her gaz çeşidi için ayrı özellik taşıdığından çalışma ortamında bulunan gaz çeşidine göre süzgeç seçilmesi daha faydalı olacaktır. Resim 8.2: Toz Tutucu 8.3. Çizme Yapılan iş in niteliğine göre seçilir. İnşaat iş lerinde su geçirmeyen lastik çizmeler kullanılırken elektrikçilikte yüksek voltajlara dayanıklı kauçuk çizmeler kullanılır. Ayrıca hamaliye iş lerinde ayakları korumak için burun ve topukları çelik gibi sert malzemelerle takviye edilmiş çizme ve botlar kullanılır. Resim 8.3: Çizme 8.4. Eldiven Her iş ve meslek gurubu için özel eldivenler imal edilmiştir. Kasaplar için çelik örgülü, tı bbi çalışmalar için sterilize edilmiş ve elin hassasiyetini etkilemeyen özel eldivenler, çok sıcak çalışmalar için yanmaz amyant eldivenler ve aside dayanıklı dayanıklı eldivenler gibi burada adı geçmeyen çok çeşitli eldivenler yapılmaktadır. Aşağıda mesleğinizle ilgili iki eldiven çeşidinden bahsedilecektir. 60 Resim 8.4: Eldiven 8.4.1. Kauçuk Eldiven Bu eldiven daha çok elektrikle ilgili ve gerilim altında yapılan çalışmalarda kullanılır. Orta gerilim eldiveni sadece açma-kapama, hatlarda geçici topraklama yaparken ve gerilim detektörü ile çalışırken ikinci bir yalıtkan ile birlikte kullanılır. İşi bitince özel torbasında pudralanarak saklanmalıdır. Hayatî önem taşıdıklarından iyi korunmalı, kullanılmadan önce sağlamlıklarını kontrol etmek için şişirilerek delik olup olmadıklarına bakılmalıdır. Maliyetleri yüksek olduğundan alçak ve orta gerilim eldivenleri ayrı ayrı imal edilir. Satın alırken alçak gerilim eldiveni 5 000 volt, orta gerilim eldivenleri ise 72 000 volt ile test edilmiş olmalıdır. İmal tarihi üzerinden bir yıl geçmiş olanlar kullanılmamalıdır. Resim 8.5: Kauçuk eldiven 8.4.2. Deri Eldiven Daha çok inşaat ve demir işleri gibi ele zarar verebilecek basit çalışmalarda iş eldiveni olarak kullanılır. Buna benzer olarak polyesterden yapılmış, dayanıklılığı arttırılmış iş eldivenleri de imal edilmektedir. Resim 8.6: Deri eldiven 61 UYGULAMA FAALİYETİ 1-El ve güç aletlerini kullanarak yapmış olduğunuz işlemlerde güvenlik ekipmanları kullanımı. İşlem Basamakları Öneriler Metalleri kesmeye başlanmadan önce gözlük ve maske yanında bulundurunuz. Elektrikle u ğ raşırken çarpılmalardan korunmak için (yalıtkanlık için) eldiven ve çizmeleri hazırlayınız. Kirli ve tozlu yerlerde çalışmaya başlamadan önce temiz toz tutucuları ve kulaklıkları hazırlayınız. Metallerin kesilmesinde, taşlanmasında mutlaka gözlük kullanmalısınız. Yalıtkanlığı sağlamak için mutlaka eldiven ve çizme mutlaka kullanılmalıdır. Tozlu ve kirli yerlerde çalışırken mutlaka toz tutucuları kullanınız. UYGULAMA FAALİYETİ 62 63 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. 1. ( ) Tozlu ve kirli yerlerde çalışırken kullanılan toz tutucuların temiz yâda kirli olmasından çok sağlam olması önemlidir. 2. ( ) Kırma işlemleri için deri eldiven elektrikle uğraşırken kauçuk eldiven kullanılır. 3. ( ) Talaş alma, taşlama ve spiralle çalışırken gözlük kullanımı şarttır. 4. ( ) Zararlı gazlardan ve tozlardan zarar görmemek için toz tutucular ve gaz maskeleri kullanılır. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı, cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 64 MODÜL DEĞERLENDİRME UYGULAMALI ÖLÇME ARAÇLARI (PERFORMANS TESTLERİ) Modülün Adı El ve Güç Aletleri Amaç Bu modül sonunda gerekli atelye ortamı ile el güç aletleri donanımları sağlandığında her türlü el ve güç araçlarını tanıyarak güvenli, verimli, amacı ve tekniğine uygun olarak kullanımının yapılması. Öğrencinin Adı…: Soyadı: Sınıfı : Nu….: ……………………… ……………………... ……………………... AÇIKLAMA: Aşağıda listelenen davranışların her birinde öğ rencide gözleyemediyseniz (0), Zayıf nitelikli gözlediyseniz (1), Orta düzeyde gözlediyseniz (2), ve iyi nitelikte gözlediyseniz (3) rakamın altındaki ilgili kutucuğa X işareti koyunuz. GÖZLENECEK DAVRANIŞLAR 0 (kötü) 1 (zayıf) 2 (orta) 3 (iyi) Kontrol ve vida sıkma aletleri kullanmak A)Kontrol kalemi kullanımı B)Tornmavidaların kullanımı Basit kesici ve şekillendirici aletleri kullanmak A)Pense,Yankeski,Kargaburun,Kablo soyma pensi, Cımbız B)Keski, Maket bıçağı, Çekiçler, Testere, Makas kullanımı Kesici ve Delici Aletleri kullanmak A)Matkapların kullanımı B)Spiral kullanımı Ölçüm aletlerini kullanmak A)Metre kullanımı B)Kumpas, Mikrometre kullanımı Anahtar takımlarını kullanmak A)Açık, Yıldız ağızlı anahtarların kullanımı B)Lokma takımı, Allen, Boru Anahtarı, Kurbağacık kullanımı Lehimleme malzemelerini kullanmak A)Lehim tabancaları seçimi B)Lehimleme malzemeleri seçimi Diğer faydalı ekipmanları kullanmak A)Murç, mengene, zımpara, yağdanlık kullanımı B)Perçin makinesi, Deney bordu, Slikon, Su terazisi kullanımı Güvenlik aletlerini kullanmak A)Eldiven, Gözlük, Çizme ve diğer ekipmanların kullanımı TOPLAM PUAN MODÜL DEĞERLENDİRME 65 CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİYETİ-1 CEVAP ANAHTARI 1 Y 2 D 3 D 4 Y 5 D 6 Y 7 Y 8 D 9 D 10 Y ÖĞRENME FAALİYETİ–2 CEVAP ANAHTARI 1 D 2 D 3 Y 4 D 5 Y 6 Y ÖĞRENME FAALİYETİ–3 CEVAP ANAHTARI 1 D 2 Y 3 Y 4 D 5 D 6 D CEVAP ANAHTARLARI 66 ÖĞRENME FAALİYETİ–4 CEVAP ANAHTARI 1 D 2 Y 3 D 4 D ÖĞRENME FAALİYETİ–5 CEVAP ANAHTARI 1 Y 2 D 3 Y 4 D 5 D 6 D 7 Y ÖĞRENME FAALİYETİ–6 CEVAP ANAHTARI 1 Y 2 D 3 Y 4 Pompa 5 Tabanca ÖĞRENME FAALİYETİ–7 CEVAP ANAHTARI 1 Y 2 D 3 D 4 Y 5 D ÖĞRENME FAALİYETİ–8 CEVAP ANAHTARI 1 Y 2 D 3 Y 4 D 67 KAYNAKLAR El ve Güç Aletleri Katalogları. ACIELMA Faruk, USTA Mehmet,. Elektrik Atölye ve laboratuar İş ve İşlem Yaprakları 9.sınıf M.E. B. İstanbul, 2004. İnternette Hırdavat-Nalburiye Satışı ve Tanıtımı yapan Firmaların Siteleri. Öğrt.Görv. PAKSOY Muhittin, El Ve Güç Aletleri Kullanımı Ders Notları BURSA, 2002. Teknik Öğrt. KAÇAR Bahadır, Ders Notları, İSTANBUL, 2005. Teknik Öğrt. GÜNDOĞDU İsmail, El ve Güç Aletleri Resimleri, BURSA, 2005. KAYNAKLAR