Elektirik - Elektronik Elektiriksel Büyüklüklerin Ölçülmesi T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ ELEKTRİKSEL BÜYÜKLÜKLER VE ÖLÇÜLMESİ ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; • Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğ retim materyalleridir (Ders Notlarıdır). • Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğ renmeye rehberlik etmek amacıyla öğ renme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. • Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğ itim öğ retim sı rasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. • Örgün ve yaygın eğ itim kurumları, iş letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşılabilirler. • Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. • Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz. i AÇIKLAMALAR...............................................................................................................iv GİRİŞ ..................................................................................................................................1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1.................................................................................................3 1. ÖLÇÜ ALETLERİ...........................................................................................................3 1.1. Ölçmenin Önemi........................................................................................................3 1.2. Elektriksel Ölçü Aletlerinin Tanıtılması......................................................................4 1.2.1. Yapısına Göre Ölçü Aletleri...................................................................................4 1.2.2. Ölçtüğü Büyüklüğü Gösterme Şekline Göre...........................................................5 1.2.3. Kullanım Yerlerine Göre Ölçü Aletleri..................................................................7 1.3. Çeşitli Elektriksel Ölçü Aleti Tanımları ......................................................................8 1.4. Ölçü Aletlerine Ait Terimler.....................................................................................10 1.4.1. Doğruluk Derecesi...............................................................................................10 1.4.2. Duyarlılık............................................................................................................10 1.4.3. Sabite..................................................................................................................10 1.4.4. Ölçme Sınırı ........................................................................................................11 1.4.5. Ölçme Alanı ........................................................................................................11 1.4.6. Ölçü Aletlerinin Enerji Sarfiyatı ..........................................................................11 1.4.7. Ölçü Aleti Şeçimi ve Kullanımı ...........................................................................11 1.5. Analog Ölçü Aletleri................................................................................................12 1.5.1. Analog Ölçü Aletlerinin Ortak Özellikleri............................................................12 1.5.2. Analog Ölçü Aletlerinin Mekanik Kısımları.........................................................15 1.6. Dijital Ölçü Aletlerinin Genel Tanımı.......................................................................17 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................21 ÖĞRENME FAALİYETİ-2...............................................................................................23 2. DİRENÇ ÖLÇME..........................................................................................................23 2.1. Direnç ve İletken......................................................................................................23 2.2. İletken Direncini Etkileyen Faktörler........................................................................23 2.2.1. Direnç Değerinin İletkenin Boyu ile Değişimi......................................................24 2.2.2. Direnç Değerinin İletkenin Kesiti ile Değişimi.....................................................25 2.2.3. Direnç Değerinin İletkenin Cinsi ile Değişimi......................................................25 2.2.4. Direncin Sıcaklıkla Değişimi...............................................................................27 2.3. Direnç Değerinin Ölçülmesi.....................................................................................27 2.3.1. Ohmmetre ile Direnç Ölçümü..............................................................................27 2.3.2. Analog Ohmmetre ile Ölçme...............................................................................27 2.3.3. Dijital Ohmmetre ile Ölçme.................................................................................28 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................30 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................32 ÖĞRENME FAALİYETİ-3...............................................................................................33 3. ENDÜKTANS ÖLÇME.................................................................................................33 3.1. Bobinin Endüktansı ..................................................................................................33 3.2. Endüktansı Etkileyen Faktörler.................................................................................34 3.3. Endüktans Değerinin Ölçülmesi................................................................................35 3.3.1. Lcrmetre ile Endüktans Değerinin Ölçülmesi.......................................................35 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................36 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................38 ÖĞRENME FAALİYETİ-4...............................................................................................39 İÇİNDEKİLER ii 4. KAPASİTE ÖLÇME......................................................................................................39 4.1. Kondansatör Kapasitesi............................................................................................39 4.2. Kapasiteyi Etkileyen Faktörler..................................................................................39 4.3. Kapasitesinin Ölçülmesi...........................................................................................40 4.3.1. LCR Metre ile Kapasite Ölçümü..........................................................................40 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................42 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................43 ÖĞRENME FAALİYETİ 5................................................................................................44 5. AKIM ÖLÇME..............................................................................................................44 5.1. Elektrik Akımı ve Tanımı.........................................................................................44 5.2. Doğru ve Alternatif Akım.........................................................................................44 5.2.1. Doğru Akım........................................................................................................44 5.2.2. Alternatif Akım...................................................................................................45 5.3. Ampermetre Yapısı ve Çeşitleri................................................................................46 5.4. Ampermetreyi Devreye Bağlama ve Akım Ölçme.....................................................47 5.5. Akım Trafosu Kullanarak Akım Ölçme....................................................................48 5.5.1. Akım Transformatörleri.......................................................................................48 5.6. Pens Ampermetreler.................................................................................................49 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................50 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................54 ÖĞRENME FAALİYETİ-6...............................................................................................55 6. GERİLİM ÖLÇME........................................................................................................55 6.1. Gerilimin Tanımı......................................................................................................55 6.2. Voltmetrenin Yapısı ve Tanımı.................................................................................55 6.3. Voltmetreyi Devreye Bağlamak ve Gerilim Ölçmek.................................................56 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................57 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................59 ÖĞRENME FAALİYETİ-7...............................................................................................60 7. AVOMETRELER..........................................................................................................60 7.1. Ölçme İlkesi ve Kullanma Tekniği............................................................................60 7.2. Analog Avometre ile Ölçüm Yapmak.......................................................................61 7.3. Dijital Avometre ile Ölçüm Yapmak.........................................................................62 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................64 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................68 ÖĞRENME FAALİYETİ-8...............................................................................................69 8. FREKANS ÖLÇME.......................................................................................................69 8.1. Frekansın Tanımı......................................................................................................69 8.2. Frekans Metrenin Yapısı ve Çeşitleri........................................................................70 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................71 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME..................................................................................73 ÖĞRENME FAALİYETİ-9...............................................................................................74 9. İŞ VE GÜÇ ÖLÇME......................................................................................................74 9.1. Güç Ölçme...............................................................................................................74 9.1.1. Ampermetre ve Voltmetre Yardımı ile Güç Ölçmek.............................................74 9.1.2. Wattmetrelerin Yapısı ve Çeşitleri.......................................................................75 9.2. İş Ölçmek.................................................................................................................75 9.2.1. Sayaçların Yapısı ve Çeşitleri..............................................................................76 iii UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................77 ÖLÇME DEĞERLENDİRME.........................................................................................81 ÖĞRENME FAALİYETİ-10.............................................................................................82 10. OSİLASKOP...............................................................................................................82 10.1. Osilaskobun Tanıtılması .........................................................................................82 10.2. Osilaskop ile Aşağıdaki Değerler Ölçülebilir..........................................................83 10.3. Osilaskop ile Ölçüm Yapmak.................................................................................83 10.4. Gerilim Ölçmek......................................................................................................84 10.5. Frekans Ölçmek......................................................................................................84 UYGULAMA FAALİYETİ ............................................................................................86 ÖLÇME DEĞERLENDİRME.........................................................................................91 MODÜL DEĞERLENDİRME...........................................................................................92 CEVAP ANAHTARLARI.................................................................................................95 KAYNAKLAR..................................................................................................................99 iv AÇIKLAMALAR KOD 522EE0017 ALAN Elektrik Elektronik Teknolojisi DAL/MESLEK Alan Ortak MODÜLÜN ADI Elektriksel Büyüklükler ve Ölçülmesi MODÜLÜN TANIMI Elektriksel büyüklüklerin doğru ve güvenli bir şekilde ölçülmesine yönelik bilgi ve becerilerin kazandırıldığı bir öğrenme materyalidir. SÜRE 40/32 Saat ÖN KOŞUL Ön koşul yoktur. YETERLİK Elektriksel büyüklükleri tanımlayarak ölçümünü hatasız olarak yapmak. MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Gerekli ölçü aletleri ve araç gereçler ile donatılmış laboratuar ortamında ölçmenin önemi, ölçü aletlerinin ortak özelliklerini kavrayarak, elektriksel büyüklükleri doğru ve güvenli bir şekilde farklı ölçü aletleri kullanarak ölçebileceksiniz. Amaçlar 1. Elektriksel büyüklüklerin hatasız ve güvenli bir şekilde ölçümünü sağlayacak özeliklere sahip ölçü aletini seçebileceksiniz. 2. Direnç değerinin bağlı olduğu faktörleri kavrayarak direnç ölçümünü ohmmetre ile hatasız yapabileceksiniz 3. Endüktans değerinin bağlı olduğu faktörleri kavrayarak endüktans ölçümünü Lcrmetre ile hatasız olarak yapabileceksiniz. 4. Kapasite değerinin bağlı olduğu faktörleri kavrayarak kapasite ölçümünü Lcrmetre ile hatasız olarak yapabileceksiniz. 5. Değişik değerlerdeki akımı, uygun ampermetre ile gerekli bağlantıyı yaparak hatasız ölçebileceksiniz. 6. Değişik değerlerdeki gerilimi, uygun voltmetre ile gerekli bağlantıyı yaparak hatasız ölçebileceksiniz. 7. Değişik tipteki multimetrelerin (Avometre) gerekli bölüm ve kademe ayarlarını yaparak akım, gerilim, direnç, endüktans ve kapasite değerlerini tekniğe uygun ve hatasız ölçebileceksiniz. 8. Gerekli bağlantıyı yaparak frekans ölçümlerini hatasız yapabileceksiniz. 9. Farklı metotlara göre gerekli bağlantıyı yaparak iş ve güç ölçümlerini, hatasız yapabileceksiniz. AÇIKLAMALAR v 10. Osilaskop ile gerekli ayarlamaları yaparak gerilim ve frekans ölçümlerini, hatasız yapabileceksiniz. EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Ölçme laboratuvarı, ölçü aletleri imal edilen iş letmelerde gezi, internet ortamında inceleme ve araştırma yapma. Analog ölçü aletleri, dijital ölçü aletleri, pano tipi ölçü aletleri, ölçü aletleri katalogları, değişik uzunluk kesit ve malzemeden yapılmış iletkenler, analog-dijital ohmmetre, değişik endüktansa sahip bobinler, analog dijital Lcrmetre, değişik kapasitelerde kondansatörler, ampermetreler, pens ampermetre, akım trafosu, voltmetreler, gerilim trafosu, multimetreler (Avometre), frekans metreler, wattmetre, elektrik sayaçları, osilaskop, ayarlı güç kaynağı, frekans jeneratörü, çeşitli güçte alıcılar. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Modül ile kazandırılacak yeterliğin, ö ğ renci tarafından kazanılıp kazanılmadığını ölçen bir uygulama modül sonuna konulmuş olup bu uygulama ile elektriksel büyüklüklerin ölçülmesi modülü ile hedeflenen yeterliklere ulaşılma düzeyi ölçülebilir. vi 1 GİRİŞ Sevgili Öğrenci, Elektrik-elektronik alanında elektriksel büyüklüklerin ölçülmesi son derece önemli bir yer tutmaktadır. Günümüzde elektrik enerjisi diğer enerji kaynaklarına göre taşıdığı üstünlükler dolayısı ile son derece yaygın olarak kullanılmaktadır. Endüstride ve konutlarda birçok araç gereç, makine ve teçhizat elektrik enerjisi ile çalıştırılmaktadır. Özellikle sanayi alanlarında elektrik enerjisinin verimli bir şekilde kullanılması, çalışan cihazların çalışma şekli ve çalışma devamlılığı kadar çalışma güvenliği ve çı kabilecek muhtemel arızaların önlenmesi üzerinde titizlikle durulan bir konudur. Bunun içinde çalışan elektrikli cihazların uygun elektriksel parametrelerde çalıştırılması gerekmektedir. Bu durum elektrik enerjisine ait büyüklüklerin hatasız, doğru ve tekniğine uygun ölçümünü gerektirmektedir. Elektriksel büyüklüklerin ölçülmesi ve doğru olarak değerlendirilmesi endüstriyel uygulamalarda sistemlerin doğru ve güvenli olarak çalışma kontrolünü, hata analizi yapmayı, meydana gelebilecek muhtemel arızalara karşı önlem almayı, oluşmuş arızalarda ise arıza sebebinin bulunması ve tekrarının önlenmesini sağlamaktadır. Bu yüzden elektrik-elektronik alanında çalışan her seviyedeki teknik elemanın nitelikli ölçme, ölçü aletlerini kullanma ve elektriksel ölçümleri hatasız yaparak, ölçüm sonuçlarını değerlendirebilmelidir. Aynı zamanda her türlü elektriksel büyüklük için uygun ölçü aletini uygun özelliklerde seçebilmelidir. Ayrıca her türlü ölçü aletinin bağlantısını yapma ve ölçülen değeri doğru olarak okuma bilgi ve becerisine sahip olmalıdır. Bu modülü başarı ile tamamladığınızda siz de, elektriksel büyüklüklerin ölçümünde kullanılan ölçü aletlerini tanıyacak, yapılacak ölçüme uygun ölçü aletini seçebilecek, bağlantılarını tekniğe uygun kurarak ölçümleri hatasız yapabileceksiniz. Bu becerileri tam olarak kazanmanız, alanınızda nitelikli bir teknik eleman olmanız için son derece önemlidir. GİRİŞ 2 3 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 Elektriksel büyüklüklerin hatasız ve güvenli bir şekilde ölçümünü sağlayacak özeliklere sahip, ölçü aletini seçebileceksiniz. Ölçme ve ölçüm yapmanın önemini, hangi alanlarda niçin ölçümler yapıldığını tartışınız. Resim 1.1: Ölçme hayatımızda önemli bir yeri var Ölçme, herhangi bir büyüklüğü kendi cinsinden kabul edilen bir birimle karşılaştırmak demektir. Resim 1.1’de bazı ölçümler resimlendirilmiştir. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ 1.1. Ölçmenin Önemi Ölçme, bugün gündelik hayatımızda çokça kullandığımız bir iş lem olup uzunluğu metre, ağırlığı kilogram, sıcaklığı santigrat ve sıvı hacimlerini litre ile ölçmekteyiz. Herhangi bir uzunluk miktarı ölçülürken dünyada herkes tarafından kabul edilen 1 metrelik uzunluğun ölçülecek uzunluk içerisinde ne kadar bulunduğunun karşılaştırılması yapılır. Diğer tüm ölçme i ş lemlerinde mantık aynıdır. Günlük hayatta ölçüm yapmak ve herhangi bir büyüklüğü, o büyüklüğün birimi ile karşılaştırmak işlemi ile farkında olarak veya olmadan çoğu kez karşılaşıp ölçme yapmadan birçok i ş lemlerimizi sonuçlandıramamaktayız. Alacağımız ürünü standart birimi ile karşılaştırıp miktarını ve fiyatını tespit etme ihtiyacı, ölçme işlemini zorunlu kılan bir faktördür. Elektriksel büyüklüklerinin ölçülmesi, yani kendi birimi ile karşılaştırmasını da zorunlu kılan faktörler mevcuttur. Bunlar: Harcanan elektrik enerjisini ölçmek, alıcının çalışma standartlarına uygun elektriksel büyüklükler ile çalışıp çalışmadığını kontrol ederek sürekli ve kesintisiz çalışmayı sağlamak, ölçülen elektriksel büyüklüğün değerine göre istenmeyen durumlar için önlem almak, elektrik ve elektronik elemanlarının sağlamlık kontrolünü yapmak, devre veya devrelerde arıza tespiti yapmak ve enerji olup olmadığını kontrol etmek bu zorunluluğu meydana getiren faktörlerden bazılarıdır. ÖĞRENME FAALİYETİ-1 AMAÇ ARAŞTIRMA 4 Fiziksel büyüklüklerin ölçülmesinde, her büyüklük için bir ölçü birimi kullanıldığı gibi, elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde de elektriksel birimler kullanılır. 1.2. Elektriksel Ölçü Aletlerinin Tanıtılması Resim 1.2: Tipik elektrik ölçü aletleri Elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde kullanılan ölçü aletleri çok çeşitli tip ve modellerde olmasına karşılık, (Resim 1.2) bazı ortak özellikleri yönü ile aynı çatı altında gruplandırılabilirler. Bu gruplandırmalar, ölçtüğü büyüklüğün doğruluk derecesine göre, ölçü aletlerinin gösterme şekline göre ve kullanma yerine göre yapılmaktadır. 1.2.1. Yapısına Göre Ölçü Aletleri Yapısına göre elektriksel ölçü aletleri, kendi aralarında ikiye ayrılır. Bunlar analog ölçü aletleri ve dijital ölçü aletleridir. Şimdi bunları sırası ile inceleyelim. Analog Ölçü Aletleri Ölçtüğü değeri skala taksimatı üzerinden ibre ile gösteren ölçü aletleridir. Analog ölçü aletleri çok değişik yapı ve skala taksimatlarına sahip olarak imal edilirler. Bu ölçü aletlerinde değer okumak daha zor gibi görünse de analog ölçü aletleri daha hassas ölçümlere olanak sağlarlar. Resim 1.3’te bazı analog ölçü aletleri görülmektedir. Analog ölçü aletlerinin yapısı ve kullanım şekli ilerideki konularda ayrıntılı olarak işlenecektir. 5 Resim 1.3: Analog ölçü aletleri Dijital Ölçü Aletleri Ölçtüğü değeri dijital bir gösterge de sayılarla gösteren ölçü aletleridir. Bu ölçü aletlerinin kullanımı kolay olup özellikleri analog ölçü aletlerine göre daha fazladır. Günümüzde dijital ölçü aletleri ile ayarlanan değer a şıldığında sinyal alma, ölçülen değerlerin bilgisayar ortamına taşınması ve kullanılması gibi ilave işlemler yapılabilmekte olup yeni özellik ve nitelikler ilave edilerek geliştirilen ölçü aletleridir (Resim 1.4). Resim 1.4: Dijital ölçü aletleri 1.2.2. Ölçtüğü Büyüklüğü Gösterme Şekline Göre Ölçtüğü büyüklüğü kişiye çeşitli şekillerde yansıtan ölçü aletleri kendi aralarında üçe ayrılır. Bunlar; gösteren ölçü aletleri, kaydedici ölçü aletleri, toplayıcı ölçü aletleridir. Gösteren Ölçü Aletleri Bu ölçü aletleri ölçtükleri elektriksel büyüklüğün o andaki değeri skalasından veya göstergesinden gösteren, başka bir ölçüme geçildiğinde eski değeri kaybedip yeni ölçüm değerini gösteren ölçü aletleridir (Resim 1.5). Bu ölçü aletlerinin ölçtükleri değerleri geriye dönük kendi belleğine kaydetme özelliği yoktur, ancak son zamanda gösteren ölçü aletlerinde ölçü aletleri ile bilgisayar arasında yapılan bağlantı ve bilgisayara yüklenen yazılım ile bu ölçü aletlerinin istenen gün, saat ve dakikada kaydettikleri değerler bilgisayar ortamında görüntülenebilmektedir. 6 Resim 1.5: Gösteren ölçü aletlerine örnekler Kaydedicili Ölçü Aletleri Kaydedici ölçü aletleri, ölçülen büyüklüğün değerini zamana bağlı olarak grafik kağıdı üzerine çizerek kayıt ederler (Resim 1.6). Bu ölçü aletlerinde geriye dönük ölçülen değerlerin okunması ve incelenmesi mümkündür. Bu tip ölçü aletleri genellikle elektrik santrallerinde üretilen enerjinin takibi için kullanılır. Resim 1.6: Kaydedicili ölçü aletlerine örnekler Toplayıcı Ölçü Aletleri Toplayıcı ölçü aletleri, ölçtükleri elektriksel büyüklük değerini zamana bağlı olarak toplarlar (Resim 1.7). Bu ölçü aletlerinin ekranında okunan değer, ölçüme başladığı andan itibaren ölçtüğü değerdir. Yani ölçtüğü değeri bir önceki değerin üstüne ilave ederek ölçüm yaparlar. Enerji kesildiğinde ölçülen değer sı fı rlanmaz. Elektrik sayaçları bu tip ölçü aletlerine verilebilecek en iyi örneklerden biridir. 7 Resim 1.7: Toplayıcı ölçü aletlerine en iyi örnek sayaçlardır 1.2.3. Kullanım Yerlerine Göre Ölçü Aletleri Kulanım şekline göre ölçü aletleri taşınabilir ve pano tipi olmak üzere ikiye ayrılır. Şimdi bunları sırası ile açıklayalım. Taşınabilir Ölçü Aletleri Bu tür ölçü aletleri çoğunlukla atölye, iş letme ve laboratuvar ortamlarında pratik ölçüm yapmak amacı ile kullanılan sabit bir yere monte edilmeyen ölçü aletleridir (Resim 1.8). Bu tip ölçü aletleri kendine ait bir kapalı kap içerisine alınmış taşınmaya uygun ölçü aletleridir. Ancak çarpma ve darbelere karşı hassas olduklarından kullanımında gerekli özen gösterilmelidir. Resim 1.8: Taşınabilir ölçü aletleri Pano Tipi Ölçü Aletleri Bu tür ölçü aletleri sanayide, fabrikalarda ve atölyelerde, elektriki büyüklüklerin sık sık kontrol edilmesi istenen yerlerde kullanılır. Pano veya tablo üzerine özel montaj 8 malzemeleri kullanılarak sabitlenen bu ölçü aletleri dik çalışacak şekilde tasarlanır (Resim 1.9). Günlük ölçümlerde ve deney masalarında kullanım için uygun değildir. Pano tipi ölçü aletleri sipariş edilirken gösterme şekli ne olursa olsun 3 ayrı ölçüde imal edilirler. Bu ölçüler 72x72, 96x96, 144x144 mm şeklindir. Bu boyutlar arasında teknik olarak bir farklılık olamayıp görünüş ve okuma kolaylığı dikkat alınarak seçim yapılır. Resim 1. 9: Pano tipi ölçü aletleri 1.3. Çeşitli Elektriksel Ölçü Aleti Tanımları Elektrik elektronik alanında en çok kullanılan ölçü aletleri aşağıda belirtilmiştir. Bu ölçü aletlerinin tamamının dijital ve analog modelleri mevcuttur. Bu ölçü aletleri ve ölçtüğü büyüklüklere kısaca değinelim; Ampermetre: Doğru veya alternatif akım devrelerinde alıcının çektiği akımı ölçen ölçü aleti olup devreye seri bağlanır. Ampermetreler (A) harfi ile belirtilir. Voltmetre: Doğru ve alternatif akım devresinin ya da devreye bağlı bir alıcının uçlarındaki gerilim değerini ölçmeye yarayan ölçü aleti olup devreye paralel bağlanır. Voltmetreler (V) harfi ile belirtilir. Lcrmetre: Elektrik devrelerinde değişik amaçlar için kullanılan ve alıcı olarak görev yapan direnç, bobin ve kondansatörün; direnç, endüktans ve kapasite değerlerini ölçen ölçü aletleridir. Lcrmetre ile doğru ölçüm yapabilmek için uygun kademe seçimi yapılmalıdır. 9 Wattmetre: Doğru ve alternatif akım devrelerinde alıcıların çektikleri elektriksel gücü ölçen aletleridir. Wattmetreler akım ve gerilim bobinlerine sahip olup akım bobini devreye seri, gerilim bobini devreye paralel bağlanır. Güç hesaplamalarda (P) harfi ile ifade edilir. Frekansmetre: Alternatif akım devrelerinde elektrik enerjisinin frekansını ölçen aletlerdir. Frekansmetreler devreye paralel bağlanır ve (Hz) şeklinde ifade edilir. Multimetre: Elektrik veya elektronik devrelerinde akım, gerilim, direnç, frekans endüktans ve kapasite ölçümü yapar. Bunların yanı sı ra elektronik elemanların sağlamlık kontrolü ve uç tespiti iş lemleri yapabilen tümleşik ölçü aletleridir. Osilaskop: Elektrik ve elektronik devrelerinde akım ve gerilimin değeri, frekans ve faz farkı ölçümlerini dijital veya analog ekranda grafiksel olarak gösteren aletlerdir. Elektrik Sayacı: Elektrik devrelerinde alıcıların harcadığı elektrik enerjisini, yani harcanan güç ile zaman çarpımını ölçen ölçü aletleridir. sayaçlarda akım ve gerilim bobini olmak üzere iki bobin bulunur. Akım bobini devreye seri, gerilim bobine devreye paralel bağlanır. 10 1.4. Ölçü Aletlerine Ait Terimler 1.4.1. Doğruluk Derecesi Ölçü aletlerinin hiçbiri yüzde yüz doğru ölçüm yapamaz. Her ölçü aletinin mutlaka belirli bir hata payı vardır. Bir ölçü aletinin yapacağı en büyük hata, imalatçı firma tarafından ölçü aletinin üzerine yazılarak belirtilir. Belirtilen bu hata miktarının ölçü aletinin ölçme sı nı rı nı n aşılmadığı sürece geçerli olduğu unutulmamalıdır. Ayrıca aletin kullanım frekansı, güç katsayısı, ölçülen akımın dalga şekli, ölçüm yapılacak ortamdaki sı caklık miktarı, ölçü aletinin kullanım şekline uygun kullanılmaması (yatay veya dikey) aletlerin ölçme hatasını artıran faktörlerdir. Ölçme hatasının az veya çok olması, ölçü aletinin doğruluk derecesini gösterir. Ölçü aletleri doğruluk derecesine göre 0,1-0,2-0,5-1- 1,5-2,5 olmak üzere altı sını fa ayrılır. 0,1 ve 0,2 sınıfı na dahil olan ölçü aletlerinin hata yüzdesi az olup yaptıkları ölçümlerin doğruluğu yüksektir. 1,5 ve 2,5 sınıfına dahil olan ölçü aletlerinde ise hata yüzdesi fazla olup yaptıkları ölçümlerin doğruluğu, yani gerçek değerle ölçülen değer arasındaki fark daha fazladır. 0,5 sı nı fı bir voltmetrenin son skala taksimatı 1000 volttur. Bu ölçü aletinin yapabileceği en büyük ölçüm hatasını bulacak olursak: %0,5x1000=0,005x1000=5 volt yani 0,5 sınıfı, bu ölçü aletinin 1000 volt değerinden 5 volta kadar fazla ya da 5 volta kadar az bir değer gösterebileceğini ifade eder. 1.4.2. Duyarlılık Ölçü aletinde ölçülen büyüklüğün çok küçük değişimlerinin skala veya göstergede ifade edilebilmesidir. Bütün ölçü aletlerinin kadran taksimatları eş it aralıklı değildir. Kadran taksimatları eş it aralıklı olan ölçü aletlerinde duyarlılık aynıdır. Yani herhangi bir ölçüm değerinde ibre skala taksimatının başında da sonunda da aynı oranda sapar. Dijital ölçü aletlerinde duyarlılık, 380,1 volt yerine 380,18 volt olarak ifade eden ölçü aleti daha hassastır. Çünkü daha küçük büyüklük değişimlerini ifade edebilmektedir. 1.4.3. Sabite Sabite, ölçme sınırı değerinin skala taksimatındaki bölüntü sayısına oranıdır. Skala taksimatı eş it aralıklı (lineer) olan ölçü aletlerinde bu oran sabit olup skala taksimatı eş it aralıklı olmayan (logaritmik) ölçü aletlerinde bu oran sabit değildir. 11 Sabite: K= Aletin ölçme sınırı/ Alet skalasındaki bölüntü sayısı olarak ifade edilir. 1.4.4. Ölçme Sınırı Bir ölçü aletinin skala taksimatında gösterdiği en son değere, yani ölçebileceği en büyük değere ölçme sınırı denir. 1.4.5. Ölçme Alanı Bir ölçü aletinin skalasında gösterdiği en küçük değer ile en büyük değer arasında kalan k ı s ı m ölçü aletinin ölçme alanını verir. Örneğin, bir ampermetrenin skala taksimatındaki en küçük değer sıfır, en büyük değer 5 A ise bu ampermetrenin ölçme alanı (0 - 5 A) olarak ifade edilir. Bir voltmetrenin skala taksimatındaki en küçük değer -10 mV en büyük değer +10 mV ise bu voltmetrenin ölçme alanı (-10 + 10 mV ) olarak ifade edilir. 1.4.6. Ölçü Aletlerinin Enerji Sarfiyatı Ölçü aletinin ölçme sı nı rı na kadar sapma yapması durumunda kendisi için harcadığı enerji miktarıdır. Bu enerji miktarı analog ölçü aletinin az ya da çok sapmasına göre değişir. Analog ölçü aletleri ölçüm için bağlantı yapılan noktadan enerji sağlarken dijital ölçü aletleri güç sarfiyatını kendi içerisinde bulunan pilden sağlarlar, şebekeden beslenen dijital ölçü aletlerinde (pano tipi) ise sarfiyat ölçülen değere göre değişmez, sabittir. 1.4.7. Ölçü Aleti Şeçimi ve Kullanımı Elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde kullanılacak ölçü aletlerinin özelliklerinin yapılacak ölçüme uygun seçilmesi gerekir. Bu hem yapılacak ölçüm sonucunun doğru tespiti hem de ölçü aletinin ve ölçüm yapanın güvenliği açısından önem taşımaktadır. Bu yüzden bir elektriksel büyüklüğün ölçümü yapılmadan önce doğru ve uygun ölçü aleti seçilmelidir. Seçim yapılırken aşağıda belirtilen özellikler ve ölçülecek büyüklük ve ölçü aleti için uygun olmalıdır. Ölçü aleti, ölçüm yapılacak elektrik enerjisi çeşidine uygun olmalıdır. (AC-DC) Ölçü aleti hem AC hem DC’ de ölçüm yapabiliyorsa mutlaka doğru kı sı m seçilmelidir. Ölçü aletinin ölçme sınırı ve ölçme alanı ölçülecek büyüklüğe uygun olmalıdır. Hiçbir koşul altında ölçü aleti ile ölçme sınırını aşan ölçüm yapılmamalıdır. Bu hem ölçü aleti hem de ölçüm yapan için sakıncalar oluşturabilir. Ölçüme başlamadan önce, ölçü aleti kademe seçimi gerektiriyorsa mutlaka yapılmalıdır. Aksi takdirde kademe seçiminin yanlış yapılmasından kaynaklanan arızalar ile karşılaşılabilir. 12 Ölçü aletinin hassasiyeti yapılacak ölçüme uygun olmalıdır. Örneğin; bir transistörün çekeceği akım ölçülürken kullanılan ampermetre ile bir elektrik motorunun çektiği akım ölçülürken kullanılacak ölçü aletinin sahip olması gereken hassasiyet farklıdır. 1.5. Analog Ölçü Aletleri Analog ölçü aletlerinin tanımından daha önce bahsetmiştik, şimdi bu ölçü aletlerinin ortak özelliklerine ve yapılarına değinelim. 1.5.1. Analog Ölçü Aletlerinin Ortak Özellikleri Analog ölçü aletlerinin çok çeşitli yapı ve çalışma prensibine sahip olanları bulunmakla birlikte bunların hepsinde de ortak olan özellikler bulunmaktadır. 1.5.1.1. Çalıştırma (Saptırma) Kuvveti Ölçü aleti devreye bağlandığında aletin ibresi bulunduğu yerden ileriye doğru sapar. Sapmayı gerçekleştiren bu kuvvete çalıştırma kuvveti denir. Saptırma kuvvetini elektrik akımı meydana getirir. Saptırma kuvveti, ölçü aletinin ibresini skala taksimatı üzerinde hareket ettiren kuvvettir. Çalıştırma kuvveti, ölçü aletinin hareketli kısmında meydana gelen sürtünme kuvvetini yenip ölçüm miktarına göre skalada gerekli sapmayı gerçekleştirecek kadar olmalıdır. Bu yüzden ölçü aletinin hareketli mekanizmasındaki sürtünme kuvveti çok az olmalıdır. Saptırma kuvveti, aletin hareketli kı smının ağırlığı ile doğru orantılıdır. Ölçü aleti ne kadar küçük ise çalıştırma kuvvetini meydana getirecek akım miktarı o kadar azalır. Bu sayede aletin ölçüm yaparken harcadığı enerji de o kadar küçülmüş olur. 1.5.1.2. Kontrol Kuvveti Çalıştırma kuvvetine karşı koyan başka bir kuvvet bulunmazsa herhangi bir değer ölçüldüğünde meydana gelecek çalıştırma kuvveti sürtünmeyi yendikten sonra ibrenin sona kadar sapmasına neden olur. Bu sebepten dolayı ölçü aletlerinde kontrol kuvveti ile çalıştırma kuvveti sınırlandırılır. Çalıştırma ve kontrol kuvvetinin birbirine eşit olduğu anda ibre, ölçülen değerin ifade edildiği noktada durmuş olur. Ölçü aletlerinde kontrol kuvveti iki şekilde sağlanır. Şekil 1.1: Kontrol yayı ve karşı ağırlıkla kontrol kuvveti 13 Yay ile Kontrol Kuvveti: Genel olarak spiral şeklinde sarılmış yaylar kullanılır. Spiral yayın bir ucu hareketli kı sma; bir ucu ise sabit kı sma tutturulur. Çalıştırma kuvvetinin etkisi ile hareketli kısı m dönünce yay kurulur ve yayın sıkışması ile meydana gelen kuvvet ibreyi frenler, aynı zamanda yayda meydana gelen bu kuvvet ölçme i ş lemi tamamlandığında ibrenin sı f ı ra dönmesini sağlar. Kontrol yayları ibrenin dönme yönüne ters olacak şekilde monte edilirler. Karşı Ağırlık ile Kontrol Kuvveti: Ölçü aletlerinin bazılarında kontrol kuvveti küçük ağırlıklar ile sağlanır. Bu ağırlıklar genellikle ibrenin arka kısmına doğru ve birbirine dik gelecek şekilde yerleştirilir. İbre sı fı r konumunda iken ağırlıkların hiçbir etkisi yoktur, çalıştırma kuvveti ile ibre saptığında denge noktası değişen ağırlıklar kontrol kuvveti görevi yaparlar. Bu teknikte kontrol kuvveti sapma açısı ile doğru orantılı olduğundan sapma az iken kontrol kuvveti az, sapma çok iken kontrol kuvveti çoktur. Bu yüzden logaritmik skala taksimatına sahip ölçü aletlerinde daha çok kullanılır. Bu a ğırlıklar vidalı yapılarak kalibrasyon için ağırlıkların açılarının ayarlanması ve ölçü aletlerinde meydana gelen ölçme hatalarının azaltılması sağlanır. 1.5.1.3. Amortisör Kuvveti Herhangi bir elektriksel büyüklük ölçüldüğünde ölçü aletinin ibresi meydana gelen çalıştırma kuvveti etkisi ile sapar. Bu esnada meydana gelen kontrol kuvveti bu sapmayı engellemek için devreye girdiğinden, ibre bir süre bu iki kuvvet arasında gidip gelir. Bu durum ibrenin salınım yaparak ölçme süresinin uzamasına ve zaman kaybına neden olur. Bunun önüne geçmek için ölçü aletlerinde ibreyi frenleyen ve salınım yapmasını önleyen amortisör kuvvetleri oluşturulur. Amortisör kuvveti ibre hareket ederken kendini gösterip hareket bittiğinde etkisi ortadan kalkan bir kuvvet olup değişik şekillerde oluşturulur. Havalı amortisör Sıvılı amortisör Elektromanyetik amortisör Havalı Amortisör: Bu amortisör sisteminde ibre, bir manivela kolu ile pistona bağlıdır. Pistonun bir ucu ölçü aletinin hareketli k ı smına yani ibreye bağlanmıştır. İbrenin hareketi pistonu hareketlendirir ve piston içerisinde sıkışarak basıncı yükselen hava ibrenin hareketine ilave bir direnç göstererek ibre hareketini sınırlandırır. Böylece aşırı sapmayı ve salınımı önler. 14 Şekil 1.2: Havalı amortisör Sıvılı Amortisör: Çalışma prensibi olarak havalı amortisör sistemine benzer. Aletin miline dişli veya kanat takılmıştır. Diskin yağ içerisinde dönmesi esnasında bir sürtünme oluşur. Böylece ibrenin sapma hızı yavaşlamış olur. Amortisörün güçlü olması istenirse kanatlı tipler tercih edilir. Sıvılı amortisörün en büyük sakıncası dik kullanma mecburiyeti ve yağ sızdırma tehlikesidir. Şekil 1.3: Dik ve kanatlı tip sıvılı amortisör Şekil 1.4: Elektromanyetik amortisör Elektromanyetik Amortisör: Bu amortisör şeklinde daimi mı knatıs kutupları arasında döndürülen bir disk üzerinde oluşan fukolt akımlarının, kendini meydana getiren sebebe karşı koyma etkisine dayanır. Disk, manyetik kuvvet çizgileri içerisinde hareket ederken kuvvet çizgilerinin diski kesmesi sonucu disk üzerinde manyetik alan oluşur. Lens kanuna göre oluşan bu alanın yönü diski frenleyecek yöndedir. Bu amortisör sistemi manyetik alandan etkilendiğinden manyetik alanın bulunduğu ortamlarda kullanılamaz. 15 1.5.1.4. Atalet Momenti Ölçü aleti ölçüm yapılacak noktaya bağlandığı anda, ölçülen büyüklüğün etkisi ile ölçü aletinin hareketli kı smı ani bir hareketlenme kazanır ve çoğu zaman ibre göstermesi gereken değerden ileriye doğru sapar. İşte bu ilk anda meydana gelen momente atalet momenti denir. Atalet momenti, daha sonra amortisör ve kontrol kuvveti tarafından dengelenir ve ibre, göstermesi gereken değerde kalır. İbrenin dengelendiği ve göstermesi gereken değerde kaldığı bu kuvvet değeri de çalıştırma kuvveti olarak nitelendirilir. 1.5.2. Analog Ölçü Aletlerinin Mekanik Kısımları Analog ölçü aletlerinin mekanik kı sı mları genel olarak; daimi mı knatıslılar skala taksimatı ve ibreler, sıfır ayar vidası ve ibrelerden oluşmaktadır. 1.5.2.1. Daimi Mıknatıslar Elektrik ölçü aletlerinde kullanılan m ı knatıslar çok yer kaplamakta ve a ğırlık yapmaktadır. Bu nedenle ölçü aletlerinde kullanılacak mı knatısların küçük ebatta ve hafif olması ölçü aletlerinin ağırlığının azalmasına sebep olmaktadır. Daimi mı knatıs yapımında genellikle volframlı çelikler, kobaltlı çelikler ve alüminyum nikelli çelikler kullanılır. Alüminyum nikelli çelikten yapılan daimi mı knatıslar daha kuvvetli bir manyetik alan oluşturur. 1.5.2.2. Skala Taksimatı ve İbreler a b c Şekil 1.5: a-Örnek skala taksimatı, b- İbreler, c- Bir ampermetre skalası 16 Analog ölçü aletlerinde, ölçülen büyüklüğü bir ibre ve kadran taksimatı belirler. Ölçülen büyüklüğün miktarı kadar sapma yapan ibre, skala üzerinde bir yerde durur. İbrenin kendisinin ya da ucundaki ince kısmının skaladaki değerle tam çakıştığı yer o andaki ölçülen büyüklüğün değeridir. Skala levhaları genellikle alüminyum, sac, çinko veya presbant kağıttan yapılırlar ve üzeri beyaz boya ile boyanarak okunacak değerler siyah yazı veya işaretler ile taksimatlandırılır. Okuma hatasını azaltmak amacı ile ibre ve skala taksimat çizgilerinin mümkün olduğu kadar ince (0,08 mm) olması gerekir. Taksimat çizgilerinin altına şerit halinde bir ayna yerleştirilir. Bu ayna ibrenin kendisi ile görüntüsünün üst üste getirilerek ibreye tam karşıdan bakılmasını ve okuma hatasının azaltılmasını sağlar. Analog ölçü aletlerinin birçoğunda tek bir skala olmasına karşılık birden fazla kademe kullanılarak aynı büyüklüğün farklı değerlerinin veya farklı farklı büyüklüklerin ölçülmesi sağlanır. Her skala taksimatının ölçtüğü değerler üzerine, büyüklüklerin cinsi de yanına yazılmıştır. Analog ölçü aletlerinde ibrenin gösterdiği değer kademe anahtarının bulunduğu konuma göre değişik çarpanlar ile çarpılır. Analog ölçü aletlerinin skala taksimatında genellikle aşağıda belirtilen bilgilere yer verilir: Ölçü aletini yapan firmanın adı ve firmanın amblemi Elektrik akımının hangi cinsinde kullanılacağı (AC-DC) Aletin ölçüm yapılırken bulunması gereken duruş şekli Aletin duyarlılığı Ölçü aletinin yalıtkanlık kontrolünün kaç volt ile yapıldığı Ölçü aletinin sembolü Ölçme hatası Üretim ve seri numarası Kullanım frekansı 1.5.2.3. Sıfır Ayar Vidası ve Kalibrasyon Analog ölçü aletlerinin, uzun zaman kullanılmasından ve ani yüklenmesinden dolayı kontrol yayı özelliğini az da olsa kaybeder. Aletin sarsılması ve eğ ikliği de sıfı r ayarını bozabilir. Böyle durumlarda, ölçme sonunda gösterge tam sıfır noktasına gelmez. Bunun için ölçü aletine sıfır ayar vidası ilave edilmiştir. 17 Şekil 1.6: Sıfır ayar vidası Sıfır ayar vidası, ölçü aletinin d ış muhafazasının ön cephesi üzerine konmuş olup genellikle skala taksimatın hemen altındadır. A ayar vidasının alt ucunda ise eksantrik B pimi mevcuttur. Bu pim, C ayar manivelasının kanallı kısmına geçirilmiş olduğundan A ayar vidasını bir tornavida ile sağa sola çevirmekle gösterge sıfı r noktasına getirilir. C ayar manivelası döndüğü yerden izole edilmiştir. Ayar vidası ile yapılmış iyi bir ayar, mevcut gösterge bölümleri toplamının %6-12 arasında olmalıdır. Analog ölçü aletlerinin sıfır ayarı; ölçmeye geçmeden önce mutlaka kontrol edilmeli, gerekiyorsa düzeltilmelidir. Şayet aletin sıfır ayarı, hareketli sistemin dengesizliğinden dolayı bozulmuşsa bu hatayı, sıfır ayar vidası düzeltmez. 1.6. Dijital Ölçü Aletlerinin Genel Tanımı Analog ölçü aletleri ile yapılan ölçümde ibre sapmasıyla ibrenin skala taksimatı üzerinde gösterdiği değer ölçülen değerdir. Ölçülen değerin okunması sı rasında okuma tekniğini yeterince bilmemekten kaynaklanan okuma hatası yapılabilir. Ancak, günümüzde üretilen dijital ölçü aletleri ile yapılan ölçümlerde daha kolay sonuç alınabilmekte ve okuma hatasından kaynaklanan hatalar söz konusu olmamaktadır. Dijital ölçü aletleri, ölçtüğü değeri ayrıntılı olarak ast ve üst katlarını belirterek sayısal olarak ölçebilmektedir. Dijital ölçü aletleri aynen analog ölçü aletlerinde olduğu gibi tek büyüklüğü ölçmek için ampermetre, voltmetre, wattmetre vb. şeklinde yapılmaktadır. Aynı zamanda birden fazla büyüklüğü ölçmek ve değişik test i ş lemlerini yapmak için de dijital multimetreler yapılmaktadır. Dijital multimetreler ile akım, gerilim, direnç ve endüktans ölçümlerinin yanı sıra frekans, diyot kontrol, sıcaklık, transistör ? ya da b akım kazancı vb. değerler de ölçen dijital ölçü aletleri üretilmektedir. Bu yüzden bu ölçü aletlerine, çok sayıda büyüklük ölçtüğünden multimetre denmektedir. Günümüzde dijital multimetrelerde ölçülecek büyüklüğe uygun kademe seçme şartı ortadan kalkmıştır. Bu multimetreler ile akım ölçülecekse kademe anahtarı akım bölümüne getirildiğinde multimetre mikro amper seviyesinden amper seviyesine kadar olan akım değerlerinin hepsini kademe seçimi yapmadan ölçebilmektedir. 18 Analog ve dijital ölçü aletlerinin birbirlerine göre bazı avantaj ve dezavantajları vardır. Analog ölçü aletleri ölçtüğü değeri hemen gösterirken dijital ölçü aletlerinde bu süre biraz uzamaktadır. Analog ölçü aletlerinde özellikle küçük değerlerde kademe küçültülerek daha hassas ölçüm yapılabilirken dijital ölçü aletlerinde hassasiyet değişmez, yani analog ölçü aletleri ile daha hassas ölçümler yapılabilir. Analog ölçü aletlerinin yapısı basit, tamiri kolayken dijital ölçü aletlerinin yapısı daha karmaşıktır. Buna karşılık analog ölçü aletlerinde ibrenin gösterdiği değer ile kademe anahtarının konumuna göre hesaplama gerekebilir. Dijital ölçü aletlerinde okuma hatası yapmak mümkün değildir. Çünkü, ölçüm değeri direkt olarak okunan değerdir. Manyetik alandan etkilenmez. Ölçme hataları analoglara göre daha azdır. Analog ölçü aletlerinin skalası üzerinde bulunabilecek semboller ve anlamları aşağıdaki tabloda verilmiştir.(Tablo 1.1). 19 Tablo 1.1: Ölçü aletlerinin özelliklerini belirten semboller 20 Ölçü aletlerine ait semboller tablosu aşağıda belirtilmiştir. Tablo 1.2: Ölçü aletleri sembolleri 21 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıda verilen soruları doğru ya da yanlış olarak cevaplayınız. 1. Ölçme herhangi bir büyüklüğü kendi cinsinden bir birimle mukayese etmektir. 2. Pano tipi ölçü aletlerinin tamamı dijital ölçü aletleridir. 3. Ölçtüğü değeri LCD ekrandan gösteren ölçü aletlerine dijital ölçü aletleri denir. 4. Doğruluk derecesi 0,1 yerine 0,5 olan ölçü aletleri ile daha hatasız ölçmeler yapılır. 5. Kaydedici ölçü aletleri daha çok enerji üretim merkezlerinde kullanılır. 6. Sayaçlar, toplayan ölçü aletlerine bir örnek olarak gösterilebilir. 7. Taşınabilir ölçü aletleri darbelerden kesinlikle etkilenmez. 8. Ölçtüğü değeri skala taksimatı ve ibre ile gösteren ölçü aletlerine analog ölçü aletleri denir. 9. Devre akımı, ampermetre ile ölçülür. 10. Voltmetre “W” harfi ile gösterilir. 11. Lcrmetre ile direnç, endüktans ve kapasite ölçümleri yapılır. 12. Wattmetrelerin hem AC hem de DC’ de güç ölçen tipleri mevcuttur. 13. Frekans metreler genellikle AC devrelerde kullanılır. 14. Osilaskoplar ölçülen değeri rakamsal olarak gösteren ölçü aletleridir. 15. Analog ölçü aletleri ile dijital ölçü aletlerinden daha hassas ölçümler yapılabilir. 16. Ölçü aletleri ile ölçme sınırını aşan ölçmeler yapılabilir. 17. Analog ölçü aletlerinde ibrenin ince olması okuma hatasını azaltır. 18. Analog ölçü aletlerinde sıfır ayarı yapmadan ölçüme başlanabilir. 19. Dijital ölçü aletlerinin tüm çeşitleri ölçme için gerekli enerjiyi iç kı sma ilave edilen pillerden sağlar. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 22 20. Ölçü aletlerinin özellikleri ve kullanımı ile ilgili bazı şartlar sembol olarak skalasında belirtilir. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile kontrol ediniz. Doğru ve yanlış cevaplarınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Cevaplarınız yanlış ise öğ renme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz. 23 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 Direnç değerinin bağlı olduğu faktörleri kavrayarak, direnç ölçümünü ohmmetre ile hatasız ve tekniğine uygun olarak yapabileceksiniz. İletken direncinin önemini ve süper iletkenlik konusunu araştırıp rapor haline getirerek sonuçları arkadaşlarınızla tartışıp değerlendiriniz. 2. DİRENÇ ÖLÇME 2.1. Direnç ve İletken En basit ifade ile direnç elektrik akımına karşı gösterilen zorluk olarak ifade edilebilir. Direnci teknik olarak tanımlayacak olursak: 1 mm2 kesitinde, 106,3 cm boyunda cı va silindirin 0°C' deki direncine 1 ohm (?) denir. Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında, alıcıdan akım geçmektedir. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. Buradan şu sonuca varabiliriz. Eğer iletkenin direnci fazla ise geçen akım miktarı az, iletkenin direnci az ise geçen akım miktarı fazladır. Direnç birimlerinin ast katları pek kullanılmamakta olup ohm ve üst katları kullanılmaktadır. Bunlar: Ohm (?)< Kiloohm (kW)