Genel Elektrik ve Elektronik Sistemlerin Bakım ve Onarımı T.C. M İLLÎ E Ğ İT İM BAKANLI ĞI MEGEP (MESLEK İ E Ğ İT İM VE Ö ĞRET İM S İSTEM İN İN GÜÇLEND İR İLMES İ PROJES İ) MAK İNE TEKNOLOJ İS İ ELEKTR İK VE ELEKTRON İK S İSTEMLER İN BAKIM VE ONARIMI 2 ANKARA 2008Milli E ğitim Bakanl ı ğ ı taraf ından geli ştirilen modüller; ? Talim ve Terbiye Kurulu Ba şkanl ı ğ ın ın 02.06.2006 tarih ve 269 say ıl ı Karar ı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik E ğitim Okul ve Kurumlar ında kademeli olarak yayg ınla şt ır ılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve ö ğretim programlar ında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazand ırmaya yönelik geli ştirilmi ş ö ğretim materyalleridir (Ders Notlar ıd ır). ? Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazand ırmak ve bireysel ö ğrenmeye rehberlik etmek amac ıyla ö ğrenme materyali olarak haz ırlanm ı ş, denenmek ve geli ştirilmek üzere Mesleki ve Teknik E ğitim Okul ve Kurumlar ında uygulanmaya ba şlanm ı şt ır. ? Modüller teknolojik geli şmelere paralel olarak, amaçlanan yeterli ği kazand ırmak ko şulu ile e ğitim ö ğretim s ıras ında geli ştirilebilir ve yap ılmas ı önerilen de ği şiklikler Bakanl ıkta ilgili birime bildirilir. ? Örgün ve yayg ın e ğitim kurumlar ı, i şletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ula ş ılabilirler. ? Bas ılm ı ş modüller, e ğitim kurumlar ında ö ğrencilere ücretsiz olarak da ğ ıt ıl ır. ? Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullan ılamaz ve ücret kar ş ıl ı ğ ında sat ılamaz.i AÇIKLAMALAR ....................................................................................................................ii G İR İ Ş .......................................................................................................................................1 Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1 ....................................................................................................3 1. ELEKTRON İK KUMANDA DEVRELER İ VE ELEMANLARI ......................................3 1.1. Dirençlerin, Kondansatörlerin, Diyotlar ın Avometre İle Kontrolü ve Ölçümleri.........3 1.1.1. Dirençlerin Sa ğlaml ık Kontrolleri ve Ölçümleri ...................................................3 1.1.2. Kondansatörlerin Avometre ile Kontrolü ve Ölçümleri ........................................6 1.1.3. Diyotlar ın Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Ölçümleri ..................................8 1.2. Transistorlerin Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın Tespiti.........................10 1.2.1. Transistör Kataloglar ın ın Kullan ım ı ve Kar ş ıl ıklar ın ın Bulunmas ı.....................11 1.2.2. Transistör Uçlar ın ın Dijital Avometre İle Tespiti................................................13 1.2.3. Transistörlerin Analog Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü ..................................14 1.2.4. Transistörlerin Dijital Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü....................................15 1.3. Tristör (SCR), Triyak, Diyak ve Entegrelerin Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Tespiti ................................................................................................................16 1.3.1. Tristörün (SCR) Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Bulunmas ı......16 1.3.2. Diyak ın Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü..........................................................17 1.3.3. Tiriyak ın Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Tespiti.......................18 1.3.4. Entegrelerin Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Tespiti ........................................19 1.4. 0–12 V Ayarl ı Transistör Do ğrultmaç Devre Yap ım ı.................................................24 1.4.1. Lehimleme Tekni ği ile Elektronik Devre Yap ım ı ...............................................24 1.4.2. Bread Board Deney Seti Üzerinde Devre Yap ım ı...............................................29 1.4.3. 0–12 V Ayarl ı Do ğrultmaç Devre Yap ım ı ..........................................................31 1.5. AC Motor H ız Kontrol Uygulamas ı............................................................................31 1.5.1. Tristörlü (SCR) AC Motor H ız Kontrolü ...........................................................31 1.5.2. Triyakl ı AC Motor H ız Kontrolü.........................................................................32 1.6. Elektrik Elektronik Devrelerin Sökülmesi ve Tak ılmas ı ............................................33 1.6.1. İletkenlerin Terminallere Ba ğlanmas ı .................................................................33 1.6.2. İletkenlerin Terminallerden Sökülmesi ...............................................................35 UYGULAMA FAAL İYET İ ..............................................................................................36 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ....................................................................................39 Ö ĞRENME FAAL İYET İ-2...................................................................................................41 2. PANOLAR (TABLOLAR) ................................................................................................41 2.1. Bir Fazl ı Da ğ ıt ım Panolar ı ..........................................................................................42 2.2. Üç Fazl ı Da ğ ıt ım Panolar ı...........................................................................................43 2.3. Kumanda Panolar ı.......................................................................................................45 2.4. Örnek Pano ve Şema Okuma ......................................................................................47 2.4.1. Kumanda Panolar ında Ar ıza Bulma ve Giderme ................................................52 UYGULAMA FAAL İYET İ ..............................................................................................57 MODÜL DE ĞERLEND İRME ..............................................................................................60 CEVAP ANAHTARLARI.....................................................................................................61 KAYNAKÇA.........................................................................................................................62 İÇ İNDEK İLERii AÇIKLAMALAR KOD 523EO0177 ALAN Makine Teknolojisi DAL/MESLEK Makine Bak ım Onar ım MODÜLÜN ADI Elektrik-Elektronik Sistemlerin Bak ım ve Onar ım ı 2 MODÜLÜN TANIMI Çal ı şma ortam ında kar ş ıla şalabilecek ar ıza ve bak ım durumlar ında elektronik devre ve elemanlar ın ın kontrolünü atölye, pano ya da teçhizat ın üzerinde ne gibi i şlemleri nas ıl yapaca ğ ın ın verildi ği ö ğrenme meteryalidir. SÜRE 40 / 32 ÖN KO ŞUL Elektrik ve Elektronik Sistemlerin Bak ım ve Onar ım ı 1 modülünü tamamlam ı ş olmak. YETERL İK Elektrik ve elektronik kumanda devreleri ve pano yapmak. MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Gerekli ortam sa ğland ı ğ ında; elektronik kumanda devreleri, elemanlar ı ve panolar ı kontrol edebilecektir. Amaçlar 1. Elektronik devrelerini ve elemanlar ın ı kullanabileceksiniz. 2. Elektronik panolar ın ı kullanabileceksiniz. E Ğ İT İM Ö ĞRET İM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Ortam: Atölye, laboratuvar, her türlü elektrik ve elektronik cihazlar ın bak ım ve onar ım ın ı yapan i ş yerleri. Donan ım: Dirençler, diyotlar, kondansatörler, transistörler, tristörler (SCR), triyaklar, diyaklar, entegreler, analog ve dijital avometre, LCRmetre, entegre test cihaz ı, boart, yankeski, kargaburnu, kompenent katologlar ı, çe şitli panolar, çal ı ş ılan atölye ortam ındaki elektrik tesisat ı. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ? Modülün içinde yer alan her ö ğrenme faaliyetinden sonra verilen, ölçme sorular ı ile ayr ıca, kendinize ili şkin gözlem ve de ğerlendirmeleriniz yoluyla kazand ı ğ ın ız bilgi ve becerileri ölçerek kendinizi de ğerlendireceksiniz. ? Ö ğretmen, modül sonunda size ölçme teknikleri uygulayarak modül uygulamalar ı ile kazand ı ğ ın ız bilgi ve becerileri ölçerek de ğerlendirecektir. AÇIKLAMALAR1 G İR İ Ş Sevgili Ö ğrenci, Günümüzde, evimizden i ş yerlerimize kadar her yerde elektrik elektronik devreler ile kontrol edilmeyen sistem cihaz bulunmamaktad ır diyebiliriz. Bu sebeple elektrik elektronik devre ve elemanlar ın ın bak ım, onar ım ve kullan ım ı çok önemlidir. Özellikle sanayi alanlar ında elektrik enerjisinin verimli bir şekilde kullan ılmas ı, çal ı şan cihazlar ın çal ı şma şekli ve çal ı şma devaml ıl ı ğ ı kadar çal ı şma güvenli ği ve ç ıkabilecek muhtemel ar ızalar ın önlenmesi üzerinde titizlikle durulan bir konudur. Elektrik elektronik büyüklüklerin ölçülmesi ve do ğru olarak de ğerlendirilmesi endüstriyel uygulamalarda sistemlerin do ğru ve güvenli olarak çal ı şma kontrolünü, hata analizi yapmay ı, meydana gelebilecek muhtemel ar ızalara kar ş ı önlem almay ı, olu şmu ş ar ızalarda ise ar ıza sebebinin bulunmas ı ve tekrar ın ın önlenmesini sa ğlamaktad ır. Bu yüzden bak ım onar ım teknisyeninin do ğru ölçü aleti ve ölçme tekni ğini en k ısa zamanda kullanarak elektrik ve elektronik devre elemanlar ın ın sa ğlaml ıklar ın ı kontrol edebilmeli, varsa ar ızalar ın ı giderebilmeli ve devre montajlar ın ı yapabilmelidir. Özellikle elektrik enerjisinin da ğ ıt ım ı ve kumanda kontrol sistemleri birden çok al ıc ıy ı etkileyebildi ğinden; elektrik panolar ın ın kullan ım ı, ar ızalar ın ın tespiti ve giderilmesi bunu yaparken de devre şemas ın ın okunmas ın ın gereklili ği önem arzetmektedir. Bu modülü ba şar ı ile tamamlad ı ğ ın ızda sizde, elektrik elektronik devrelerini ve elemanlar ın ı kullanabilecek, elektronik devrelerin sa ğlaml ık kontrollerini yaparak devre ba ğlant ılar ın ı gerçekle ştirebilecek, elektrik panolar ın ı rahatl ıkla kullanabilecek, devre takibi ve şema okuyarak basit ar ızalar ı giderebileceksiniz. Bu becerileri tam olarak kazanman ız, alan ın ızda nitelikli bir teknik eleman olman ız için son derece önemlidir. G İR İ Ş23 Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1 AMAÇ Bu faaliyet ile elektronik devre elemanlar ın ı seçerek, sa ğlaml ık kontrollerini yaparak uçlar ın ı tespit edip devre ba ğlant ılar ın ı yapabileceksiniz. ARA ŞTIRMA ? Okulunuzda, evinizde ve çevrenizde bulunan elektronik devre elemanlar ın ın isimlerini ve ne gibi ar ızalar yapt ıklar ın ı ve ar ızalar ın nas ıl giderildi ğini ara şt ırarak s ın ıf ortam ında tart ı ş ın ız. 1. ELEKTRON İK KUMANDA DEVRELER İ VE ELEMANLARI 1.1. Dirençlerin, Kondansatörlerin, Diyotlar ın Avometre İle Kontrolü ve Ölçümleri 1.1.1. Dirençlerin Sa ğlaml ık Kontrolleri ve Ölçümleri Resim 1.1: Çe şitli dirençler Direnç de ğerini ölçen ölçü aletlerine ohmmetre denir. Yaln ız direnç ölçen ohmmetreler bulundu ğu gibi bu i şlem, birden fazla büyüklü ğü ölçebilen, bu yüzden daha pratik kullan ım imkân ı sa ğlayan avometreler ile de yap ılmaktad ır. Ohmmetreler yap ı olarak ak ım ölçen, döner bobinli ölçü aletleridir. Bu ölçü aletlerinin skalas ı ak ım de ğil de direnç (ohm) ölçecek şekilde taksimatland ır ılm ı şt ır. Ohmmetreler direnç ölçmenin yannda elektrik Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1 AMAÇ ARA ŞTIRMA4 elektronik devrelerinde aç ık ve kapal ı devre kontrollerinde de s ıkça kullan ılmaktad ır. Ohmmetreler ölçüm yapmak için mutlaka kendine ait bir enerji kayna ğ ına ihtiyaç duyarlar. Bu gereksinim genellikle 9 V veya 1,5 V’ luk pillerin seri ba ğlanmas ı ile giderilir. ? Avometreler ile kesinlikle enerji alt ında direnç ölçümü yap ılmaz. Ohmmetreler veya avometreler çal ı şan bir cihazda ölçüm yap ıl ıyorken problar ın ın ikisinin de elle tutulmamas ına dikkat edilmelidir. Bu direncin yan ında vücut direncinin ölçülmesine özellikle de büyük de ğerli dirençlerin ölçülmesinde, de ğerin yanl ı ş belirlenmesine neden olur. 1.1.1.1. Dirençlerin Analog Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü Resim 1.2: Analog avometre ile direnç ölçümü Her şeyden önce analog avometre ile ölçüme ba şlamadan önce s ıf ır ayar ı yap ılmal ıd ır. Tüm ölçü aletlerinde oldu ğu gibi avometreler ile ölçüm yap ıl ırken analog avometrelerde büyüklü ğün tespiti için: Kademe anahtar ın ın bulundu ğu konum ile skaladan okunan de ğer çarp ılarak ölçülen büyüklü ğün de ğeri tespit edilir. Örne ğin, kademe anahtar ı X100 kademesinde iken skalada okunan de ğer 100 ile çarp ılarak ölçülen büyüklü ğün de ğeri bulunur. Bununla ilgili baz ı örnekler Tablo 1,1’de verilmi ştir. Kademe seçiminin do ğru ve uygun yap ılmas ı ölçmedeki hata oran ın ı azaltan en önemli faktörlerden biridir. Ölçme için kademe anahtar ın ın konumu belirlenirken direnç5 de ğerine göre kademe tayin edildikten sonra ölçme yap ıl ır. Sapma miktar ı az ise kademe de ğeri dü şürülür. Skalada okunan de ğer Kademe anahtar ın ın de ğeri Ölçülen büyüklü ğün de ğeri 20 X1 20? 50 X10 500? 12 X100 1200?/1,2K? 47 X1K 47K? 2K X10K 20M? Tablo 1.1: Skalada okunan de ğer ve kademe anahtar ın ın konumuna göre ölçülen büyüklü ğün de ğeri 1.1.1.2. Dirençlerin Dijital Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü Dijital avometrelerle ölçüm sonucunu tayin etmek daha kolayd ır. Ancak, dijital ohmmetre veya avometreler ile direnç ölçümü yap ıl ırken hatas ız bir ölçüm yapabilmek için dikkat edilmesi gereken noktalar bulunmaktad ır. Günümüzde kademe anahtar ı direnç ölçme konumuna getirildikten sonra, kademe seçimi (200, 2K, 20K…2M) gerektirmeyen ölçü aletleri bulunmaktad ır. Ancak kademe seçimi gerektiren ohmmetre veya avometrelerde do ğru kademe seçimi yapmak önemlidir. Direnç ölçümü yap ıl ırken uygun kademe seçimini bir örnekle aç ıklayal ım: a) b) c) Resim 1. 3: Avometre ile direnç ölçümleri 630 ohm’luk bir direnç için uygun kademeyi deneyerek tespit edelim. Burada dikkat edilmesi gereken nokta direnç de ğerine en yak ın ve kesinlikle direnç de ğerinden küçük olmayan kademeyi seçmektir. Bu direnç ölçümü yap ıl ırken uyulmas ı gereken bir kurald ır. 630 ohm’luk direnç de ğeri ohmmetre veya avometrede ölçülürken seçilmesi gereken kademe6 2K kademesidir. E ğer direnç ölçümü için seçilen kademe, direnç de ğeri için küçük ise de ğer ekran ında 1 ifadesi (Resim 1.3.a), seçilen kademe çok büyük ise 0 ifadesi okunacakt ır. (Resim 1.3.b) De ğer ekran ında 0 ifadesi görüldü ğünde kademe anahtar ın ın küçültülmesi, 1 ifadesi görüldü ğünde büyütülmesi gerekti ği unutulmamal ı. Direnç ölçümünde, okunan de ğerde hassasiyet artt ır ılmak isteniyorsa (0,190 K. yerine, 199 gibi) kademe küçültülerek bu hassasiyet artt ır ılabilir. 1.1.2. Kondansatörlerin Avometre ile Kontrolü ve Ölçümleri 1.1.2.1. Kondansatörlerin Analog ve Dijital Avometre ile Kontrolü Resim 1. 4: Çe şitli kondansatörler Kondansatör kapasitesi de ği şik ölçü aletleri ve teknikler ile ölçülebilir. Bunlardan en pratik olan yöntem LCRmetre ya da kapasite ölçümü yapabilen avometre kullanmakt ır. Ayr ıca sadece kapasite ölçümü yapan kapasite metrelerde bulunmaktad ır. Bu ölçü aletlerin hepsinde de kademe seçimi ve ölçme tekni ği ayn ı olup direnç ölçümünde oldu ğu gibi uygun kademe seçimi yap ıl ır. Kondansatör uçlar ı LCRmetrede problar ına ya da ölçüm noktas ına, avometrelerde yaln ız ölçüm noktas ına ba ğland ıktan sonra de ğer ekran ından sonuç okunur. Kondansatörler kolay bozulmayan ve devrede sa ğl ıkl ı çal ı şabilen elemanlard ır. Uygun çal ı şma gerilimi ve s ıcakl ıkta ömürleri oldukça uzundur. Buna ra ğmen kondansatörlerde bazen k ısa devre, s ız ınt ı ve aç ık devre gibi çe şitli ar ıza meydana gelebilir. Analog ve dijital avometrelerle kondansatörlerin sa ğlaml ık testi yap ılabilir. Ancak analog avometreyle sa ğlaml ık testinin yap ılmas ı ki şi zihninde daha kal ıc ı bir etki b ırak ır.7 Sa ğlaml ık testinin a şamalar ın ı şu şekilde s ıralayabiliriz: Analog ölçü cihaz ın ın komütatör anahtar ı X1 kademesine al ın ır. Dijital ölçü cihaz ın ın komütatör anahtar ı direnç ölçme kademesine (?) al ın ır. Testi yap ılacak kondansatör ayaklar ıyla avometrenin problar ı paralel olarak Şekil 1.1’deki gibi birbirine de ğdirilir Şekil 1.1: Avometreyle kondansatör testi Şekil 1.1.a’da görüldü ğü gibi analog avometrede ibrenin soldan sa ğa do ğru (0 yönünde) sapmas ı, dijital avometredeyse dü şük de ğerde bir direnç gözükmesi gerekir. Bir süre sonra analog avometrede ibrenin yeniden sol ba şa gelmesi ya da dijital avometrede çok yüksek direnç de ğeri gözükmesi gerekir. E ğer direnç de ğeri dijital avometrenin direnç aral ı ğ ın ın d ı ş ına ç ıkarsa bildi ğiniz gibi ekranda okunabilir bir direnç de ğeri gözükmez (Bk. Şekil 1.1. b). Önemli: Ölçüm s ıras ında her iki elinizin de kondansatör ayaklar ına de ğmemesine özen gösterin ve ölçüm yapmadan önce kondansatörlerin yüksüz (tamamen bo şalm ı ş) olmalar ına dikkat edin. İpucu: Kondansatör s ı ğas ı (kapasitesi) küçüldükçe analog avometrelerde ibrenin sapmas ı da o derece h ızl ı olacakt ır. Ayn ı şekilde dijital avometrenin küçük omajdan yüksek omaja gitmesi çok h ızl ı gerçekle şecektir. Bu durumu alg ılayabilmeniz zor olabilir. 1.1.2.2. LCRmetre ile Kondansatör Kapasitesi Ölçme LCRmetrelerde kapasite ölçümü yap ıl ırken burada da ölçülecek de ğere uygun kademeyi seçmek ve ölçümü bundan sonra ba şlatmak h ızl ı ve do ğru bir ölçüm yap ılmas ın ı sa ğlayacakt ır. Kademe seçiminden sonra ölçüm yap ıld ı ğ ında de ğer ekran ında kapasite de ğeri yerine “1” ifadesi görmeniz küçük bir kademe, “0” ifadesinin görülmesi büyük bir kademe seçildi ğini gösterir. Ayn ı zamanda okunan de ğerde hassasiyet artt ır ılmak isteniyorsa (100 µf yerine, 99.2 µf gibi) kademe küçültülerek bu hassasiyet artt ır ılabilir.8 Resim 1. 5: Dijital ölçü öleti ile kondansatör kapasite de ğeri ölçümü Büyük kapasiteli kondansatörlerin (1–38000µf) sa ğlaml ık testi yap ıl ırken ise komütatörü X10, X100. kademesine al ın ır. Ohmmetre ibresi önce küçük bir direnç de ğeri gösterir sonra yava ş yava ş büyük de ğere do ğru yükselirse kondansatör sa ğlamd ır. Büyük kapasiteli kondansatörleri pratik olarak şu şekilde de test edebiliriz: Kondansatör önce DC ya da AC ile şarj edilir. Sonra uçlar ı birbirine de ğdirilir. K ıv ılc ım (ark) görülüyorsa kondansatör sa ğlamd ır. Fakat bu yöntem kondansatör aç ıs ından sak ıncal ıd ır. Çünkü kondansatörün h ızl ıca doldurulmas ı ve bo şalt ılmas ı plâkalar ın tahrip olmas ına yol açabilir. Kapasite de ğeri ölçülmek istenen veya ar ıza sebebiyle gerçek kapasite de ğerinde olup olmad ı ğ ı bilenmeyen kondansatör kapasiteleri, LCR metreler (endüktans, kapasitans, direnç ölçer) ile tam olarak tespit edilebilir. 1.1.3. Diyotlar ın Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Ölçümleri Diyotlar elektrik ak ım ına kar ş ı bir yönde küçük, di ğer yönde büyük direnç gösterir. Diyotlar ın sa ğlaml ık kontrolünü analog bir avometre ile yapabilece ğimiz gibi dijital bir avometre ile de yapabiliriz. Resim 1.6: Çe şitli diyotlar9 1.1.3.1. Diyotlar ın Analog Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü Analog ölçü aletlerin baz ı tiplerinde uç i şaretleri ile içindeki pil polaritesi terstir. Bunu kontrol etmek için: Ölçü aletinin skalasnnda. ( ) kademesinin s ıf ır ı bir ba şta, amper ve volt kademesinin s ıf ır ı di ğer ba şta ise ölçü aleti üzerindeki yaz ıl ı polarite ucu ile pil uçlar ı terstir. Ak ım, gerilim ve direnç kademeleri s ıf ır ı skala üzerinde ayn ı tarafta ise ölçü aleti üzerindeki yaz ıl ı polarite ucu ile pil uçlar ı ayn ıd ır. Bu kontroldan sonra avometre direnç ohm kademesinde Rx1 konumuna getirilir.(+)ve (-) uçlar ı k ısa devre edilerek s ıf ır ayar ı yap ıl ır. Şekil 1.2’ de pil uçlar ı ters yönlü oldu ğu varsay ılan bir analog ölçü aleti ile yap ılan diyot kontrolü görülmektedir. Şekil 1.2: Analog ölçü aleti ile diyot sa ğlaml ık kontrolü Ölçü aletin (+) (pile göre -) ucu katod ucuna, (-) (pile göre +) ucu anot ucuna dokundurdu ğumuzda diyot do ğru polarma olaca ğ ından ibre sapar. Ölçü aletin (+) (pile göre -) ucu anot ucuna, (-) (pile göre +) ucu katod ucuna dokundurdu ğumuzda diyot ters polarma olaca ğ ından ibre sapmaz. Yukar ıdaki aç ıklanan durumlar meydana geliyorsa diyot sa ğlamd ır. Ölçü aletinin ibresi her iki durumda da sapar veya sapmazsa diyot bozuktur ( Şekil 1.2). 1.1.3.2. Diyotlar ın Dijital Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü Dijital avometrede diyot sembolu ( ) bulunan buzzer kademeye getirilir. Diyodun katod ucu ölçü aletinin “COM” terminaline (Negatif); anot ucu ise ölçü aletinin “V. mA”yaz ıl ı olan (Pozitif ) terminaline ba ğlan ır. Bu durumda displayde açma geriliminde 800 civar ında bir de ğer görülecektir. Diyot do ğru polarma alt ındad ır.10 Diyot uçlar ( veya terminal uçlar ı) ters çevrildi ğinde, anot uçlar ı “COM” terminaline, katod ucu ise “V. mA” yaz ıl ı terminale ba ğland ı ğ ında display “1” gösterecektir. Yani bir yönde de ğer gösterirken di ğer yönde göstermezse; bu durumda diyot sa ğlamd ır ( Şekil 1. 3). Şekil 1. 3: Diyodun sa ğlaml ık kontrolünün yap ılmas ı Ölçme s ıras ında her iki yönlü de ğer gösteriyorsa diyot k ısa devre, her iki yönlü büyük direnç “1” gösteriyorsa diyot aç ık devredir, yani diyot bozuktur, diyebiliriz. Not: Dijital ölçü aletleri uç i şaretleri ile pil uçlar ı ayn ı yönlüdür. 1.1.3.3. Diyot Uçlar ın ın Tespiti E ğer elimizdeki diyodun üzerindeki i şaretler silinmi ş ve uçlar ın ı bilmiyorsak; yukar ıda anlat ıld ı ğ ı gibi ölçü aletinin uçlar ı rastgele dokunduruldu ğunda göstergede “ 800 civar ında bir de ğer” görüldü ğünde “COM” terminaline ba ğl ı diyot ucu KATOD, V. mA terminaline ba ğl ı uç ANOT olarak tespit etmi ş oluruz. 1.2. Transistorlerin Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın Tespiti Resim 1.7: Çe şitli transistörler Transistörlerin katalog bilgilerinden yararlanarak bacak isimleri, en üst çal ı şma gerilimleri, en üst ça ı şma ak ımlar ı, termal karakteristikleri, gürültü de ğerleri gibi çok say ıda bilgi rahatl ıkla ö ğrenilebilir. Ayr ıca üzerlerinde yaz ıl ı harf ve rakamlar çe şitli ülkelerin kendi11 standartlar ına göre belirlemi ş olduklar ı kodlard ır. Bu kodlar ın ne anlama geldi ği malzeme üreticisi firmalar ın kataloglar ında ve devre eleman ı kataloglar ında belirtilmi ştir. ÖNEML İ: Katalog bilgileri yard ım ıyla hangi devrede hangi transistörün kullan ılmas ı gerekti ğini rahatl ıkla saptayabiliriz. Ya da ar ızalanm ı ş ve elimizde mevcut olmayan bir transistörün yerine uygun kar ş ıl ıg ın ı koyabiliriz. Tablo 1.2’de baz ı transistörler verilmi ştir. Transistör katalog bilgilerini internetten ya da bölüm kütüphanenizden temin edebilirsiniz. 1.2.1. Transistör Kataloglar ın ın Kullan ım ı ve Kar ş ıl ıklar ın ın Bulunmas ı Aran ılan transistör katalogdan bulunurken şu s ıra takip edilmelidir; ? İlk harf veya say ıya göre alfabetik s ıradan transistörün olabilece ği sayfalar bulunur. ? Bulunan sayfalardan transistörün ikinci harfine uygun sayfalara geçilir. ? Transistör tipindeki say ı s ıras ına göre, transistörün isim ve özelliklerin bulundu ğu bölüme geçilir. Tablo 1.2: Baz ı Transistörlerin katalog bilgileri12 Katalo ğun okunmas ı: ? 1.sütunda eleman kodu ? 2.sütunda eleman ın tipi (Yap ıld ı ğ ı malzeme GE, S İ ve tipi NPN(N), PNP(P) ile gösterilir.) ? 3.sütunda şekil (Ayak ba ğlant ılar ın ın bulunabilmesi için eleman ın k ıl ıf resimlerine bak ıl ır) ? 4.sütunda özellikleri (Eleman ın nerelerde kullan ıld ı ğ ı, çal ı şma gerilimi, ak ım ı, s ıcakl ı ğ ı, frekans ı gibi bilgileri içerir) ? 5.sütunda kar ş ıl ı ğ ı (muadili); bu eleman ın yerine kullan ılabilecek elemanlar ı ve parantez içindeki say ılar k ıl ıf şekillerini gösterir. Şekil 1. 3: Çe şitli transistörlerin alttan görünü şlü k ıl ıf şekilleri13 Resim 1.8: BC 557 transistörünün uçlar ın ın bulunmas ı 1.2.2. Transistör Uçlar ın ın Dijital Avometre İle Tespiti Transistör uçlar ın ın tespiti; PNP tipi sa ğlam bir transistörün her hangi bir ucu (avometrenin içindeki pile göre negatif ucu) ba ğlan ır. Avometrenin di ğer ucu transistorün öteki uçlar ına dokundurulur. İbre uçlar ın her ikisinde de sap ıyorsa sabitledi ğimiz uç, beyz NPN tipi sa ğlam bir transistörün her hangi bir ucu (avometrenin içindeki pile göre pozitif ucu) ba ğlan ır. Avometrenin di ğer ucu transistörün öteki uçlar ına dokundurulur. İbre uçlar ı her ikisinde de sap ıyorsa sabitledi ğimiz uç, beyz ucudur. Bu ölçmelerde beyz ucu ile aras ında daha yüksek direnç gösteren uç emiter, küçük de ğer gösteren uç ise kollektör dür. Transistör testi; Şekil:1.4 a’da ki gibi transistörün beyz ucuna avometrenin pozitif ucu ba ğlan ır. Avometrenin negatif ucu s ıras ı ile emitere ve kolektöre dokundurulur. Bir de ğer gösteriyorsa transistör NPN tipidir diyebiliriz Şekil:1.4 b’deki gibi ransistörün beyz ucu avometrenin negatif ucuna ba ğlan ır. Avometrenin pozitif ucu s ıras ı ile emitere ve kolektöre dokundurulur. Bir de ğer gösteriyorsa transistör PNP tipidir diyebiliriz. Şekil 1.4: Transistör tipinin tespiti14 1.2.3. Transistörlerin Analog Avometre İle Sağlaml ık Kontrolü Avometreyi direnç kademesine (Rx1) getirelim. Avometrenin bir ucunu beyzde sabit tutal ım, di ğer ucunu s ıras ı ile emiter ve kolektöre dokundural ım. Bu defa avometrenin di ğer ucunu beyzde sabit tutal ım, öteki ucunu s ıras ı ile emiter ve kolektöre dokundural ım. Şekil 1.5’deki uygulamalar ın birinde yüksek, di ğerinde dü şük direnç görülüyorsa transistör sa ğlamd ır. Bunun d ı ş ındaki durumlarda ar ızal ıd ır. Ayr ıca sa ğlam bir transistörde emiter- kollektör aras ı veya kolektör-emiter aras ı yüksek direnç görülmelidir. Şekil 1.5: Transistörün analog avometre ile sa ğlaml ık kontrolu15 1.2.4. Transistörlerin Dijital Avometre ile Sağlaml ık Kontrolü Dijital avometre diyot test kademesi buzzer’e ( ) getirilir. Avometrenin bir ucunu beyzde sabit tutal ım, di ğer ucunu s ıras ı ile emiter ve kolektöre dokundural ım. Transistör do ğru polarma geriliminde ise bir de ğer gösterir. Şekil 1.6: Transistörün dijital avometre ile sa ğlaml ık kontrolü Bu defa avometrenin di ğer ucunu beyzde sabit tutarak di ğer ucunu s ıras ı ile emiter ve kolektöre dokundural ım. Avometrenin display’inde “1” gibi de ğer görülür. Yap ılan bu ölçmelerde anlat ılan durumlar meydana geliyorsa transistör sa ğlamd ır. Bunun d ı ş ındaki durumlarda ar ızal ıd ır ( Şekil 1.6) Uyar ı: Şekil 1.7’de transistörlerin iç yap ıs ı diyot e ş de ğer kar ş ıl ıklar ıyla gösterilmi ştir. Di ğer bir ifadeyle transistör testi yaparken bu e ş de ğer modeller göz önünde bulundurularak test i şlemi yap ılabilir. Diyot testi konusunu gözden geçirmeniz tavsiye edilir.16 Şekil 1.7: Transistorlerin diyot e şde ğeri Uyar ı: Baz ı avometreklerde transistörlerin direkt sa ğlaml ıklar ın ı ölçebilecek soketler olup; tipi ve ayak ba ğlant ıs ı bilinen transistorler bu sokete tak ıl ır. Kademe ise hfe kademesinde o taransistörün kazanç de ğeri ekranda yazar. Bu ölçümde her transistörün kazanç de ğerini ayr ınt ıl ı kataloglardan bakmak ya da daha önceden biliyor olmak gerekir. Çal ı şma: Tablo 1.2’de verilen k ıl ıf yap ılar ına sahip istedi ğiniz transistör modelini temin ederek sa ğlaml ık testlerini yap ın ız ve uçlar ın ı belirleyiniz. 1.3. Tristör (SCR), Triyak, Diyak ve Entegrelerin Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Tespiti 1.3.1. Tristörün (SCR) Avometre ile Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Bulunmas ı Resim 1.9: Tristör (SCR) uçlar ın ın tespiti17 Şekil 1.8: Tristör (SCR) uçlar ın ın tespiti Avometrenin problar ın ı s ırayla tristörün ayaklar ına de ğdiriniz. Sadece iki ayak aras ında bir yönde sapma olacakt ır ve direnç de ğeri okunacak (Dijital avometrede) ya da gözlemlenecektir (Analog avometrede). Bu durum gözlemleniyor ise triyak sa ğlamd ır. Farkl ı ise bozuktur. Sapma oldu ğu anda ya da direnç okundu ğunda siyah probun de ğdi ği ayak geyt, k ırm ız ı probun de ğdi ği ayak katot diyebilirsiniz. Geri kalan di ğer ayak ise anot olur. Transistorlerde oldu ğu gibi; tristörlerin uçlar ın ın tespitini firma katologlar ından yararlanarak ta bulabilirsiniz. Katalog kullan ım ı di ğer komponentlarda (elektronik devre elemanlar ın ın genel ismi) oldu ğu gibidir. 1.3.2. Diyak ın Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü Resim 1.10: Diyak ın görünü şü Şekil 1.9: Diyak sa ğlaml ık kontrolü Diyak ı avometre ile Şekil 1.9’daki gibi ölçmeye çal ı ş ıl ır. Her iki yönde yüksek direnç ölçülmelidir. E ğer bu sonuca var ıl ırsa, diyak sa ğlamd ır.18 1.3.3. Tiriyak ın Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Tespiti 1.3.3.1. Tiriyak ın Avometre İle Sa ğlaml ık Kontrolü Resim 1.11: Çe şitli triyaklar Tiriyak ı avometre ile ölçerken, Şekil 1.10’ daki i şlemi gerçekle ştirin. Şekil 1.10’ daki durum gerçekle şmemi ş ise triyak bozuktur. Şekil 1.10: Avometre ile triyak sa ğlaml ık kontrolü19 1.3.3.2. Triyaklar ın Avometre ile Uçlar ın ın Tespiti Triyaklar ın uçlar ın ı tespit ederken ya avometre ile a şa ğ ıdaki gibi ölçerek ya da kataloglardan bakarak bulunur. Avometrenin problar ın ı s ırayla triyak ın ayaklar ına de ğdirilir, ölçü aletinde bir sapma görülünceye kadar i şlemi sürdürülür. İbre sapt ı ğ ında skaladaki direnç de ğeri okunur. Problar ı ters çevirip, tekrar direnç de ğeri okunur. Bu iki de ğer aras ında çok küçük bir de ğer fark ı vard ır. Küçük direnç okundu ğunda avometrenin siyah probunun ba ğl ı oldu ğu uç G (Geyt), k ırm ız ı probun ba ğl ı bulundu ğu uç ise A1 (Anot1) dir. Geri kalan di ğer uç ise A2 (Anot2) dir. 1.3.4. Entegrelerin Sa ğlaml ık Kontrolü ve Uçlar ın ın Tespiti 1.3.4.1. Entegre (Tümle şik) Devre Bir yar ı iletken maddenin içine veya üzerine, kat ı ve gözeneksiz durumdaki, çok küçük elemanlar ın, bir grup halinde biçimlendirilip uygun bir şekilde birbirine ba ğlanmas ı suretiyle olu şturulmu ş tümle şik bir devredir. Devrenin ana yap ıs ı olu şturulduktan sonra, harici ba ğlant ı uçlar ı d ı şar ıda kalacak şekilde, PACKAGE (Pekic) (dolgu) denilen koruyucu mahfaza içine yerle ştirilir. Resim 1.12’de entegrelerin d ı ştan görünü şü görülmektedir. Resim 1.12: Entegrenin genel görünü şü Muhafazalar, ço ğunlukla dikdörtgen veya silindirik biçimli olup metal, seramik veya plastik malzemeden yap ıl ır ve entegreye ait bilgi burada ifade edilir. Ba ğlant ı uçlar ı ya sokete girecek biçimde ve pin olarak tan ımlanan şekilde düzenlenir veya lehimli ba ğlant ı yap ılacak bir biçimde tel şeklindedir. Şekil 1.1’de 555 diye bilinen entegrenin ayak ba ğlant ıs ı görülmektedir. Entegre üzerinde bulunan oyuk, nokta i şareti veya düz çizgi üste gelecek şekilde entegre tutuldu ğu zaman sol taraftan ba şlamak üzere ayak numaralar ı saatin ters yönüne do ğru s ıralanmaktad ır. Bu kural bütün entegreler için geçerlidir.20 Şekil 1.11: Ne 555 entegrenin ayak ba ğlant ılar ı 1.3.4.2. Entegrelerde ve Elektronik Kartlarda Ar ıza Bulma Ülkemizde elektronik kart tamirinde en çok kullan ılan metotlar, elektronik komponent test metotlar ıd ır. Elektronik ar ıza bulma ve giderme laboratuvar ında olmas ı gereken test cihazlar ı (ve metotlar ı) a şa ğ ıdaki gibi s ıralanabilir; ? Empedans Test Cihaz ı (ASA tester); Olmazsa olmaz cihazlar ın ba ş ında gelir. Hemen tüm malzemelerin sa ğlaml ık testi yap ıl ır. Bu nedenle cihaza zaman ın multimetresi yak ı şt ırmas ı yap ıl ır. ? Programlay ıc ı (universal programmer); Programlanabilir malzemelerin programlar ın ı okuma, kaydetme, sa ğlam ı ile mukayese etme, içeri ğine müdahale etme gibi tüm i şlemlerin yap ılabilmesi için olmazsa olmaz cihazlardand ır. ? K ısa Devre Test Cihaz ı (Short Locator) ; Besleme-toprak aras ında veya data yollar ı aras ında k ısa devre ar ızalar ın ın birkaç dakikada bulunmas ın ı sa ğlar. ? Fonksiyonel Test Cihaz ı (Functional Tester) ; Elektronik komponentlerin devre içi ve d ı ş ı saniyeler seviyesinde fonksiyonel olarak testini sa ğlar. Bu cihaz kart tamirini oldukça h ızland ırmaktad ır. ? Boundary Scan Test Cihaz ı; Yüksek teknolojili BGA, PGA, QFP gibi yap ılardaki entegrelerin devre içi sa ğlaml ık testini yapar. Zaman ım ızda art ık gerekli hale gelmeye ba şlam ı şt ır (Resim 1.13) ? Osiloskop-Multimetre; Bu metot ile kart üzerinde sinyal-voltaj takibi yap ılmaktad ır. Kart veya cihaza besleme verilerek test edildi ğinden, malzemelere zarar verme ve elektrik çarp ılmas ı riski yüksektir. Bu metot art ık çok tercih edilmemektedir. Ar ızal ı kart ın daha fazla ar ızalanmas ına sebep olabilir.21 Resim 1.13: Entegre devre içi sa ğlaml ık kontrol cihaz ı çe şitleri Ülkemizde ar ıza belirlemede en çok komponent test cihazlar ı kullan ılmaktad ır. Bunlar ın da içerisinde en önemli olan ve çok tercih edilen empedans test cihazlar ıd ır. Ohm kanunundan Voltaj / Ak ım oran ı, direnci verir. Her elektronik malzemenin bir empedans karakteristi ği vard ır ve ar ızalanan malzemelerde bu e ğrilerde bozulma meydana gelir. Ülkemizde üretilen ilk ve tek ta ş ınabilir empedans test cihaz ı a şa ğ ıda görülmektedir. Tamamen Ülkemizde geli ştirilen EFL425P cihaz ı sa ğlaml ı ğ ı, kalitesi ve kolay kullan ı şl ı olmas ı aç ıs ından da s ın ıf ında liderdir. Resim 1.14: Empedans test cihaz ı ile kart ar ızas ı bulma Şekil 1.13’de direnç, diyot ve kondansatör-bobin sa ğlam e ğrileri görülmektedir. Şekil 1.12: Sa ğlam direnç empedans e ğrisi22 Şekil 1.13: Sa ğlam direnç, diyot ve kondansatör-bobin empedans e ğrileri Devre d ı ş ında görülmesi gereken e ğrilerdir. Bu temel e ğrilerden yola ç ıkarak tüm elektronik malzemelerin testi yap ılabilir. Dijital entegrelerde de şekilde görüldü ğü gibi diyotlar besleme veya toprak taraf ına yerle ştirilmi ştir. Devre d ı ş ında bir entegrenin tüm bacaklar ında ayn ı şekilde düzgün diyot karakteristi ği görülemiyorsa malzeme ar ızal ıd ır. Dijital entegreler (IC) genellikle fonksiyonel test ile daha h ızl ı test edilirler. Şekil 1.15: Dijital bir entegrenin bacaklar ındaki koruma diyotlar ı ? Sa ğlam ve Ar ızal ı Elektronik Kart ın Kar ş ıla şt ır ılarak Ar ızan ın Bulunmas ı Sa ğlam ve ar ızal ı iki kart h ızl ı mukayese edilerek ar ızal ı malzemenin bulundu ğu nokta kolayca belirlenebilir. Bunun için ba ğlant ı şekli ve dikkat edilecek kurallar a şa ğ ıda verilmi ştir.23 Şekil 1.16: Sa ğlam ve ar ızal ı elektronik kart ın kar ş ıla şt ır ılarak ar ızan ın bulunmas ı Sa ğlam ve ar ızal ı elektronik kartlar mukayese edilirken, a şa ğ ıdaki maddelere dikkat edilmelidir. ? Elektronik kartlar birebir ayn ı olmal ıd ır. ? Elektronik kart üzerindeki potansiyometre gibi ayarlar ayn ı konumda olmal ıd ır. ? Elektronik kartlarda enerji olmamal ıd ır. ? Birden fazla voltaj konumunda test edilecek ise programl ı malzemeler d ı şar ı al ınmal ıd ır. Şayet programl ı malzeme sökülmeyecek ise, 10 Volt a ş ılmamal ıd ır. Besleme ve toprak k ısa devre edilir ise, ayn ı anda her iki tarafa göre e ğriler mukayese edilece ğinden fark ı bulmak kolayla ş ır. Böylelikle istenmeyen kapasitif gürültüler de ortadan kalkm ı ş olur. Fark ın bulundu ğu noktaya referans (com) tak ıl ır. Bu noktaya göre o noktadaki tüm malzemeler k ıyaslan ır. Böylece fark ın bulundu ğu yer lokalize edilmi ş ve ar ızal ı malzeme mümkün oldu ğu kadar devre içinde bulunmu ş olur. Unutulmamal ıd ır ki, elektronik karttan minimum malzeme sökerek (kart ile çok az oynama yaparak) ar ızan ın bulunmas ı esast ır. Bazen topra ğa göre fark gözükmeyebilir. Bu durumda besleme ye göre de k ıyaslamak gerekir. Elektronik kartta besleme ve toprak aras ı k ısa devre edilerek ayn ı anda hem toprak hem de beslemeye bak ıl ır. Bu durumda istenilmeyen kapasitif gürültüler de kald ır ılm ı ş olur.24 Elektronik kartlar ın her zaman sa ğlam ı bulunmamaktad ır. İki ar ızal ı kart mukayese edilerek de ar ızal ı malzemeler bulunabilir. Ar ızal ı elektronik kartta simetrik devreler varsa kendileri aras ında mukayese edilebilirler. Mesela dört adet kanal var ve biri ar ızal ı ise, di ğer sa ğlam bir kanal ile k ıyaslanarak kolayca ar ızal ı malzeme bulunabilir. Hangi kanal ın ar ızal ı oldu ğu sistem bilgisine sahip teknik personelden al ınan yard ımla belirlenmelidir. Böylelikle daha k ısa sürede ar ıza belirlenebilir. Sadece ar ızal ı kart ile ar ıza bulmak tecrübe istemektedir. Şüphelenilen malzeme sökülerek devre d ı ş ına al ın ır. Devre d ı ş ında ise malzemenin empedans e ğri testi kesinlikle do ğru neticeyi verecektir. Malzemelerin sa ğlam ve ar ızal ı empedans e ğrilerine hâkim olmak gerekir. Malzeme bacaklar ın ın (pinlerinin) ne i şe yarad ı ğ ın ı internet ortam ından veri sayfas ına bakarak bilmek testi h ızland ıracakt ır. 1.4. 0–12 V Ayarl ı Transistör Do ğrultmaç Devre Yap ım ı Elektronik devreler bask ı devre plaketlerine ve delikli pertinaks üzerine elemanlar ın lehimlenmesi ile ya da board üzerine lehimsiz olarak yap ılmaktad ır. 1.4.1. Lehimleme Tekni ği ile Elektronik Devre Yap ım ı Havya prize tak ılarak ıs ınmas ı sa ğlan ır. Is ınm ş ve temizlenmi ş havya ucuna lehim de ğdirilerek eritmesi kontrol edilir. Üzerine bir miktar lehim almas ı sa ğlan ır. Temizlenerek haz ırlanm ı ş lehimlenecek parça üzerine de bir miktar lehim pastas ı sürülür. Is ınm ı ş havya ucu, lehimlenecek k ısma de ğdirilir ve bir miktar beklenir. Bu arada pasta eriyerek temizlerken, havya ucundaki lehimde lehimlenecek parçan ın üzerine yap ı ş ır. Resim 1.17 : Çe şitli havyalar Bu a şamadan sonra havyan ın ucu lehimlenen eleman ın üzerinden çekilmeli ve lehim yeri kesinlikle oynat ılmamal ıd ır. Lehimleme an ında havya ucundaki lehim yetersiz kal ırsa, ıs ınan parçada eriyecek şekilde yeteri kadar lehim verilmelidir. Havyan ın lehim yerinde k ısa kalmas ı, lehim yüzeyini pürüzlü; fazla kalmas ı ise, i ğneli ve da ğ ın ık yapar. Normal sürede yap ılan lehimin yüzeyi parlak, temiz, çatlaks ız, deliksiz, küçük ve do ğal bir tepe olur.25 ? Havya ucunun lehimlemeye haz ırlanmas ı: Havya ucu, ıslak temizleme süngeri üzerinde yava şça döndürülerek temizlenmelidir. Bundan sonra havya ucunda az bir miktarda lehim eritilir. Daha sonra da havyan ın ucu temizleme aparat ı veya ıslak sünger üzerinde hafifçe döndürülerek lehimin ucu kaplamas ı sa ğlan ır. Lehim yap ıl ırken dikkat edilecek hususlar: ? Havya uzun süre kullan ılmayacaksa fi şi çekilmelidir. ? Çevrede gereksiz araç gereç bulunmamal ıd ır. ? Havya kullan ılmad ı ğ ı zamanlarda havya altl ı ğ ında tutulmal ıd ır. ? Havya ucunun havya kordonuna temas etmesi kordonu eritip k ısa devrelere veya çarp ılmalara neden olabilir. Havya ucunun kordona temas ı önlenmelidir. ? Havyan ın ucundaki lehimleri uzakla şt ırmak için havya ucunu herhangi bir yere vurmay ın ız, havada silkelenmemelidir. ? Lehim erirken ç ıkan duman ı teneffüs edilmemelidir. ? Lehimlenen devrede herhangi bir gerilim bulunmamal ıd ır. Şekil 1.16: Lehimlemenin yap ıl ı ş ı ? Lehimlemenin iyi ve ba şar ıl ı olmas ı için de a şa ğ ıdaki teknik kurallara uyulmal ıd ır: ? Lehim yap ılacak yer iyice temizlenmelidir. ? Kaliteli lehim kullan ılmal ıd ır. ? Havyan ın ucu temiz olmal ı, az miktarda lehimle kaplanmal ıd ır. ? Havya uygun s ıcakl ıkta olmal ıd ır. ? Eleman veya iletken uçlar ı önceden az miktarda lehimlenmelidir. Buna ön lehimleme denir.26 ? Havyan ın ucu lehim yap ılan yeri ıs ıtmal ı, ucun lehimle bir temas ı olmamal ıd ır. ? Yeteri kadar (ne az ne fazla) lehim kullan ılmal ıd ır. ? Lehim eridikten sonra tekrar donmas ı için 2–3 saniye beklenir. Bu süre içinde lehimlenen elemanlar sars ılmamal ıd ır. ? Bask ı devre üzerinde lehimleme yap ıl ıyorsa a ş ır ı ıs ınma sonucu bask ı devre kalkabilir. Bu durumda lehimlenen yeri a ş ır ı ıs ıtmamak gerekir. ÖNEML İ NOT: Baz ı teknisyenler lehimi havyan ın ucuna de ğdirerek havyan ın ucuna bir miktar lehim almakta ve sonra ucu lehimin yap ılaca ğ ı yere de ğdirmektedir. Bu durumda lehim çok ıs ınd ı ğ ı için özelli ği kaybolabilir. Ayr ıca lehimin yap ılaca ğ ı alan tam ıs ınmayabilir. Bunun için tekrar edelim ki, lehimin yap ılaca ğ ı yer havya ucuyla ıs ıt ılmal ı bu s ırada lehim ıs ınan yere de ğdirilerek erimesi sa ğlanmal ıd ır. Lehimlenecek baz ı elemanlar lehimleme s ıras ında olu şan s ıcakl ıktan dolay ı bozulabilir. Bu durum özellikle yar ı iletkenler için geçerlidir. Lehimleme s ıras ında bu elemanlar ın ıs ınmalar ın ı önlemek için lehimlenen bacak kargaburun ya da c ımb ız ile tutulmal ıd ır. Kargaburun veya c ımb ız ıs ıy ı yayarak eleman ın a ş ır ı ıs ınmas ın ı önler. ? İyi bir lehimlemenin özellikleri şunlard ır ? Parlak bir görünü şü vard ır, üzerinde ya da çevresinde pasta veya kir yoktur. ? Yüzeyi düz, pürüzsüz ve deliksizdir. ? Kubbemsi bir şekli vard ır. Çok yayg ın ya da çok sivri de ğildir. ? Lehimlenen malzeme bacaklar ın ın lehimin içinde kalan bölümünün hatlar ı fark edilir. ? Lehimleme hatalar ı ? Yeteri kadar lehim kullan ılmam ı şsa ba ğlant ı sa ğlam olmaz. ? Çok fazla lehim kullan ılm ı şsa fazla lehim yay ılarak k ısa devrelere yol açabilir. ? Lehimleme s ıras ında lehim donmadan malzemeler hareket ettirilmi şse lehim sa ğlam olmaz. ? Lehimlenecek yer iyi temizlenmemi şse ortaya sa ğl ıks ız bir lehim ç ıkar. Daha sonra devrede ar ızalara yol açabilir. ? Lehimleme s ıras ında havya s ıcakl ı ğ ı uygun de ğilse so ğuk lehim meydana gelir ve bir süre sonra ba ğlant ı kopar.27 1.4.1.1. Elektronik Devre Elamanlar ın ı (diyot, direnç, entegre vb.) Lehimlenmesi Resim 1.15: Elektronik devre elemanlar ın ın bask ı devre plaketlerine lehimlenmesi Resim 1.18: Çe şitli entegre lehimleme i şlemleri Direnç, kondansatör, transistor, diyot gibi devre elemanlar ı bir devre olu şturmak üzere bask ı devre ya da üniversal plaket üzerine lehimlenerek birle ştirirler. Bu elemanlar ın bask ı devre ya da üniversal plaket üzerine lehimlenmesinde dikkat edilmesi gereken hususlar şunlard ır: ? Öncelikle direnç, kondansatör gibi elemanlar ın bacaklar ı düzeltilmelidir. ? Eleman direnç, diyot gibi bir malzemeyse bacaklar lehimlenecek deliklerin aras ındaki mesafe dikkate al ınarak karga burun yard ım ıyla 90 derece bükülür. Eleman ı tan ıtan yaz ı, i şaret vb. üste gelmelidir. ? Plaket üzerinde dirençler renk kodlar ı, kondansatör uçlar ı soldan sa ğa ya da a şa ğ ıdan yukar ıya gelecek şekilde monte edilmelidir. ? Direnç, diyot gibi elemanlar ın plaket üzerinde kalan uçlar ı e şit ve en az 2 mm uzunlu ğunda olmal ıd ır. Bu elemanlar plakete çok yak ın ve paralel lehimlenmelidir. ? l Watt de ğerinden daha dü şük güçlü dirençler ve diyotlar plakete temas edecek şekilde lehimlenirler. ?28 ? Kondansatör, transistor gibi elemanlar plakete lehimlenirken plaketle eleman aras ında 3–6 mm mesafe bulunmal ıd ır. ? Transistor bacaklar ı asla çapraz lehimlenmemelidir. Yar ı iletkenler ıs ıya kar ş ı hassas oldu ğundan bunlar lehimlenirken bacaklar ı c ımb ız ya da karga burunla tutularak ıs ı da ğ ıt ılmal ıd ır. ? Entegreler do ğrudan do ğruya plakete lehimlenmemeli, entegre soketi kullan ılmal ıd ır. ? Lehimlemeden sonra eleman ın baca ğ ın ın artan k ısm ı kesilmelidir. 1.4.1.2. Elektronik Devre Elamanlar ın ın(diyot, direnç, entegre vb.) Sökülmesi Elektronik devrelerde ar ıza durumunda parça de ği ştirilmesi en s ık rastlanan i şlerdendir. De ği ştirilecek parça bask ı devreye ya da di ğer elemanlara lehimlenerek tutturulmu şsa (ço ğu kez böyledir) o takdirde bu eleman ın ba ğlant ıs ın ı sa ğlayan lehimin eritilmesi gerekir. Bazen sadece eritme yetmez o bölgede bulunan tüm lehimin al ınmas ı gerekir. Örnek olarak direnç, diyot gibi iki bacakl ı elemanlar ı ba ğl ı olduklar ı yerden sökerken sadece tek bacaktaki lehimin eritilip eleman ın o yönden çekilip ba ğlant ıdan kurtar ılmas ı daha sonra da ayn ı i şlemin di ğer bacak için yap ılmas ı yeterlidir. Buna göre iki bacakl ı elemanlar ın bükülmesinde lehimi eritmek için havya, parçay ı çekmek için karga burun, c ımb ız gibi aletlerin d ı ş ında özel bir lehim sökücü kullan ılmas ı gerekli olmayabilir. Buna kar ş ıl ık entegreleri lehimli olduklar ı yerden sökerken bacaklar ı tek tek kurtarmak mümkün olmad ı ğ ı için her baca ğ ın ba ğlant ıs ındaki lehimi eritip o bölgeden tamamen almak gerekir. Lehimin tamamen temizlenip al ınmas ında lehim pompas ı, lastik balonlu lehim gücü havya veya lehim emme fitili kullan ıl ır. ? Lehim Pompas ı Resim 1.19: Lehim ile pompas ı lehim sökme i şlemi Lehim pompas ı ucu s ıcakl ıktan etkilenmeyen bir maddeden yap ılm ı ş, üst taraf ında bulunan dü ğme içeri itilerek kurulan bir alettir. Temizlenecek olan lehim ilk önce havyayla ıs ıt ılarak eritilir. Bu anda lehim pompas ı kurulu olarak ucu lehime de ğecek biçimde tutulmal ıd ır. Lehim erimeye ba şlad ıktan sonra aletin yan taraf ında bulunan butona bas ıl ır.29 Kurulu olan lehim pompas ın ın pistonu kurtulur ve geriye do ğru h ızla giderken lehim pompas ın ın ucunda bir emme bas ınc ı olu şur. Bu bas ınç erimi ş olan lehimi çeker. ? Lehim Emme Fitili (örgülü kablo) Lehim emme fitili, esnek, örgülü bir iletkendir. Resim 1.18’de ki gibi fitilin ucu sökülecek lehimin üstüne konulduktan sonra s ıcak havya fitilin üstüne de ğdirilir. Eriyen lehim fitil taraf ından emilecektir. Daha sonra fitil çekilir. Resim 1.20: Lehim emme fitili ile lehim sökme i şlemi 1.4.2. Bread Board Deney Seti Üzerinde Devre Yap ım ı Elektronikte devre dizaynlar ın ın amaca uygun bir biçimde de ği ştirilmesi, kolay devre kurma ve bu i şlemleri yaparken lehimleme i şlemlerinden kaç ın ılmas ı ayr ıca kullan ılan devre elemanlar ın ın tekrar rekrar kullan ılmas ına imkân zaman ve para tasarrufu veren bir settir. Bu sette 0,3 ve 0,8 mm kal ınl ı ğ ında ki iletkenlerin birbirine ba ğlamas ına imkân vermektedir Resim 1.21: Bread board30 Resim 1.22: Çe şitli bread boardlar Resim 1.19’da mavi ve k ırm ız ı çizgiler boyunca deliklerde iletim olup kendi aralar ında yoktur. Buralar genellikle devreye uygulanan besleme iletkenleri tutturulur. Ortada bulunan deliklerde ise enlemesine iletim vard ır. Buralara tüm elektronik devre elemanlar ı ayaklar ı birbirine de ğmeyecek şekilde yerle ştirilir. Ayaklar ın k ısa kalmas ı durumunda uygun boylarda plastik k ıl ıfl ı iletkenlerle ba ğlant ı gerçekle ştirilir. Board bazen komplike devre kurulaca ğ ı zaman yeterli olmayabilir. Bu durumda; benzer board yanlar ında bulunan t ırnaklara tak ılmak suretiyle geli ştirilebilirler Şekil 1.17: Dirençlerin boarda yerle ştirilmesi31 1.4.3. 0–12 V Ayarl ı Do ğrultmaç Devre Yap ım ı Şekil 1.18: 0–12 V ayarl ı transistörlü do ğrultmaç devre ba ğlant ı şemas ı Do ğrultma devrelerin de istenen ç ık ı ş gerilimi ve ç ık ı ş gücüne göre ayarl ı ya da sabit olarak belirlenir. Bu devrede ayarl ı ç ık ı ş gerilimi seçilmi ştir. Devre elemanlar ı: ? 220/2x12 V transformatör ? 2 A lik 2 adet diyot ? 2000 µF /40 V ve 470 µF/16 V kondansatör ? 12.6V zener diyot ? 330 ohm ve 4,7 K direnç ? AC 128 ve AD 109 transistör ? 10 K potansiyometre Devrenin çal ı şmas ı: Devrede orta uçlu tansformatör AC 220 V’ u AC 12 V’ a dü şürür. Diyotlar alternatif gerilimi tam dalga do ğru gerilime çevirir ve kondansatör ile filitre edilir. Zener diyod ve 330 ohm direnç P1 potansiyometresi üzerinde 12,6 volt gerilim sabit kalmas ı sa ğlan ır. Potansiyometre ile AC 128 transistötünün B (beyz) ak ım ı ayarlanarak iletimi ayarlanm ı ş olur. AD 109 tansistörününde beyz ak ım ı ayarlanaca ğ ından 4,7 ohm luk direnç üzerinden geçen ayarlanm ı ş ç ık ı ştan ayarl ı regüle gerilimi al ınm ı ş olur. 1.5. AC Motor H ız Kontrol Uygulamas ı 1.5.1. Tristörlü (SCR) AC Motor H ız Kontrolü Resim 1.23: Devrenin board üzerinde kurulmas ı32 Şekil 1.19: Tristörlü (SCR) AC motor h ız kontrolü devre şemas ı Tristör ile do ğru ak ım motor h ız kontrolü, yayg ın bir uygulama alan ına sahiptir. Günümüzde tristörlü DA motor h ız kontrol sürücüleri (Yol Vericileri), reostalar ın yerini alm ı şt ır. En önemli avantaj ı, reostal ı yol vericilere göre enerji tasarrufu sa ğlamas ı ve maliyetlerinin dü şük olmas ıd ır. Şekildeki devrede tam dalga do ğrultma yap ıld ıktan sonra, 12 volt do ğru gerilim ile motorun h ız ı kontrol edilir. Motor h ız ı (devir say ıs ı), potansiyometre ile ayarlan ır. D diyodu, motor bobini üzerinden devreye dönen z ıt gerilimi ortadan kald ır ır. Devre, köprü tipi tam dalga do ğrultmaç devresi ile beslenmelidir. E ğer regüleli güç kayna ğ ından beslenecek olursa devre çal ı şmaz. Do ğrultucuda kondansatör bulunmamal ıd ır. Regüleli güç kaynaklar ı, şiddeti de ği şmeyen do ğru gerilim verir. Köprü tipi do ğrultmac ın ise, ç ık ı ş ından şiddeti de ği şen (gerilimin 0 'a dü ştü ğü) gerilim elde edilir. 1.5.2. Triyakl ı AC Motor H ız Kontrolü Şekil 1.20: AC motorun triyak ile kontrol devresi ba ğlant ı şemas ı ve devrenin kurulu şu Yukar ıdaki devreyle AC seri motorlar ın devir ayar ı yap ılabilir. Kondansatörün dolma zaman ın ı potansiyometre ile de ği ştirebilirsiniz. Kondansatörün dolma zaman ı de ği şti ğinden tiriyak ın tetiklenme an ı da de ği şir. Bu motordan geçen ak ım ı ayarlayarak h ız ı de ği ştirir. Tiriyak ın parazit sinyallerden etkilenmemesi için iki adet filtre kullan ılm ı şt ır. Triyaka ba ğl ı RC filtresi yüksek frekansl ı sinyalleri kendi üzerinden geçirerek tiriyak ın etkilenmesini33 engeller. Motora seri ba ğlanan bobin, yüksek frekansl ı sinyalleri üzerinden geçirmeyerek bast ır ır. Motorun dönme h ız ı sizin elinizdedir. Triyak ile yap ılan alternatif ak ım motor h ız kontrolü üniversal motor, gölge kutuplu motor gibi bir fazl ı motorlarda uygulan ır. Daha çok bu kontrol, çama ş ır makinesi, elektrik süpürgesi, el breyzi gibi üniversal motorlu ayg ıtlarda kullan ıl ır. Ayr ıca üç fazl ı alternatif ak ım motorlar ına yol verilmesinde de kullan ılmaktad ır. Ancak üç fazl ı motorlara yol verme i şleminde, çift tristörün bir triyak yerine kullan ılmas ı daha sa ğl ıkl ı sonuç verir. 1.6. Elektrik Elektronik Devrelerin Sökülmesi ve Tak ılmas ı Elektronik devre elemanlar ın ın tak ılmas ı ve sökülmesi yukar ıda devre yap ım ı konusunda anlat ıld ı ğ ı gibidir. Elektrik devre elemanlar ı ise devreye ba ğlant ı vidalar ı veya klemensler vas ıtas ı ile tak ıl ır. 1.6.1. İletkenlerin Terminallere Ba ğlanmas ı Şekil 1.21: Klemensler ile devre ba ğlant ılar ın ın gerçekle ştirilmesi34 Klemenslere iletken ba ğlanmas ı; ? Eklemek üzere seçti ğiniz uygun klemens ve iletkenleri inceleyerek, iletkenlerin ucunu klemensin boyunu geçmeyecek şekilde Resim 1.22’de ki gibi soyulur ve bükülür. ? İletkeni klemense takabilmek için klemensin vidalar ın ı gev şeterek iletkenin geçece ği kadar bo şluk aç ıl ır. ? Uçlar ı aç ılm ı ş (ayn ı kesitte) iletkenlerin tamam ı klemensin içinde olacak şekilde kar ş ıl ıkl ı yerle ştirilir. ? Gev şetilen klemens vidalar ın ı iyice s ık ıl ır. ? Çe şitli kesitlerdeki tek ve çok telli iletkenler de ği şik klemenslerle ayn ı şekilde eklenir. Resim 1.24 : Kablo uçlar ın ın aç ılmas ı Resim 1.25 : Çe şitli kablo pabuçlar ve yüksükleri a) b) Şekil 1.21: İletkenlerin terminale kablo pabucu ve iletkenin bükülerek ba ğlanmas ı ? Terminallere İletken Ba ğlanmas ı Yal ıtkan ı soyulmu ş olan iletken uçlar ı, ba ğlant ı yerinin (terminalin) özelli ğine göre şekillendirilir. Vidalara ba ğlanacak tek telli ve çok telli iletkenler, vida çap ına göre karga burun ile bükülür. İletken ucu vida çap ına uygun olarak k ıvr ıld ıktan sonra meydana gelen halka ucu kapat ıl ır ve iletkene dokundurulur. Daha sonra içerisine, alt ve üst k ıs ımlar ına pul veya rondelâ konularak Şekil 1.21 a’daki gibi vida geçirilir. Bu s ırada iletkenin vidaya saat ibresi yönünde sar ılmas ına dikkat edilmelidir. Çok telli iletkenler vida içerisine geçirildikten sonra uç k ıs ımlar ı lehimlenmeli veya en uygun Resim 1.23’de ki gibi kablo ba şl ıklar ı (yüksük) tak ılarak iletkenin kesilmemesi ve ezilerek zarar görmesi engellenmelidir. ? Hat ırlatma İletkenleri, devre eleman ı ya da terminale ba ğlarken iletken yüzeylerde elektriki iletimin zay ıflamamas ı için en uygun yöntem kullan ılmal ıd ır. Aksi takdirde yap ılan kötü35 veya hatal ı ba ğlant ı gereksiz elektriki dirençlere ve dolay ıs ıyla gerilim dü şümlerine sebep olur. Ayr ıca gev şek olmas ı nedeniyle izolasyan malzemenin eriyerek tutu şabilir malzemelerin yanma ıs ıs ına gelerek alev almas ına sebep olabilir. Bu durum fiziksel olarak muhakkak kontrol edilmelidir. Şekil 1.21 b’deki gibi krimpleyerek (kablo papucu) yap ılan ba ğlant ı i şleminde iletken teller krimp bölgesinden 1/16”(1,5mm) den fazla ta şmamal ıd ır. Kabloyu olu şturan bütün tel demetleri krimp bölgesinde tesbit edilmeli, krimp i şlemi s ıras ında kopar ılmamal ıd ır. Bir gerilme alt ında teller krimpten s ıyr ılmamal ıd ır. Kablonun krimpten ayr ılmas ı ancak tellerin kopmas ı ile mümkün olmal ıd ır. Uyar ı: Hatal ı ve yanl ı ş ba ğlant ılar ın elektriki ar ızalara ve yang ınlara sebep olabilece ğini unutmay ın ız. 1.6.2. İletkenlerin Terminallerden Sökülmesi Sökme i şleminde dikkat edilecek en önemli konu uygun tornavida ucu seçmektir. Seçim yanl ı ş yap ılacak olursa vida ba ş ı yalama yap ılarak sökme i şlemi ya imkâns ız olur ya da ayn ı aparat ın kullan ılmamas ı sonucu malzeme kayb ı olur. Uyar ı: Sökme i şleminde acele ve rastgele davranmay ın ız. Unutulmamal ıd ır ki ayn ı devreyi kurarken sökme i şleminin tersi i şlem uygulanacakt ır. Bu sebeple sökme i şlem s ıras ın ı ya çok iyi takip edebilmelisiniz ya da sökme i şlem s ıras ın ı belgelendirmelisiniz. Bu konuda devre şemalar ı size yard ımc ı olacakt ır. Resim 1.26: Renk kodlamas ı ve numaraland ır ılm ı ş iletken ba ğlant ıs ına örnek devre36 UYGULAMA FAAL İYET İ A şa ğ ıda verilen lamba karartma (dimmer) devresinin, şemada verilen elemanlar ın ayak ba ğlant ılar ın ı tespit ederek, sa ğlaml ık kontrollerini yaparak devreyi bread board üzerinde kurunuz. A şa ğ ıdaki devrede lamban ın parlakl ı ğ ı P potansiyometresiyle ayarlanabilir. Potansiyometrenin de ğeri minimum iken kondansatör şarj olur. Kondansatör uçlar ındaki gerilim, diyak ate şleme gerilimi de ğerine ula şt ı ğ ı zaman diyak iletken olur ve kondansatör diyak üzerinden de şarj olur. Dolay ıs ıyla triyak tetiklenerek lamban ın en parlak şekilde yanmas ı sa ğlan ır. Potansiyometrenin de ğeri maksimum iken kondansatörün şarj olma süresi uzar. Dolay ıs ıyla triyak tetiklenmedi ğinden lamba sönüktür. Devrede yük olarak lambadan ba şka, motor vb.amaçlar kullan ılabilir. Triyak üzerinden geçen ak ım, tetikleme gerilimine ba ğl ıd ır. Şekil 1.22: Uygulanacak lamba karartma (dimmer) devre şemas ı UYGULAMA FAAL İYET İ37 Resim 1.27: Devrenin board üzerinde uygulamas ı İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? Şekil 1.22’deki devrede de ğerleri verilen elemanlar ı ve board ı temin ediniz. ? İ ş önlü ğü giymeyi unutmay ın ız. ? Devrenin çal ı şmas ın ı iyice anlayana kadar okuyunuz. ? Devre elemanlar ın ın yenisini alabilece ğiniz gibi kullan ılmayan devrelerden uygun sökme yöntemi kullanarak temin edebilirsiniz. ? Devre kurmaya ba şlamadan önce 1 metre kadar 0,5 mm kal ınl ı ğ ında iletken, yan keski, karga burnu ve c ımb ız haz ır bulundurunuz. ? Devredeki, direnç, kondansatör, diyak, tiriyak elemanlar ın ın uçlar ın ı tespit ediniz. ? Eleman uçlar ın ı tespitinde en iyi bildi ğiniz yöntemi kullan ın ız. ? Birkaç eleman ın uçlar ın ın tespitinde farkl ı yöntemleri (katalogtan, dijital avometre ile yada analog avometre ile) birlikte kullan ın ız. ? Tespit etti ğiniz elemanlar ın bilgilerini unutmamak ve tekrar kontrol edebilmek için not ediniz. ? Devredeki, direnç, kondansatör, diyak, tiriyak elemanlar ın ın sa ğlaml ık kontrollerini yap ın ız. ? Elamanlar ın sa ğlaml ık kontrollerini en az iki yöntem ile yap ın ız. ? Sa ğlaml ıklar ın ı yapamad ı ğ ın ız ya da sa ğlaml ı ğ ından emin olmad ı ğ ın ız elemanlar ı ay ır ın ız gerekli yard ım ı al ın ız. ? Ölçme s ıras ında iki elinizide ölçü alt ı probuna dokunmamaya dikkat ediniz. ? Kolay ölçme yapabilmek için eleman ın ayaklar ın ı board deliklerine yerle ştiriniz. ? Kondansatör ölçümünden önce uçlar ın ı k ısa devre etmeyi unutmay ın ız.38 İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? Board üzerine elemanlar ı Resim1.25’deki gibi yerle ştiriniz. ? Elemanlar ı devreye yerle ştirirken devre takibini soldan sa ğa ve yukar ıdan a şa ğ ı do ğru yap ın ız. ? Lambay ı devreye ba ğlayabilmek için iletken uç ç ıkar ın ız. ? Elemanlar ı birbirine çok yak ın yerle ştirmeyiniz. ? Verilen devreye göre ba ğlant ılar ı yap ın ız. ? Elemanlar ın ayaklar ından mümkün oldu ğu kadar birle ştirmelerde yararlan ın. Karma ş ık ya da anla ş ılmaz oldu ğunu dü şündü ğünüzde iletkenleri uygun boylarda keserek birle ştiriniz. ? Eleman yerle ştirilmesi ve iletken ba ğlant ılar ında c ımb ız ya da karga burnu kullanarak ayaklar ın tam olarak deliklere girmesini sa ğlay ın ız. ? Devreye enerji vererek çal ı şmas ın ı kontrol ediniz. ? Devreye enerji vermeden önce sorumlunuzdan izin al ın ız. ? Devreye uygulayaca ğ ın ız gerilimin sizin için tehlikeli de ğerde oldu ğunu unutmay ın ız. ? Lamba ve enerji giri ş uçlar ın ı klips ile yaparak ba ğlant ı kolayl ı ğ ı sa ğlayabilirsiniz. ? Devreye enerji verildi ğindeki lamba ı ş ık şiddetini gözlemleyiniz. Daha sonra potansiyometrenin de ğerini de ği ştirerek ı ş ık şiddetinde ki de ği şti ğini gözlemleyiniz. ? Kulland ı ğ ın ız araç gereç ve malzemeleri iade üzerine kurunuz.39 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME A. OBJEKT İF TESTLER (ÖLÇME SORULARI) Bu faaliyet kapsam ında kazand ı ğ ın ız bilgileri, a şa ğ ıdaki sorular ı cevapland ırarak, verilen bo şluklar ı doldurarak de ğerlendiriniz. 1. Direnç de ğeri ölçümünde , kademe anahtar ı X100 kademesinde iken skalada okunan de ğer ……………. ile çarp ılarak ölçülen büyüklü ğün de ğeri bulunur. 2. Endüktans, kapasite ve direnç ölçme …………………… ile yap ıl ır. 3. Diyotlar ın, analog avometre ile sa ğlaml ık kontrolü yap ıl ırken direnç kademesinde ……………………….. çarpanl ı konumuna getirilir. 4. Avometre ile transistör sa ğlaml ık kontrolünde C-E ve E C ölçümünde gösterge …………… direnç, E-B ve C-E aras ı ölçümde ………...…..direnç okunursa transistör sa ğlamd ır. 5. Avometrenin (?) kademesinde, sa ğlam bir tristörün anot-katot aras ı her iki yönde de …………………………………………. direnç göstermesi gerekir. 6. Avometrenin (?) kademesinde, sa ğlam bir tiriyak ın A1-G aras ı her iki yönde de .......................... direnç göstermesi gerekir. 7. Lehimlenen devrede herhangi bir ………………………. bulunmamal ıd ır 8. Eleman veya iletken uçlar ı önceden az miktarda lehimlenmesine ………………….…….denir. 9. Bir yar ı iletken maddenin içine veya üzerine, kat ı ve gözeneksiz durumdaki, çok küçük elemanlar ın, bir grup halinde biçimlendirilip uygun bir şekilde birbirine ba ğlanmas ı suretiyle olu şturulmu ş tümle şik devreye ………..……denir? 10. Elektrik devre elemanlar ın ın devreye ba ğlant ılar ı ………..…………….. veya klemensler vas ıtas ı ile olur. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ıyla kar ş ıla şt ır ın ız ve do ğru cevap say ın ız ı belirleyerek kendinizi de ğerlendiriniz. Yanl ı ş cevaplad ı ğ ın ız konularla ilgili konuyu tekrarlay ın ız. Ba şar ıl ıysan ız bir sonraki bölüme geçiniz. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME40 B. UYGULAMALI TEST AÇIKLAMA: A şa ğ ıda listelenen davran ı şlar ı kendinizde gözleyemediyseniz “Hay ır”, gözlediyseniz “Evet” kutucu ğunu i şaretleyiniz. De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Faaliyet için ortam ın haz ırlad ın ız m ı? 2 Elemanlar ın listesinin do ğru ç ıkard ın ız m ı? 3 Elemanlar ı eksiksiz temin ettiniz mi? 4 Eleman ayaklar ın ı do ğru tespit ettiniz mi? 5 Elemanlar ın sa ğlaml ık kontrolünü do ğru yapt ın ız m ı? 6 Devrenin board üzerine do ğru kurulmas ın ı yapt ın ız m ı? 7 Devrenin çal ı şt ır ılmas ın ı yapt ın ız m ı? DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı kontrol ederek kendinizi de ğerlendiriniz, HAYIR yan ıtlar ın ız var ise bu yan ıtlar ın ızla ilgili konuyu tekrarlay ın ız. Tamam ı EVET ise di ğer ö ğrenme faaliyetine geçiniz.41 Ö ĞRENME FAAL İYET İ-2 Uygun araç, gereç ve ortam sa ğland ı ğ ında elektrik ve elektronik panolar ı kullanabileceksiniz. ? Evinizde ve çevrenizde bulunan elektrik tablosunda (pano) bulunan elemanlar ın isimlerini ve ne i şe yarad ıklar ın ı ara şt ırarak s ın ıf ortam ında tart ı ş ın ız. 2. PANOLAR (TABLOLAR) Resim 2.1: Çe şitli panolar Üretilen elektrik enerjisini tüketim bölgelerine kolayl ıkla ta ş ıyabilmek ve di ğer elektrikli al ıc ılar ın çal ı şt ır ılmalar ın ı kesintiye u ğratmadan kullanabilmek için da ğ ıt ım tablolar ına ihtiyaç duyulur. Da ğ ıt ım tablolar ı elektrik enerjisinin oldu ğu her yerde kullan ıl ır (Örne ğin; konutlarda, mekân ve ma ğazalarda, atölyelerde, fabrikalarda vb.). Amac ı ve tablonun yap ım gereçleri yönünden ayr ı ayr ı s ın ıfland ır ıl ır. Elektrik da ğ ıt ım ve kontrol sistemlerinde kullan ılan tablo ve panolar yap ıld ı ğ ı malzemeye, kullan ıld ıklar ı yerlere ve kontrol teknolojisine göre isimler al ır. Örne ğin: ? Kumanda panosu, ? Otomasyon panosu, ? Sayaç panosu, ? Kompanzasyon panosu, ? Ayd ınlatma panosu, ? Şantiye panosu, ? PLC panosu, ? CNC panosu, ? Etanj paslanmaz panosu, ? Polyester ve cam elyafl ı polyester pano, Ö ĞRENME FAAL İYET İ–2 AMAÇ ARA ŞTIRMA42 ? Kuvvet panosu. Atölye ve fabrika gibi yerlere enerji, da ğ ıt ım panolar ı arac ıl ı ğ ıyla girer. Enerji buradan da makinelere veya yard ımc ı (da ğ ıt ım) tablolara verilir. Panolar enerjinin geldi ği yöne göre duvara yak ın veya kapal ı bir yere monte edilir. Panolar ı bu modülde ; ? 1 fazl ı da ğ ıt ım panolar ı, ? 3 fazl ı da ğ ıt ım panolar ı, ? Kumanda panolar ı olarak s ın ıfland ır ılm ı şt ır. Uyar ı: Elektrik devreleri ve panolar ı elektrik iç tesisler yönetmeli ğine göre kurulurlar. Bu yönetmeli ğin tamam ın ı www.tedas.gov.tr, www.emo.org.tr, www.epdk.gov.tr internet sitelerinden yararlanarak bulabilirsiniz. 2.1. Bir Fazl ı Da ğ ıt ım Panolar ı Bir fazl ı da ğ ıt ım panolar ı yap ıld ı ğ ı malzemeye, kullan ıld ıklar ı yerlere ve kontrol teknolojisine göre farkl ı olsa da genelde daire içi elektrik sistemlerinde, bir faz ile çal ı şan al ıc ılar ve cihazlara elektrik enerjisi aktar ım ında kullan ıl ırlar. Bir fazl ı bir panoda; elektrik sayac ı, kesici şalter, çe şitli sigortalar, kaçak ak ım rolesi, zay ıf ak ımdevre elemanlar ı, merdiven otomati ği, sinyal lambas ı vs. olabilir. Pano seçimi al ıc ılar ın say ıs ına, sistemin kurulu gücüne, kullan ıc ın ın tercihine göre farkl ıl ık olu şturabilir. Uyar ı: Bir fazl ı pano beslemesi üç fazl ı olabilir fakat da ğ ıt ım bir fazl ı olarak yap ılabilmektedir. Resim 2.2: Bir apartman ın bir fazl ı da ğ ıt ım panosu43 Resim 2.3: Çe şitli bir fazl ı panolar 2.2. Üç Fazl ı Da ğ ıt ım Panolar ı Üç fazl ı da ğ ıt ım panolar ı enerji da ğ ıt ım şebekesinden atölye, bina ve tesise elektrik giri şi ve da ğ ıt ım ında kullan ıl ırlar. Bu nedenle enerji da ğ ıt ım panolar ı olarak an ıl ırlar. Bunlar genelde sac panolard ır. Boyutlar ı tesisin kurulu gücüne, tali (yard ımc ı) pano say ıs ına ve al ıc ı (almaç) say ılar ına ba ğl ıd ır. Bu panolarda; çe şitli ölçü aletleri ( ampermetre, voltmetre, elektrik sayaçlar ı, frekensmetre, kosünüsfimetre, vb.), ana kesici, kompak şalterler, sinyal lambalar ı, b ıçakl ı sigortalar, otomatik sigortalar, bara sistemi, kompanzasyon elemanlar ı, ak ım trafolar ı vb. bulunur.44 Resim 2.4: Üç fazl ı bir da ğ ıt ım panosu Resim 2.5: Üç fazl ı da ğ ıt ım panosunun iç görünü şü ve önden görünü şü45 Resim 2.6: Üç fazl ı da ğ ıt ım ve kompanzasyon panosunun iç görünü şü 2.3. Kumanda Panolar ı Resim 2.7: Örnek kumanda panosu Atölye ve fabrikalarda makinelerin otomatik kumanda edilmesi amac ıyla yap ılan tablolard ır. Kumanda tablolar ında ihtiyaca göre şunlar kullan ılabilir: sigortalar, kontaktörler, zaman röleleri, a ş ır ı ak ım röleleri, motor koruma röleleri, faz s ıras ı röleleri, fotosel röleleri, enversör röleleri, dü şük gerilim röleleri, sinyal lambalar ı, elektronik kartlar, kumanda butonlar ı vb. bulunur.46 Resim 2.8: Örnek montaj yap ılm ı ş bir da ğ ıt ım tablosu Resim 2.9: Kumanda panolar ına örnekler47 Resim 2.10: Kumanda panolar ına örnekler 2.4. Örnek Pano ve Şema Okuma Elektrik panolarda al ıc ılar, makine üzerinde bulunmas ı gereken sensörler kumanda butonlar ı ve şalterleri pano d ı ş ına s ıra klemensleri vas ıtas ıyla aktar ıl ır. Panoda ise ölçü aletleri, kesiciler, kontrol elemanlar ı, koruma elemanlar ı, dü şük gerilim besleme devreleri, sinyal lambalar ı, elektronik kartlar, vb. bulunur. Elektrik tesisinde ve makinede olabilecek ar ızalar elktrik projesi ve elektrik kumanda devre şemas ı takibiyle bulunabilir. Bu durumda Tablo 2.1’de kuvvet tesisat ve Tablo 2.2’de ki kumanda elemanlar ı sembollerini ve anlamlar ın ı bilmemiz gerekir. Tablolar ve panolar içinde gerçekle ştirilen ba ğlant ılar ın tek hat şeklinde gösterimi ait oldu ğu yerin kolon şemas ın ı olu şturur. Mutlaka her tesisin bir projesi ve dolay ıs ıyla kolon şemas ı vard ır. Kolon şemas ı o tesisin enerji da ğ ıt ım özetidir ve tüm pano takipleri buradan yap ılabilir. Tesise enerji giri şinden ba şlayarak, sigorta cinsi ve ak ım de ğerleri, uzunlu ğu, kablo cinsi ve kesiti, sayaç, ana şalter, ana ve da ğ ıt ım panolar ı, panolar üzerinde bulunan ölçü aletleri ve ölçme alanlar ı, linye sigortalar ı ve cinsleri, linye şalterleri cinsi ve ak ım de ğerleri kolon şemas ı üzerinde yaz ıl ıd ır. Panodan al ıc ılara çekilen kablolar ın kesiti ve cinsi ile birlikte tesisin topraklamas ı da gösterilmektedir. Tesiste bulunan makinalarda olu şan ar ızalar üretici firma taraf ından verilmek zorunda olan kumanda ve kontrol şemalar ından takip edilir. Tablo 2.1: Kuvvetli ak ım sembolleri 148 Tablo 2.2: Kuvvetli ak ım sembolleri 249 Tablo 2.3: Kuvvetli ak ım sembolleri 350 Tablo 2.4: Kumanda elemanlar ın ın çe şitli ülkelere göre sembolleri 151 Tablo 2.5: Kumanda elemanlar ın ın çe şitli ülkelere göre sembolleri 252 Örnek: Bir kolon şemas ın ın (enerji da ğ ıt ım özeti) okunmas ı Şekil 2.1: Örnek kolon şemas ı ? Örnek şemadaki tesise enerji giri şi, elektrik sayac ına 63 amperlik 3 adet b ıçakl ı sigorta ile yap ılm ı şt ır. ? Sayaç ç ık ı ş ına 63 Amperlik bir manyetik şalter konulmu ştur. ? Bu panoda be ş adet al ıc ı olup s ıras ıyla 35 A, 25 A, 25 A, 35 A, 32 A’ lik üçer adet otomatik sigorta (blok) konulmu ştur. ? İlk üç al ıc ı y ıld ız- üçgen çal ı şan 3 fazl ı asenkron motordur. PT1 ve PT2 tali pano olup güçleri yaz ılm ı şt ır. ? Tesisin topraklamas ı yap ılm ı şt ır. 2.4.1. Kumanda Panolar ında Ar ıza Bulma ve Giderme Pano içi ar ızalarda genelde sigorta-termik at ıklar ı, kablo kopuklu ğu, k ısa devreler, terminal ba ğlant ı gev şekli ği, kesici ve kontrol edici elemanlar ın bozukluklar ı ve kontrol elemanlar ın ın i şlevsizlikleri, farkl ı gerilim besleme ünitelerindeki ar ızalar, var ise elektronik kartlarda vb. şekilde kar ş ım ıza ç ıkar. Nedenleri olarak; dü şük ve yüksek gerilimde çal ı şma, k ısa devreler, uygun teknik malzeme kullan ılmamas ı, tezgâh ya da tezgâhlar ın kullan ım süreleri ve y ıllar ı, kumanda kontrol sistemlerinin su, toz, ya ğ ortam ından etkilenmesi, kullan ıc ın ın kullan ım hatalar ı, vb. say ılabilir. Kumanda panolar ında ar ıza bulma a şamalar ı s ıralamas ı şu şekilde dü şünülebilir.53 ? Ar ıza aramalar ı sistemin ba ş ından sonuna do ğrudur. Bu nedenle ilk önce tesisin elektri ğinin olup olmad ı ğ ına bak ıl ır. ? Pano giri şinde elektrik olup olmad ı ğ ına sinyal lambalar ından bak ıl ır. ? Pano içi ana kesicinin, sigortan ın, manyetik şalterlerin ve termiklerin at ık olup olmad ı ğ ı gözlemlenir. ? Uygun ölçme yöntemi ile giri ş klemensleri veya ana şalterden pano enerjisi kontrol edilir. ? Ana şalter ç ık ı ş ı ve s ıras ı ile gelen şalterlerin ç ık ı şlar ı ölçü aleti ile kontrol edilir. ? Pano ç ık ı ş klemensleri ölçü aleti ile kontrol edilir. ? Panoda ar ıza yok ise makine üzerinde ya da ara iletkenlerde oldu ğu dü şünülmelidir. Uyar ı: Baz ı teknisyenler tecrübelerinden dolay ı a şamalardan baz ılar ın ı atlayabilirler. Örnek bir durum üzerinde konuyu anlamaya çal ı şal ım. Resim 2.11: Ar ıza durumu olan testere tezgâh ı Durum: Testere tezgah ında çal ı ş ırken kesmenin tam ortas ında kendili ğinden makine durmu ştur. Makina tesise yeralt ı kablosu ile direkt panoya ba ğlanm ı şt ır. Çözüm: ? Sistemin tamam ın ın elektri ğinin kesilip kesilmedi ğine bak ılmal ı. Bunun takibini da ğ ıt ım panosunun üzerindeki sinyal lambalar ından ya da voltmetreden anlayabiliriz. Sinyal lambalar ın ın üçüde yan ıyor ya da pano üzerindeki voltmetre faz-faz gerilimi 380 Volta yak ın de ğer gösteriyor ise tesiste elektrik vard ır. Di ğer a şamaya geçilmelidir.54 Uyar ı: Bu a şamadan sonra sistemde enerji olabilece ğini unutmadan kontrollerinizde emniyetli davran ın ız. Resim 2.12: Ar ıza durumu olan demir kesme tezgâh ın ın kontrol paneli ve şalterler ve sigortalar ı ? Makinaya üç fazl ı elektri ğin gelip gelmedi ğine bak ılmal ı. Makine üzerinde sinyal lambalar ı var ise buradan (sinyal lambalar ın ın patlak olabilece ğini unutmay ın ız) de ğilse pano kapa ğ ın ı açarak, manyetik şalter, sigortalar ın at ık olup olmad ı ğ ı ve termik şalter üzerindeki k ırm ız ı butonlar ın at ık olup olmad ı ğ ı gözlenmelidir. Bu kontrolden sonra di ğer a şamaya geçilir (Resim 2.12 ). Resim 2.13: Pano giri ş klemenslerinde faz-faz ve faz-nötr gerilim ölçümleri ? Ana şalter kesicisine ya da da ğ ıt ım klemensine üç faz elektri ğin geldi ği Resim 2.13’de ki gibi kontrol edilmelidir. Kontrolü; avometrenizi AC 750 V kademesine alarak s ıras ı ile iki şer iki şer fazlar ı ve faz -nötr aras ı kontrol edilir. Faz-faz ölçümünde 380V, faz-nötr ölçümünde 220 V de ğer okunuyorsa di ğer a şamaya geçilir.55 Resim 2.14: Ana şalter giri şinden faz-faz ve faz-nötr gerilimlerinin ölçülmesi Uyar ı: Avometrenin olmad ı ğ ı yerde seri ba ğlanm ı ş iki lamba ile de kontroller yap ılabilir. Ancak burada dü şük gerilim durumlar ı ölçülmeyecektir. ? Fazlar klemense geliyor ancak şaltere gelmiyor ise klemens ile şalter aras ı kablo kopukluk kontrolü yap ılmal ıd ır. Bunuda ya avometre ile şalter giri şinde faz-faz 380 V ve faz-nötr220 V aras ı de ğer okunmal ı ya da ana panodan makinenin elektri ği tamamen kesilerek avometre direnç kademesine al ınarak renk takibi ve kablo üzerindeki numaralardan bakarak kopukluk kontrolü yap ıl ır. Uyar ı: Üç fazl ı sistemlerde gerilim ölçümlerinde kontrol kalemine kesinlikle güvenmeyiniz. Avometre veya seri lamba kullan ın ız. ? Şalter giri şinde üç faz var ise şalter ç ık ı şlar ındaki gerilimi yine avometre ile Resim 2.15’de ki gibi ölçeriz. Faz ya da fazlar ın ç ık ı ş ı yok ise şalter kontaklar ı elektrik iletimi yapm ıyor demektir. Şalteri de ği ştirmeden önce terminal ba ğlant ı kontrolü yap ılmal ı. Şalter sa ğlam ise bu makinenin ar ızas ı çok farkl ı nedenlerden olabilir. Di ğer a şamaya geçilmelidir. Resim 2.15: Pano ana şalter ç ık ı ş gerilimlerinin ölçülmesi56 ? Üretici firma taraf ından verilen kumanda kontrol kitapç ı ğ ında bulunan devre ba ğlant ı şemas ından yararlanarak kademe kademe kontrolleri yap ıl ır. Burada ç ıkabilecek ar ızalar ve çözümleri çok farkl ı olabilir. Kontaktör, dü şük gerilim beslemeleri, koruma sensörleri, k ısa devre vb. ar ızalar ç ıkabilecektir. Uyar ı: Pano üzerinde yap ılacak gözlem ve ölçümlerde pano üzerindeki renk kodlamalar ı, iletken numara pabuçlar ı veya yaz ılardan yararlan ılacakt ır.(Bk. Resim 2.16, şekil 2.2) Kuvvet tesis sembolleri ve kumanda kontrol sembolleri bilinmesi burada önem kazanmaktad ır. Resim 2.16: İyi renk kodlanm ı ş ve numaraland ır ılm ı ş ba ğlant ılara örnek pano Şekil 2.2: Tezgah ın kumanda kontrol şemas ından örnek bir sayfa57 UYGULAMA FAAL İYET İ Durum: Atölyenizde bulunan torna tezgâh ı çal ı ş ıyorken gürültülü bir ses yaparak durmu ştur. Ar ıza: Tezgâh otomatik sigorta (blok) ç ık ı ş kablosu ba ğlant ı terminalinden ç ıkarak termik şalterin atmas ı ile motoru korumak için devreyi açm ı şt ır. Tezgâh yer alt ı kablosu ile direkt tezgâh panosuna ba ğl ıd ır. Önemli Uyar ı: Bu uygulama faaliyeti atölyenin imkânlar ına, atölye sorumlusunun görü şüne ve güvenlik kurallar ına kesin uyum ile yap ılmal ıd ır. Bu takdir ö ğretmene aittir. İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? Bütün atölyenin elektri ğinin kesilip kesilmedi ğini kontrol ediniz. ? Tezgahta çal ı şma güvenli ğini öncelikle al ın ız. ? Atölyenin ana panosundan üç faz gerilimini voltmetreye ya da sinyal lambas ına bakarak yapmal ıs ın ız. ? Çal ı şma an ından itibaren önlü ğünüzü hiç ç ıkarmay ın ız. ? Atölye ana panosundaki bu tezgâha ait sigorta ve şalterin kapal ı ya da at ıkl ı ğ ın ı kontrol ediniz. ? Kumanda eden sigorta veya şalterin ismi yazm ıyor ise atölye sorumlusundan ö ğreniniz. ? Bu atölyenin kolon şemas ı var ise oradan bak ın ız. ? Bu a şamada bilmedi ğiniz şalter ya da sigortay ı açma-kapama yapmay ın ız. ? Tezgâh ın kumanda panosunu açarak, gözle sigorta at ık, termik şalter at ık kontrolü yap ın ız. ? Avometre temin ediniz. ? Bu i şleme kadar ana panodaki bu tezgâh ın şalterini kapal ı tutunuz. ? Termik şalterin butonuna basarak di ğer i şleme geçiniz. ? Avometre ile tezgâh şalterinin giri şinden ve ç ık ı ş ından gerilim ölçümü yap ın ız. ? Dikkatli ve titiz olunuz. ? Avometrenizi do ğru kademeye getiriniz.(AC 750 V) ? S ıras ı ile bütün fazlar ı kontrol ediniz. ? Muhafazal ı şalterlerde ya muhafazay ı sökünüz ya da bir sonraki ak ım kontrol elman ına geçiniz. ? Otomatik sigortalar ın giri şlerinin gerilimin ölçümünü yap ın ız. ? Ar ıza aramalarda sistemin ba ş ından ucuna kural ın ı unutmay ın. ? Otomatik sigortalar ın ç ık ı ş gerilimin ölçümünü yap ın ız. ? Bu ölçümde ç ık ı ş gerilimi iki fazda normal de ğer (380 V) birinde küçük de ğer gösterecektir. ? Ar ızadan emin olabilmek için, ana panodan elektri ği keserek avometre ile iletim kontrolü yaparak emin olmal ıs ın ız. ? Otomatik sigorta kutusunu açarak ar ızay ı gideriniz. ? Bu i şlemi kesinlikle enerji alt ında yapmay ın ız. ? Gerekli güvenlik önlemlerini al ın ız. ? İ ş güvenli ği kurallar ına uyunuz. UYGULAMA FAAL İYET İ58 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME A. OBJEKT İF TESTLER (ÖLÇME SORULARI) Bu faaliyet kapsam ında kazand ı ğ ın ız bilgileri, a şa ğ ıdaki sorular ı cevapland ırarak, verilen bo şluklar ı doldurarak de ğerlendiriniz. 1) A şa ğ ıdaki sembollerden hangisi kuvvet ana tablosu sembolüdür? A) B) C) D) 2) A şa ğ ıdaki sembollerden hangisi üç fazl ı dü ğmeli otomatik sigorta sembolüdür? A) B) C) D) 3) A şa ğ ıdaki sembollerden hangisi manyetik-termik şalter sembolüdür? A) B) C) D) 4) A şa ğ ıdaki sembollerden hangisi üç fazl ı aktif sayaç sembolüdür? A) B) C) D) A şa ğ ıdaki bo şluklar ı uygun sözcüklerle doldurunuz. 5) Elektrik devreleri ve panolar ı elektrik ……………….………….. yönetmeli ğine göre kurulurlar. 6) Çe şitli ölçü aletleri (ampermetre, voltmetre, elektrik sayaçlar ı , frekansmetre , kosinüsfimetre, vb.) , ana kesici, apmak şalterler, sinyal lambalar ı, b ıçakl ı sigortalar, otomatik sigortalar, bara sistemi, kompanzasyon elemanlar ı, ak ım trafolar ı vd. bulunan panolara……………………………………denir. 7) Atölye ve fabrikalarda makinelerin otomatik kumanda edilmesi amac ıyla yap ılan tablolara……………………………..denir. 8) Tablolar ve panolar içinde gerçekle ştirilen ba ğlant ılar ın tek hat şeklinde gösterimi, ait oldu ğu yerin …………………………..…… olu şturur. 9) Ar ıza aramalarda kural sistemin ………………..…………… do ğrudur. 10) Panoya üç faz elektri ğin gelip gelmedi ğine …………….……….. bakarak anlar ız. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ıyla kar ş ıla şt ır ın ız ve do ğru cevap say ın ız ı belirleyerek kendinizi de ğerlendiriniz. Yanl ı ş cevaplad ı ğ ın ız konularla ilgili konuyu tekrarlay ın ız. Ba şar ıl ıysan ız bir sonraki bölüme geçiniz. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME59 B. UYGULAMALI TEST AÇIKLAMA: A şa ğ ıda listelenen davran ı şlar ı kendinizde gözleyemediyseniz “Hay ır”, gözlediyseniz “Evet” kutucu ğunu i şaretleyiniz. De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Faaliyet için ortam ı haz ırlad ın ız m ı? 2 Tesisin elektri ğinin olup olmad ı ğ ın ı ana panodan kontrol ettiniz mi? 3 Pano da şalter, sigorta ve termiklerin kontrolünü yapt ın ız m ı? 4 Ölçü aletinin seçimi ve ana şalter gerilimin ölçülmesini yapt ın ız m ı? 5 Ana şalter ç ık ı ş gerilimini ölçtünüz mü? 6 Şalter kontaklar ın ın temas kontrolünü yapt ın ız m ı? 7 Ar ızan ın yerini tespit ettiniz mi? 8 Ar ıza aramay ı do ğru i şlem s ıras ına göre yapt ın ız m ı? 9 İ ş güvenli ğine riayet ettiniz mi? DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı kontrol ederek kendinizi de ğerlendiriniz, HAYIR yan ıtlar ın ız var ise bu yan ıtlar ın ızla ilgili konuyu tekrarlay ın ız. Tamam ı EVET ise di ğer ö ğrenme faaliyetine geçiniz.60 MODÜL DE ĞERLEND İRME YETERL İK ÖLÇME AÇIKLAMA: A şa ğ ıda listelenen davran ı şlardan kazand ı ğ ı davran ı şlar ı kontrol ederek de ğer ölçe ğine göre kendinizi de ğerlendiriniz. De ğerlendirme Ölçe ği Evet Hay ır 1. İ ş önlü ğünü giydiniz mi? 2. Devre kurmak için gerekli araç-gereç ve malzemeyi eksiksiz temin edebildiniz mi? 3. Elektronik devre elemanlar ın ı seçebildiniz mi? 4. Elektronik devre elemanlar ın ın ayak ba ğlant ılar ın ı bulabildiniz mi? 5. Devre elemanlar ın ın sa ğlaml ık kontrollerini yapabildiniz mi? 6. Devreyi kurarak çal ı şt ırabildiniz mi? 7. Devrenin çal ı şmas ın ı anlay ıp çal ı şmay ı çe şitli şekilde deneyebildiniz mi? 8. Avometre kullan ım ın ı rahatl ıkla yapabiliyor musunuz? 9. Ar ıza aramaya sistemin ba ş ından m ı ba şlad ın ız? 10. Sistemin elektri ğini kesmeden panoyu açarak at ık sigorta, termik, şalter kontrolü yapabildiniz mi? 11. Ana şalter giri ş gerilimlerini ölçebildiniz mi? 12. Ana şalter ç ık ı ş gerilimlerini ölçebildiniz mi? 13. Ana şalter kontak temaslar ın ı yapabildiniz mi? 14. Pano ar ızalar ında kolon şemas ı ve kumanda kontrol devre şemalar ından yaraland ın ız m ı? 15. Güvenlik tedbirlerine uydunuz mu? DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı kontrol ederek kendinizi de ğerlendiriniz, “HAYIR” yan ıtlar ın ız var ise hay ır yan ıtlar ın ızla ilgili ö ğrenme faaliyetlerini tekrarlay ın ız. Tamam ı “EVET” ise bir sonraki modüle geçiniz. De ğerli ö ğrencimiz “Elektrik ve Elektronik Sistemlerin Bak ım ve Onar ım ı 2’ modülünü bitirmi ş durumdas ın ız. E ğer bu modülü ba şar ı ile tamamlad ıysan ız burada elde etti ğiniz yeterlikleri bundan sonraki modüllerde de s ık s ık kullanaca ğ ın ız ı unutmay ın ız. Bu konular ın daha birçok kez kar ş ın ıza ç ıkaca ğ ın ın fark ında olarak burada kazand ır ılan yeterliklerinizi geli ştirmek ve güncel geli şmeleri takip etmek alan ın ızda yeti şmi ş bir eleman olman ız ı sa ğlayacakt ır. MODÜL DE ĞERLEND İRME61 CEVAP ANAHTARLARI Ö ĞRENME FAAL İYET İ-1 CEVAP ANAHTARI 1 100 2 LCRmetre 3 Rx1 4 yüksek-küçük 5 yüksek (sonsuz) 6 küçük 7 elektrik enerjisi 8 ön lehimleme 9 entegre 10 ba ğlant ı vidalar ı Ö ĞRENME FAAL İYET İ-2 CEVAP ANAHTARI 1 C) 2 B) 3 D) 4 A) 5 iç tesisler 6 3 fazl ı da ğ ıt ım panosu 7 kumanda panolar ı 8 kolon şemas ı (enerji da ğ ıt ım özeti) 9 ba ş ından sonuna 10 sinyal lambalar ı/voltmetre CEVAP ANAHTARLARI62 KAYNAKÇA ? TEKÖZGEN Erdo ğan, Elektronik Deneyleri ve Projeleri, Özkan Matb. ? Çe şitli firmalara ait pano kataloglar ı ? GÖRKEM Abdullah, Atölye ve Laboratuvar, Özkan Matbaac ıl ık, Ankara, 2002. ? SEV İND İK Hüseyin, Ders notlar ı, İstanbul, 2006. ? www.entes.com.tr ? www.starpano.com.tr KAYNAKÇA