Genel Biyoloji Endokrin Sistem ENDOKRIN SISTEM Gelismis ve karmasik yapili hayvanlarda bir ç ok v ü cut kisminin isleyisi iki b ü y ü k sistem tarafindan d ü zenlenir. Birincisi sinirsel, ikincisi ise hormonal d ü zenlemedir. Sinir sistemi ve duyu organlari, degisen ç evreye birk a ç milisaniye i ç erisinde tepki g ö stermek suretiyle hayvanin uyumunu saglamasina karsin, endokrin bezler araciligiyla g ö sterilen tepkiler ç ok daha yavas olur. Bu s ü re dakikalar, saatler ve hatta haftalarla ö l çü lebilir. Fakat hormonlarla olusan tepkiler, sin irsel tepkilerden ç ok daha uzun s ü re etkili olur. Bazen bu iki sistemin sinirlarinin belirli olmadigi durumlar vardir. Ö rnegin sinirlerle tasinan maddelerin oldugu ve bunlarin hormonlardan pek farkli olmadigi bilinmektedir (simpatik sinirlerin noradrenalin i, b ö brek ü st ü bezinin adrenelini gibi). Keza hipotalamus gibi hem sinirsel hem de hormonal etki yapan sistemlerde vardir. Endokrin bez sistemlerinin salgilarina hormon denir. Hormonlar ya diff ü zyonla ya da kan ile belirli organlara veye dokulara tasinarak oradaki islevleri d ü zenlerler. B ü t ü n metabolik islevler, b ü y ü me ve ü reme gibi ç ok tipik olaylar endokrinal d ü zenlemenin etkisi altindadir. Glikozun, sodyumun, potasyumun, kalsiyumun, fosfatin ve suyun hem kanda hem h ü cre arasi suda belirli derisimlerde tu tulmasinda da hormonlarin ç ok b ü y ü k ö nemi vardir. Hormonal d ü zenleme ve denetim bitkilerde, b ö ceklerde, kabuklularda, halkali solucanlarda, yumusak ç alarda, diger bazi omurgasizlarda ve omurgalilarda saptanmistir. Bitkilerde denetim ve d ü zenleme isi sadece hormonal sistemle ger ç eklestirilir. Hormonlarin hem bitkilere hem de hayvanlarda salgilanmalari optimal (en uygun) d ü zeyde olmalidir. Fazla ya da az salgilanmalari her zaman bir anomoliye neden olur. Geri Besleme Sistemi (Feed-Back Meka nizmasi) Insanlarda diger endokrin bezlerin ç alismasini d ü zenledigi i ç in temel bez olarak adlandirilan hipofizin hormon salgilamasini durdurmasi veya azaltmasi diger bezlerin kontrol ü altindadir. S ö yle ki; hipofiz salgiladigi tiroid uyari ci hormon ile tiroit bezinin salgi yapmasini saglar. Tiroit bezinin salgiladigi tiroksin hormonunun derisiminin kandaki miktari belirli bir seviyeye ulastiginda bu hipofizin tiroit uyarici hormon salgisini azaltmasi yada kesmesi y ö n ü nde bir uyarti olusturu r. Hipofiz bezinin diger bezlerle bu etkilesimine geri besleme sistemi denir. Insanda salgilanan hormonlarin isimlerini salgilandiklari yerleri ve etkilerini bir tablo araciligi ile vermeye ç alisalim. HORMON SALGILANDIGI YER FIZYOLOJIK ETKI LERI Tiroksin Tiroit bezi Bazal metabolizmayi artirir Triiyodotironin Tiroit bezi Bazal metabolizmayi artirir. Parathormon Paratiroit bezi Kalsiyum ve fosfor metabolizmasini d ü zenler Kalsitonin Tiroit ’ in C h ü crelerinden Kalsiyum ve fosforu d ü zenler (pa rathormonun antigonisti) Ins ü lin Pankreasin beta h ü creleri Kasta ve diger h ü crelerde glikoz kullanimini artirir, kan sekerini azaltir, glikojen depolanmasini ve glikoz metabolizmasini artirir. Glukagon Pankreasin alfa h ü creleri Karaciger glikojenini kan glikozuna ç eviren mekanizmayi uyarir. Sekretin Onikiparmak mukozasi Pankreas sivisinin salgilanmasini uyarir. Kolessistokinin Onikiparmak mukozasi Safra kesesinden safranin birakilmasini uyarir. Epinefrin (Adrenelin) Adrenel medulla Simpatik sistemi des tekler, karaciger ve kas glikojeninin yikimini uyarir. Norepinefrin (Noradrenalin) Adrenel medulla Kan damarlarini daraltir. Kortizol Adrenel korteks Proteinlerin karbonhidratlara d ö n ü s ü m ü n ü uyarir Aldosteron Adrenel korteks Sodyum ve potasyum metaboliz masini d ü zenler. Dehidroepiandrosteron Adrenel korteks Androjen, erkek eseysel ö zelliklerinin gelisimini uyarir. Somatotropin (B ü y ü me hormonu Ö n hipofiz Kemik ve genel v ü cut b ü y ü mesini denetler, yag protein ve karbonhidrat metabolizmasina etki eder. Tir otropin (Tiroit uyaririci hormon = TUH = TSH) Ö n hipofiz Tiroidin b ü y ü mesini ve tiroit hormonlarinin salgilanmasini uyarir. Adrenokortikotropin (ACTH) Ö n hipofiz Adrenel korteksin b ü y ü mesini ve kortikal hormonun salgilanmasini uyarir. Luteinize edici hor mon (LH) Ö n hipofiz Yumurtaliktan ö strojen ve progesteronun, testislerden testestronun ü retimini ve salgilanmasini denetler. Folik ü l uyarici hormon (= FSH = FUH) Ö n hipofiz Yumurtaliktaki graf folik ü llerinin olusumunu ve testislerde seminifer t ü plerin b ü y ü mesini saglar. Prolaktin (=Luteotropik hormon =LTH) Ö n hipofiz Yumurtaliktan ö strojenin ve progesteronun salgilanmasinin s ü rd ü r ü lmesine, s ü t bezlerinin uyarilmasina ve analik i ç g ü d ü s ü n ü n olusmasina neden olur. Oksitosin Hipotalamus (arka hipofiz aracil igi ile) S ü t salgilanmasini ve rahim kaslarinin uyarilmasini saglar. Vazopressin Hipotalamus (arka hipofiz araciligi ile) D ü z kaslarin kasilmasini uyarir, b ö brek t ü pleri ü zerinde antidi ü retik etki g ö sterir. Melanosit uyarici hormon (= MUH =MSH) Hipofizin ö n lobu Kromotofor i ç indeki pigmentlerin dagilimini saglar. Testesteron Testisin intersitiyal h ü creleri Androjen, erkeklik ö zelliklerinin gelismesini uyarir ve devamini saglar Ö stradiyol Yumurtaligin folik ü l ü n ü astarlayan h ü creler Ö strojen, disi ö zellik lerinin gelismesini uyarir ve devamini saglar. Progesteron Yumurtaligin korpus luteumu Ö straus ve menstrual sikluslarin d ü zenlenmesini ( ö stradiyal ile birlikte) saglar. Prostaglandinler Seminal vezik ü l Rahim kasilmasini uyarir. Koriyonik gonadotropin Pl asenta Diger hormonlarla beraber gebeligin s ü rd ü r ü lmesini (korpus luteumun korunmasini) saglar. Plasental laktojen Plasenta B ü y ü me ve prolaktin hormonu gibi etki eder. Relaksin Yumurtalik ve plasenta Pelvik ligamentinin gevsemesini saglar Melatonin Epif iz Yumurtalik islevlerini durdurur. BITKI HORMONLARI Bitkilerde denetim ve d ü zenleme sadece endokrin sistem ile ger ç eklestirir. Bitki hormonlari bes ana grupta toplanir. Bunlarin isimleri ve bitkiye etkileri asagidaki gibidir. Oksinler : Bitkilerde b ü y ü meyi, gelismeyi, tomurcuk vermeyi, ç i ç ek a ç mayi, meyve ve sebze olusumunu, yaprak d ö k ü lmesini saglayan hormon grubudur. Bitkilerin ö zellikle dallarinin u ç kisimlarinda sentezlendigi i ç in dallarin isiga y ö nelmesi oksinlerle saglanir . Isik oksinlerin d ü zensiz dagilmasina neden olur. Sitokininler : Bazi bitkilerin tohumlarinin ç imlenmesini, tomurcuklarinin olgunlasmasini ve yapraklarin ge ç d ö k ü lmesini saglar. H ü crenin b ö l ü nme hizini artirir, bitkide yaslanmayi geciktirir. Giberellinler : G ö vde, meyve ve sebzelerin b ü y ü mesini ç i ç ek a ç ma zamanini d ü zenler. Daha ö nemli islevi ise uygun ortamda tohumun ç imlenmesini baslatmasidir. Absisik asit : Olgunlasan meyve ve sebzelerin kolayca kopmasini ve yaprak d ö k ü lmesini saglar. Ayrica uygun olmayan ortamlarda tohumun ç imlenmesini engeller. Genellikle etilenle birlikte etkinlik g ö sterir. Etilen : Meyve olgunlasmasina, yaprak d ö k ü lmesine ve ç i ç eklerin solmasina neden olur. K ö k b ü y ü mesinde ve k ö klerin yere dogru y ö n elmesinde etkilidir.