1 - Histoloji - Embriyoloji Endokrin Sistem Histolojisi - II ENDOKRİN SİSTEM HİSTOLOJİSİ-I Dr. Mehmet Fatih SÖNMEZ 2 Öğrenim Hedefleri • Dönem II öğrencileri bu dersin sonunda – Tiroid histolojisini – Paratiroid histolojisini – Suprarenal bez histolojisini – Paragangliyonların histolojisini öğrenecektir 3 TİROİD BEZİ •Thyreos kalkan •15-20 gr, Ön boyun bölgesinde iki loblu bir bez •Asimetriktir •Piramidal lob •İç kapsül + dış fasya •20-30 folikülden oluşan lob 4 5 •Foliküller bezin yapısal üniteleridir •Tek sıra kübik epitelden oluşan depolama kompartımanı •PAS (+), asidofilik salgı kolloid •İki tip hücre vardır •Foliküler hücreler •Parafoliküler (C) hücreleri 6 Foliküler Hücreler • Hücre şekli kübik • Hipoaktif, hiperaktif • Büyük, yuvarlak merkezi çekirdek • Apikal sitoplazmada salgı vezikülleri ve mikroviluslar • TSH ile uyarılırlar 7 Parafolliküler hücre • Foliküller arası stromada ve folikül epitel hücreleri arasında • Foliküler hücrelerden daha büyük, soluk sitoplazmalı • Kolloid lümenine ulaşmazlar • Aynı bazal membran • Tiroid kitlesinin %0,1 • 100-500nm kalsitonin içeren granüller 8 9 10 11 TİROİD BEZİ 1. Tiroglobulin sentezi 2. Iyodun rezorpsiyon, diffüzyon ve oksidasyonu 3. Tiroglobulinin iodizasyonu 4. T3 ve T4 oluşumu 5. Kolloidin rezorbsiyonu 12 PARATİROİD BEZİ • 0.5 gr ağırlığında sarı-kahverengi bezlerdir • Dış fasyanın içinde • İnce bir bağ doku kapsülü • Esas (Principal) hücreler • Oksifil hücreler • Transizyonel hücreler 13 Esas hücre • 5-7 yaşına kadar sadece bu hücreler bulunur • Hafifçe eozinofilik sitoplazmalı küçük hücrelerdir • 200-400nm • Parathormon Oksifil hücre • 6-7 yaşında görülmeye başlar • Esas hücrelerden daha büyük ve daha asidofilik sitoplazmalı • Mitokondri 14 15 16 Pancreatic Islets 17 Pankreas (Langerhans adacıkları) 18 PANKREAS LANGERHANS ADACIKLARI 1. Alfa hücreleri: %15, periferal, glukagon 2. Beta hücreleri %70, merkezi, insulin 3. Delta hücreleri %10, somatostatin 4. PP (F) hücreleri: pankreatik polipeptit 5. EC hücreleri: sekretin, motilin, substans P 6. D-1 hücreleri; VİP 7. C hücreleri 19 Langerhans adacığı 20 SUPRARENAL BEZ • İnsanlarda yarımay şeklinde, böbreklerin üst kutuplarında retroperitoneal yağ dokusu içine yerleşmiş, bir çift endokrin bezdir. • Herbir adrenal bez yaklaşık olarak 5 cm uzunluk, 3-4 cm genişlik ve 1 cm den biraz daha az kalınlığa sahiptir. • Toplam ağırlığı 15 gr kadardır. 21 SUPRARENAL BEZ • Bu organ sürrenal ve adrenal bez olarakta isimlendirilir. • Fonksiyon ve yapı bakımından birbirinden tamamen farklı iki kısımdan oluşan suprarenal bezin gelişimi de farklı germ yapraklarından olur. • Insanda suprarenal bez içiçe geçmiş korteks ve medulladan oluşmuştur. • Korteks mezodermden, medulla ektodermden köken alır. 22 23 SUPRARENAL BEZ • SUPRARENAL KORTEKSİ: Hücrelerin düzenlenişi ve yapıları esas alınarak 3 bölge ayırt edilir. • İnsanlarda bu bölgeler (zonlar) kesin sınırlarla birbirinden ayırt edilmez. • Dıştan içe doğru aşağıda belirtilen tabakalar görülür. a. Zona glomeruloza: Kapsül altında bulunan ince bölge, %15 b. Zona fasikulata: Kalın, orta bölge, %80 c. Zona retikularis: Medullaya komşu iç bölge. %5-7 24 25 Zona glomerüloza %15 • Poligonal hücreler asinuslar gibi kümeler yada lümensiz hücre yığınları şeklindedir • Tubuler ağ oluşturan DER • Lamellar kristalı mitokondri • 17-? hidroksilaz • Minerolokortikoidler 26 Zona fasikülata %80 • Birbirine paralel uzun hücre kordonları, sinuzoid • Lipit damlacığı • Spongiosit • %40-45 DER • %20-25 Tubuler kristalı mitokondri • Glukokortikoidler 27 Zona retikülaris %5 • Hücreler anoztomozlaşan düzensiz kordonlar oluşturur • Hücreler daha küçük • Kahverengi lipofuksin pigmenti • Piknotik çekirdekli hücreler • Dihidroepiandesteron • Androstenedion 28 29 • Medulla; nöral krista kökenli olup organın %10’dur. • Retiküler fibril ağı ile desteklenmiş hücre kordonlarından oluşur • Komşu kordonlar arasında pencereli kapilerler, • Sempatik gangliyon • Parankim hücreleri modifiye sempatik postgangliyonik nöron • Bazofil sitoplazmalı, GER, 150-350 nm granüller (epinefrin, norepinefrin) • Epinefrin ve norepinefrin, krom tuzları(potasyum bikromat) melanin • Kromaffin reaksiyonu; feokromosit • %80-90 epinefrin hücreleri, %10-20 norepinefrin hücreleri 30 31 32 33 ADRENAL BEZİN FONKSIYON BOZUKLUKLARI • Feokromasitoma • Adrenal medullanın yaygın bir hastalığı olan kromaffin hücrelerin tümördür. • Hiperglisemi ve geçici kan basıncı yüksekliklerine sebeb olur. • Cushing Sendromu • Adrenal korteksten aşırı glikokortikoid salınması vakalarına denilir. • Bu sendrom % 90 oranında hipofiz adenomlarında aşırı ACTH salınmasından dolayı olur, daha az olarak da adrenal hiperplazi ya da tümörlerinde olur. • Bu sendromda ay dede yüz, şişmanlık, diabetes mellitüs, hipertansiyon ve kas zayıflığı görülür. 34 ADRENAL BEZİN FONKSIYON BOZUKLUKLARI • Fazla aldesteron salgılanması Conn sendromu olarak adlandırılır. • Bu vakalarda da hipertansiyon, poliüri ve kas zayıflığı görülür. • Adrenal korteks hormonlarının yetersiz salgılanmasında Addison Hastalığı oluşur. • Bu vakalarda hipotansiyon, hiponatremi ve kahverengi cilt görülür. • Adrenal androjenlerin fazla salgılanması yetişkinlerde etkisi azdır. • Kadınlarda hirsutizm (anormal kıllanma) oluşur. • Erkek çocuklarda dış genital organların fazla geliştiği puberta prekoks, kız çocuklarda ise virilizasyon (erkekleşme) oluşur. 35 PARAGANGLİONLAR • Paraganglionlar; otonomik sinir sistemi ile birlikte olan özelleşmiş nöroendokrin bezlerdir. • Herbiri nörosekretuvar veziküller içeren belirgin nöroendokrin hücrelerden meydana gelir. • Karotik cisimler ve aortiko­sempatetik paraganglionlar (Zuckerkandl organı) en büyük paraganglionlardır. 36 • Histolojik olarak, paragaglionlar çoğunlukla esas hücre olarak isimlendirilen kümeler oluşturan nörosekretuvar veziküller içeren nöroedokrin hücrelerden oluşur. • Nöroendokrin ve kapiller damarlar arasında yassılaşmış destekleyici hücreler görülür. • Destekleyici hücreler paraganglion hücrelerinin % 35-45 ini oluşturur. • Bu hücrelerin uzamış, iğ biçimli bir çekirdeği ve soluk boyanan bir sitoplazması vardır. • Nöroendokrin hücre kümelerinin periferinde daha çok bulunurlar ve kümeler içine sitoplazmik uzantılar gönderirler. 37 PARAGANGLİONLAR • Nöroendokrin hücrelerin iki tipi vardır. 1. Parlak hücreler: Soluk vakuollü hücrelerdir. • Sitoplazmalarında 100-150 nanometre çapında elektron yoğun, yuvarlak nörosekretuvar veziküller vardır. • Nöroendokrin hücrelerin çoğunluğunu oluştururlar. 2. Koyu hücreler: Sitoplazma daha koyu ve çeşitli şekillerde olabilen çok sayıda 50-250 nm çapında nörosekretuvar veziküller içerirler. 38 PARAGANGLİONLAR • KAROTİK VE AORTİK CİSİMLER: Herbir arteria karotis kommunisin, a. karotis internaya ve eksternaya ayrılma yerleri arasında fibrokollajenöz destekleyici bir doku içinde tek bir oval karotik cisim yerleşir. • Herbir karotik cisim 3x2x2 mm ölçülerinde ve 5-15 mg ağırlığındadır. • Karotik cisimler çocuklarda belirgindir, yaşın ilerlemesiyle giderek kaybolurlar. • Ancak deniz seviyesinden yüksek, oksijen basıncının düşük olduğu yerlerde ve akciğer hastalığına bağlı kronik hipoksik durumlarda bu cisimler kaybolmaz aksine hiperplazik hale gelirler ve 40 mg ağırlığa kadar ulaşırlar. 39 PARAGANGLİONLAR • Karotik cisimler bütün paraganglionların genel yapısına sahiptir ve insanda peptid olarak sadece enkefalinler ayırtedilmiştir. • Diğer türlerde VIP, subtans P ve katekolaminler ayırtedilmiştir. • Aortik cisimler (aortiko-pulmoner paraganglionlar) benzer yapıdadır fakat daha küçüktür ve aortik yayın konkav yüzünde yerleşiktir. • Karotik ve aortik cisimler arterial oksijen basıncını ve kan pH ölçen kemoreseptörler olarak etki yapmaktadırlar. 40 AORTİKO-SEMPATETİK PARAGANGLİONLAR • Abdominal aorta çevresinde renal arterlerin çıkış yerleri üst kısmından iliak ayrım yerine kadar çok sayıda küçük paraganglionlar vardır. • Çocuklarda belirgin olmasına rağmen, yetişkinlerde çıplak gözle nadiren ayırt edilebilir. • Bunlar toplam olarak Zuckerkandl organı olarak isimlendirilir. • Histolojik olarak, aortiko-sempatetik paraganglionlar paraganglionların genel yapısına sahiptir. • Fakat nöroendokrin hücre granülleri karotik cisimlerdeki nörosekretuvar granüllerden daha büyüktür ve daha çok adrenal medulladakilere benzer şekildedir. 41 HİSTOLOJİ KAYNAK KİTAPLARI •Histoloji ve Hücre Biyolojisi Ramazan Demir •A Textbook of Histology Bloom, Fawcett •Basic Histology Junqueira, Carneiro, •Human Histology Stevens, Lowe •Histology, A Text and Atlas Ross, Romrell •Genel histoloji, özel histoloji Mukaddes Eşrefoğlu •Langman medikal embriyoloji Sadler •İnsan embriyolojisi Moore 42