Genel Enerji konusu 1.5. ENERJ İ Enerji, maddesel bir ortamın herhangi bir kısmının özelliklerinde veya halinde olan de ği şikliklerin nedenidir. Ayrıca, bilimsel olarak i ş yapabilme yetene ği olarak tarif edilir. Ancak, bu tariflerden enerjiyi kavramak zordur. Bunun yerine günlük hayattaki gözlemlerden faydalanarak enerjiyi kavramaya çalı şmak daha kolaydır. Enerjiden bahsediliyorsa her defasında enerjinin bir kayna ğı oldu ğu kesindir ve dünyadaki bütün enerji kaynaklarının kökeninde güne ş enerjisi vardır ( Şekil 1.14). Şekil 1.14: Temel enerji kaynakları Enerjinin çe şidi aynı zamanda onun kayna ğını da gösterir. Günlük hayattan bilinen enerji çe şitleri kimyasal, elektrik, ı şık, nükleer, manyetik, mekanik, ses ve rüzgâr enerjileridir. Verilen bu enerji çe şitlerinin bir yerden bir ba şka yere aktarılabildi ğini ve bir enerji çe şidinin di ğerine dönü şebildi ğini de gözlemek mümkündür. Dolayısı ile enerjiyi onun üç özelli ği olan kayna ğı, aktarılması ve dönü ştürülmesine göre anlamaya çalı şmak kavranmasını kolayla ştıracaktır. Olayı daha da basitle ştirmek için dünya üç kısma bölünebilir ve bu kısımlar a şa ğıdaki gibi sınırlanabilir. 1. Enerjinin Kaynakları 2. Enerjiyi dönü ştüren kısımlar veya cisimler 3. Enerjiyi aktaran kısımlar veya cisimler GÜNE Ş RÜZGAR B İTK İLER FOSiL YAKITLAR VE M İNERALLER BARAJDAK İ SU Hava sıcaklı ğındaki de ği şmeler Olu şum ve zamanla de ği şim Suyun buharla şması ile ya ğmur olu şumu Fotosentez yoluyla E EN NE ER RJ J İ İ 2 İlk olarak bir batarya ve bir ampulden olu şan bir sistemi ele alalım ( Şekil 1.15). Burada olan olay a şa ğıdaki gibi bir zincir haline getirilebilir. + Şekil 1.15: Bir batarya ile ampülün yakılması ve çevreye ısı ve ı şık yayılması Bu olayda ısı ve radyasyon (ı şık) enerjisini alan ortamın enerjisi yükselmi ştir ve enerji alan ortam ı şık ve ısı enerjisi kayna ğı haline gelmi ştir. Bu nedenle kaynak olarak belirtilmi ştir. Net sonuç: kimyasal enerjinin radyasyon ve ısı enerjisine dönü ştürülmesi ve di ğer bir kaynak olan ortama aktarılmasıdır. Şimdi de bir ba şka enerji zinciri olan ve hidroelektrik, termoelektrik, nükleer ve rüzgâr enerjisi santrallerindeki durumu inceleyelim ( Şekil 1.16). Şekil 1.16: Enerji santrallerinde üretilen enerji ile ampülün yakılması ve çevreye ısı ve ı şık yayılması MOTOR Isı ve ı şın enerjisi olarak çevreye yayılma Elektriksel i ş yapılır Motor Nesneler + yer küre Ampul Çevre Aktarım Mekanik i ş yapılır Dönü ştürücü Aktarım Kaynak Dönü ştürücü Nesne (Su, rüzgar, yakıtlar ve radyoaktif maddeler) Batarya Ampul Çevre Kaynak kimyasal enerji İletken tel / Aktarım Aktarım Dönü ştürücü Isı ve ı şın enerjisi olarak çevreye yayılma Kaynak Elektriksel i ş yapılır Kaynak 3 Bu sistemde suyun mekanik enerjisine i ş yaptırılarak bir motora aktarılmı ş ve motor da bu enerjiyi elektrik enerjisine dönü ştürmü ştür. Di ğer bir ifadeyle, mekanik enerji elektrik enerjisine dönü ştürülmü ştür. Ampul, elektrik enerjisini ı şık (radyasyon) ve ısı enerjisine dönü ştürerek di ğer bir kaynak olan çevreye vermi ştir. Bilindi ği gibi rüzgâr, bir hava hareketidir. Radyasyon ve ısı enerjisi alarak sıcaklı ğı yükselen havada, hava molekülleri daha hızlı hareket eder ve aralarındaki bo şluk artar. Di ğer bir ifadeyle, birim hacimdeki molekül sayısı azalır. Böyle bir durumda birim hacimdeki molekül sayısı daha fazla olan di ğer bir hava tabakasından yani yo ğun ortamdan, az yo ğun ortama do ğru hareket olur. Bu durumda rüzgâr olu şur. Sol tarafta nesne olarak rüzgârın konulmasının sebebi budur. Ayrıca buradan çevrenin neden kaynak olarak alındı ğı daha kolay anla şılır. Su ve rüzgârdan enerji elde edilirken onların hareketinden faydalanılmı ştır. Burada oldu ğu gibi bir sistemden elektrik enerjisi elde edilirken o sistemin hareketinden dolayı sahip oldu ğu mekanik enerji elektrik enerjisine dönü ştürülürse, mekanik i ş yapılmı ş demektir. Elektrik enerjisi, elektrik akımına dönü ştürülüyorsa da elektriksel i ş yapılır. Yukarıda verilen enerji zincirinde yakıtların kullanılması durumunda, önce yakıtlar yakılarak ısı enerjisi elde edilir. Bu enerji suyun ısıtılmasında kullanılarak mekanik enerjiye dönü ştürülür. Şekil 1.17: Elektrik enerjisinin mekanik enerjiye dönü ştürülmesi Yukarıda verilen örnekte ise elektrik enerjisi kuyudan su çekmek için kullanılmı ştır ( Şekil 1.17). Di ğer bir ifadeyle, elektrik enerjisi mekanik enerji olarak suya veya yükseltilen herhangi bir nesneye aktarılmı ştır. Bütün bu örneklerden anla şılabilece ği gibi enerji, ancak onun özelliklerini ö ğrenmekle kavranabilir. Enerjinin özellikleri a şa ğıdaki gibi sıralanabilir. Nesne Batarya Motor Nesnenin yükselmesi + yer küre İletken tel / Aktarım Aktarım Dönü ştürücü Mekanik i ş yapılır Elektriksel i ş yapılır Kaynak kimyasal enerji MOTOR BATARYA 4 1. Bir kayna ğının oldu ğu ve kaynakta depolandı ğı, 2 Kaynakla dönü ştürücü, iki kaynak veya iki dönü ştürücü arasında ta şındı ğı, 3. Mekanik enerji, kimyasal enerji, radyasyon (ı şık) ve ısı enerjilerinin birbirine dönü ştü ğü, Enerjinin, "enerjinin korundu ğu prensibi" ile ifade edilebilece ğidir. Yukarıdaki açıklamalardan da görülebilece ği gibi enerjinin çe şidi ne olursa olsun, enerji çe şitleri birbirine dönü şebilir. Ancak, bir insanın veya bir ton kömürün enerjisinin mutlak de ğerinden bahsedilemez. Bir insanın bir i şi yaparken harcayabilece ği enerjiden ve bir miktar kömürün yanması sonucu elde edilebilecek enerjiden bahsedilebilir. Bir insan bir i şi enerjisi yetmedi ği için yapamasa bile hala enerjisi vardır. Bir ton kömür yakıldıktan sonra elde edilen enerji, o kömürün yakılmadan önceki enerjisini vermez. Yakılmadan önceki enerjisi ile yakıldıktan sonraki durum arasındaki enerji farkını verir. Bu nedenle herhangi bir maddenin bulundu ğu durumdaki mutlak enerjisini ölçme veya hesaplama imkanı yoktur. Ancak, maddelerdeki enerji de ği şimlerini hesaplayabilmek için maddenin enerjisi iki ba şlık altında incelenir. Herhangi bir maddenin toplam enerjisi, o maddenin mekanik enerjisi (E w ) ile iç enerjisinin (E iç ) toplamına e şittir. E T = E w + E iç Ayrıca, enerjinin türü ister mekanik ister iç enerji olsun bütün bu enerji türleri maddelerde ya potansiyel enerji (E p ) veya kinetik enerji (E k ) halinde bulunur. Di ğer bir ifadeyle: E w = E p + E k ve E iç = E p + E k dir. O halde E T = E pT + E kT olur Bir maddenin, durumundan ileri gelen enerjiye potansiyel enerji denir. Sıkı ştırılmı ş bir gazda, gerilmi ş bir yayda, kömürde, insanın kendisinde bir potansiyel enerji vardır. Bir maddenin hareketinden ileri gelen enerjiye ise kinetik enerji denir. Şimdi, bu terimleri tek tek inceleyelim. Bir sistemin mekanik enerjisi, o sisteme i ş yaptırıldı ğı zaman sistemin harcayabilece ği enerjidir. Gergin olmayan bir yayın, bir göldeki durgun suyun mekanik enerjisi yoktur. Akan bir suyun akma hızına ve kütlesine ba ğlı olarak E k = ½ mU 2 ile ifade edilebilecek bir kinetik enerjisi ve Ep = mgh formülüyle ifade edilebilecek bir potansiyel enerjisi vardır. Ancak, su aktı ğı için kinetik enerjisindeki artı ş, potansiyel enerjisindeki azalmaya e şit olacaktır. Bu nedenledir ki hidroelektrik santrallerinde ( Şekil 1.18) suyun mekanik enerjisi elektrik enerjisine dönü ştürülebilmektedir. 5 Şekil 1.18: Hidroelektrik santrallerinde mekanik enerjinin elektrik enerjisine dönü şmesi Şekildeki türbinde suyun A noktasına geli ş ve B noktasından ayrılı ş hızlarının aynı oldu ğu kabul edilirse A ve B noktalarındaki kinetik enerjiler e şittir. Dolayısı ile bu sudan elde edilecek enerji; A noktası ile B noktası arasındaki yükseklik farkının (h), suyun kütlesi ve yerçekimi ivmesinin çarpımına e şittir. ?Ep = mgh Bunun anlamı, suyun ?Ep = mgh‘a kar şılık gelen kadar potansiyel enerjisi kinetik enerjiye dönü şmü ş ve bu enerji de su türbininde elektrik enerjisine dönü ştürülmü ştür. Suyun A ve B noktaları arasında daha hızlı akaca ğı ve kinetik enerjinin fazla olaca ğı açıktır. Sonuç olarak, bir sistemin kütle merkezinin sabit kalması durumunda, sistemin mekanik enerjisi sabittir. Bunun anlamı masanın üzerinde bir bardakta bulunan suyun mekanik enerjisi masa esas alındı ğında sıfırdır ve suyun toplam enerjisi onun iç enerjisine e şittir. E T = E W + E IÇ ? E T = E İÇ Bu suyun iç enerji de ğeri de ölçülemez ve hesaplanamaz. Sadece iç enerji de ği şiminden bahsedilebilir. Dolayısı ile bir kaptaki suyun iç enerjisindeki de ği şim ( ?E) onun toplam enerji de ği şimine e şittir. Bir sistemin iç enerjisi o sistemdeki taneciklerin öteleme, dönme, titre şim, elektron proton hareketleri ile taneciklerin kütlelerinden ileri gelen enerjidir. Bu enerji en geni ş anlamıyla a şa ğıdaki e şitlikle verilebilir. pro elek öte tit dön mc iç E E E E E E E 2 + + + + + = Daha önce belirtildi ği gibi bütün enerji terimleri kinetik ve potansiyel enerji ba şlı ğı altında toplanabilir. E w1 = E p1 + E k1 E w1 = E p1 + E k1 Su Türbini E p1 + E k1 E p2 + E k2 A B h 6 a) Öteleme enerjisi taneciklerin sistemdeki hareketlili ğinden ileri gelen enerjidir ve tamamen kinetik enerjidir. b) Dönme enerjisi maddedeki taneciklerin çarpı şmasından ileri gelir ve kinetik enerjidir. c) Titre şim enerjisi, taneciklerin kütle merkezlerine göre her yönde titre şmelerinden ileri gelir ve hem kinetik hem de potansiyel enerji bile şeni içerir. d) Di ğer terimler olan E elek ve E pro terimleri, tanecikleri olu şturan atomlardaki proton ve elektronların hareketleri ve bunlar arasındaki çekimden ileri gelen enerjidir ve potansiyel enerjidir. e) E mc2 ise taneci ğin kütlesinin Einstein e şitli ğine göre enerjisidir. Katı, sıvı ve gaz haldeki bütün maddelerin bir iç enerjisi vardır. Her maddenin tanecikleri farklı kütlede oldu ğu için de maddelerin iç enerjilerinin farklı olaca ğı açıktır. Ayrıca, iç enerjinin madde miktarına ba ğlı bir özellik oldu ğu kolayca görülebilir. Sonuç olarak, bir maddenin enerjisi (toplam enerjisi) denildiği zaman o maddenin mekanik ve iç enerjisinin toplamı kastedilir ve bir maddenin enerjisi ister mekanik ister iç enerji olsun potansiyel ve kinetik enerji formundadır. Ayrıca, bir maddenin toplam enerjisinin ölçülebilece ği bir ölçek yoktur. Ancak alınıp verilen enerji yani, enerji de ği şimleri ölçülebilir. Bu nedenledir ki, enerji ifade eden bütün terimlerin ba şında ( ?) sembolü vardır. ?E, ?H, ?G gibi. O halde ısı nedir? 1.6. ISI Isı denilince enerji akla gelir. Ancak bir maddenin ısısı denilebilir mi? E ğer ısı kelimesi maddenin ısısı seklinde kullanılırsa bir maddede E T = E kT + E pT ile ifade edilen enerjiden ba şka bir enerji daha varmı ş gibi anla şılır. Ayrıca ısı ile kinetik veya potansiyel enerjilerden biri kastedilmi ş olursa, bir enerji türü iki farklı şekilde ifade edilmi ş olur ki bu durum da kabul edilemez. O halde ısı nedir? Isı, sıcaklıkları farklı iki sistem arasında alınıp verilen enerjinin adıdır. Bir maddenin ısısı şeklinde kullanılması kesinlikle yanlı ştır. Ancak enerji alı şveri şi söz konusu oldu ğu zaman ısı kelimesi kullanılabilir. Sıcaklıkları e şit olan iki madde karı ştırıldıkları zaman aralarında enerji aktarımı olmaz ve ısı alı ş veri şi olmadı denilir. E ğer birinin sıcaklı ğı di ğerinden farklı olursa sıcak olandan so ğuk olana enerji aktarılır ve aktarılan bu enerjiye ısı denilir. Toplam enerji ve ısıyı bir analoji ile anlatmaya çalı şalım. Bir kimsenin maddi ve manevi bütün varlıkları servetidir ve her hangi bir i şi yapmak için yaptı ğı harcama ise sermayesidir. Bir kimsenin maddi ve manevi bütün varlıklarına de ğer biçme imkanı olmadı ğı için bir kimsenin servetinin hesaplanamadı ğı gibi, bir maddenin toplam enerjisi de hesaplanamaz. Di ğer taraftan, bir kimsenin her hangi bir i şi yaparken yatırımının parasal de ğerinin hesaplanabilmesi gibi her hangi bir maddenin alıp verdi ği enerji miktarı da hesaplanabilir. Ayrıca, yatırımı olmayan kimsenin sermayesi de yoktur. Buradan; enerji servetse ısı sermayedir benzetmesi yapılabilir. 7 1.7. SICAKLIK Sıcaklık, bazen ısı ölçümü gibi algılanmaktadır. Halbuki yukarıda belirtildi ği gibi bir maddenin ısısı olmadı ğı için sıcaklık ısı ölçümü olamaz. O halde sıcaklık toplam enerji veya enerji formlarından birinin ölçümü olabilir mi? Bunu incelemek için a şa ğıdaki örne ği ele alalım. Örne ğin; bir kapta 25 °C da bir bardak su di ğerinde ise yine sıcaklı ğı 25 °C da olan istenilen miktarda su bulunsun. Bu iki kap aynı ortamda bulunuyorsa enerjileri ne kadardır? Daha önce belirtildi ği gibi. E T = E w + E iç Önce mekanik enerjilerini ele alalım. Mekanik enerjinin kinetik enerji bile şeni her ikisinin de sıfırdır. Çünkü her ikisi de durgundur. Her iki kaptaki su seviyelerinin aynı oldu ğu, kapların yerden aynı yükseklikte bulundu ğu ve kütle merkezlerinin de ği şmedi ği dü şünüldü ğünde miktarları farklı da olsa bulundukları yer esas alındı ğında mekanik enerjilerinin potansiyel enerji bile şenleri de sıfır olacaktır. İç enerji yönünden kar şıla ştırılacak olurlarsa, iç enerjilerinin farklı olacağı açıktır. Çünkü miktarları farklıdır. Ancak iç enerji de ğerleri rakamsal olarak ifade edilemez ve onların iç enerjilerinin ölçülebilece ği bir ölçek de yoktur. Yukarıda iç enerjinin bir çok terimden olu ştu ğu belirtilmi şti. Herhangi bir maddenin iç enerjisinden bahsediliyorsa iç enerji terimlerinin toplamından bahsediliyor demektir. Bir sistemin iç enerjisi de ya potansiyel ya da kinetik enerji olaca ğı için, E iç = E p + E k dir. Şimdi, bu iki kaptaki suyun iç enerjilerini irdeleyelim. Az olan suda çok olan sudan daha az tanecik vardır. Çok olan su, az, olan suyun 5 katı kütlede kabul edilirse çok sudaki tanecik sayısı az olanın 5 katıdır. Dolayısı ile çok olan suyun toplam kinetik, toplam potansiyel ve ikisinin toplamı olan iç enerjisi, az olan suyunkinin 5 katıdır. Sonuç olarak, bu iki kaptaki miktarları farklı suların mekanik enerjileri sıfırdır ve iç enerjileri farklıdır. Dolayısı ile toplam enerjileri farklıdır. Ancak, her ikisinin de sıcaklı ğı 25 °C dır. O halde sıcaklık: 8 a) Isı ölçümü de ğildir (çünkü ısı, alınıp verilen enerjinin adıdır ve bir maddenin ısısından bahsedilemez). b) Toplam enerji ölçümü olamaz (çünkü mekanik enerjileri sıfır olsa da iç enerjileri farklı oldu ğu için toplam enerjileri e şit de ğildir). c) Toplam iç enerji ölçümü olamaz (su miktarları e şit olmadı ğı için toplam iç enerjileri e şit de ğildir). d) Toplam kinetik enerji ölçümü olamaz (çünkü suların tanecik sayıları e şit olmadı ğı için toplam kinetik enerjileri e şit de ğildir). e) Toplam potansiyel enerji ölçümü olamaz (çünkü suların tanecik sayıları e şit olmadı ğı için toplam potansiyel enerjileri e şit de ğildir). f) Her ikisi de su oldu ğu için e şit olan, her bir kaptaki her bir molekülün ortalama kinetik enerjisidir. Burada e şit oldu ğu söylenen ortalama kinetik enerji, iç enerjinin kinetik enerji bile şenidir. Tanecikler sürekli çarpı ştı ğı için her iki miktar sudaki taneciklerin hepsinin kinetik enerjileri e şit de ğildir. Ancak ortalama bir kinetik enerjiden bahsedilebilir. Buradan sıcaklık, ortalama kinetik enerjisinin ölçümü gibi anla şılabilir. Ancak sıcaklı ğın termometre ile ölçüldü ğü unutulmamalıdır. Termometre ile enerji ölçülmedi ğini biliyoruz. Çünkü ölçülen de ğer enerji birimleriyle ifade edilmemektedir. Termometreden okunan de ğerin sonuna derece kelimesi eklenerek ya Celcius (°C) veya Fahrenhait (°F) ölçe ğinde ifade edilir. 25 °C denildi ği zaman aslında bir miktarın de ğil bir kıyaslamanın ifade edildi ği anla şılmaktadır. Termometre ile iki maddenin sıcaklı ğı ölçülerek o iki maddeden hangisinin taneciklerinin ortalama kinetik enerjisinin di ğerinden daha fazla oldu ğu anla şılır. Ancak taneciklerin kinetik enerjisinin mutlak miktarı anla şılmaz. O nedenledir ki sıcaklık (bir maddenin taneciklerinin ortalama kinetik enerjilerinin bir ölçüsüdür) şeklinde tarif edilir. Dikkat edilirse tarifte "ölçüsüdür" denilmektedir. Ölçüsü kelimesi, bizzat kendisinin ölçümü de ğil etkisinin ölçümü şeklinde dü şünülebilir. 9 Şekil 1.19: Topla mantar patlatma oyunu modeli Şimdi bunu bir örnekle modelleyelim. Fuarlarda, ço ğu kimsenin oynadı ğı bir oyun vardır. Oyun kısaca şöyledir. Dikey duran iki ray üzerinde hareket edebilen bir mekanizma ve mekanizmanın altında kendisine kuvvet uygulandı ğı zaman mekanizmayı iten ve mekanizmanın ray üzerinde yakarı do ğru çıkmasını sa ğlayan bir sistem vardır. Bu sistemin tam kar şısında bir ipin ucunda şi şirilmi ş bir top asılıdır ( Şekil 1.19.a). Topa vurulursa top, tam kar şısındaki sisteme çarpar ve bu çarpma sonucu mekanizma ray üzerinde yukarı do ğru yükselmeye ba şlar, hızı ke şilir ve geri dü şer. E ğer mekanizma tam tepeye kadar çıkarsa oradaki mantara vurur ve mantar patlar ( Şekil 1.19.b). Şimdi mekanizmanın ba şlangıçta durdu ğu yeri sıfır kabul edelim ve mantarın bulundu ğu yeri de 100 kabul edelim. Bu iki nokta arasındaki mesafeyi de 10 e şit parçaya bölelim. Elimizde bir ölçe ğimiz oldu. Siz de iki arkada ş bu topa vurarak biriniz mekanizmayı 60 çizgisine kadar di ğeriniz de 80 çizgisine kadar yükselttiniz. Şimdi, diyebilir misiniz ki biriniz 60 kg’lık di ğeriniz 80 kg lık bir kuvvet uyguladınız veya biriniz 60 di ğeriniz 80 Newtonluk bir kuvvet uyguladınız. Sadece, 80 çizgisine çıkaran kimsenin 60 çizgisine çıkarandan daha büyük bir kuvvet uyguladı ğı söylenebilir. Bu örnekte oldu ğu gibi nasıl ki 60 ve 80 de ğerleri, vuran kimselerin kuvvetlerinin bir ölçümü de ğil kuvvetlerinin etkisinin bir ölçümü ise, sıcaklık da ortalama kinetik enerjinin bir ölçümü de ğil ölçüsüdür. Onun için sıcaklıklar, kar şıla ştırma yapıldı ğı zaman anlam kazanır. 1.8. SICAKLIK ÖLÇÜMÜ Sıcaklı ğı irdeledikten sonra şimdi de bir termometrede sıcaklık ölçümünü, di ğer bir ifadeyle bir maddenin taneciklerinin ortalama kinetik enerjisinin etkisinin nasıl ölçüldü ğünü inceleyelim. a) b) 10 Kinetik enerjinin çarpı şma yoluyla tanecikten taneci ğe aktarıldı ğı daha önce belirtilmi şti. Bir cıvalı termometrede hepinizin bildi ği gibi bir hazneye cıva doludur ve civanın seviyesi oda sıcaklı ğında 25 °C’ı gösterir. Termometrenin haznesi bir maddeye daldırıldı ğı zaman maddenin taneciklerinin kinetik enerjisi fazlaysa camın taneciklerine bu kinetik enerji aktarılır ve camdaki tanecikler de bu kinetik enerjiyi kendisi ile temas halinde olan cıva atomlarına aktarır. Kinetik enerjileri artan cıva atomları daha hızlı hareket eder ve dolayısı ile cıva atomları arasındaki çekim kuvvetleri azalır. Bunun sonucu cıva atomları arasındaki ho şluk artar. Camın genle şmesinden dolayı cıva haznesinin hacmindeki artı ş cıva atomları arasındaki bo şluk artı şından küçük oldu ğu için cıva haznesine sı ğmayan cıva atomları c ıva haznesine ba ğlı kapiler cam borudaki hacmi doldurmaya ba şlar. Çarpı şmalar devam edip sıcak maddeden cıvaya kinetik enerji aktarıldıkça, cıva atomları arasındaki bo şluk daha da artar ve kapilerdeki cıva seviyesi yükselir. Öyle bir an gelir ki sıcaklı ğı ölçülen maddenin ve cıva atomlarının ortalama kinetik enerjisi birbirine e şit olur ve artık enerji aktarımı durur. Bu andan itibaren de kapilerdeki cıva seviyesi sabit kalır. Bu durumda termometreden okunan de ğer, termometrenin daldırıldı ğı maddenin sıcaklı ğı olarak kaydedilir. Bu de ğer, termometrenin daldırıldı ğı maddenin aktardı ğı kinetik enerji ne kadar fazla ise o oranda yüksektir.