İnkılap Farabi ve İlimlerin Sınıflandırılması ( Ders Notu Sunum ) FARAB İ VE İ L İ MLER İ N SINIFLANDIRILMASI Karde şim, beyhude ve k ö t ü şeylerin sahas n b rak, hakikatleri kavray p, elde etme ğ e bak! Ne bu d ü nya bizim i ç in bir ebediyet evidir, ne de insan cihanda yenilmeyecek gibidir. Ö teye gitme, biz nihayet bir k ü re ü zerine d üş m üş karars z ç izgilerden ba şka bir şey miyiz ki, k s lm ş bir ibareden ehemmiyetsiz şeyler i ç in, birbirimize rekabet ve haset ederiz? G ö klerin ç evresi nemize yetmiyor ki, bu merkezde, d ü nyada, s k ş p duruyoruz,» Al-Farabi (Yrd. Do ç . Dr. Hakan G ü ndo ğ du)Eserleri: Latince, İ branice, Almanca, İ ngilizce, • Frans zca gibi dillere ç evrilmi ş olup takriben 160 kadard r. A. Eserlerinin bir k sm eski filozoflar n g ö r üş lerini • a ç klama mahiyetindedir ( İ bn-i Sina da Aristoteles’in “ Metafizik ” indeki g ö r üş leri Farabi’nin Aristoteles felsefesine dair kaleme ald ğ bir ö zet sayesinde kavrayabilmi şti). B. Eserlerinin di ğ er k sm ise ç e şitli ilimlerle onun • kendi felsefesine dair yazd klar ndan olu şmaktad r. FARAB İ ’N İ N ESERLER İ NE DA İ R BAS İ T B İ R TASN İ F 1. Felsefeye Giri ş Mahiyetindeki Eserleri: • A. Kit â b- ü m â yenba ğ î en mukaddeme kable taall ü m-il felsefe – (« Felsefe ö ğ renmeden ö nce takdim edilmesi l â z m gelen ş eyler kitab » ). F â r â b î , bu k üçü k eserde, Aristo felsefesini ö ğ renmeden evvel, sahip olunmas icap eden bilgileri g ö sterir. Bunlar da felsef î meslekleri, Aristo'nun her kitab ndaki gayelerini, felsefeye giri ş mahiyetinde olan ilimleri, felsefenin faydas n , felsefe ö ğ renmenin yolunu, feylesof olmak isteyen kimselerin hallerini bilmek v.s.dir. Bu eser. Almanca ve İ braniceye terc ü me edilmi ş oldu ğ u gibi, Kahire, Leyden ve Delhi’de bas lm şt r. B. Kit â b-u İ hs â '-il-ul û m (« İ limlerin Say m Kitab ») – C. Mer â tib- ü l-ul û m (« İ limlerin Mertebeleri »), ç ok k üçü k bir eser – olup, ç e şitli ilimlerin mevzu ve mahiyetlerinden bahseder. L â tinceye terc ü me edilmi ştir. De ortu scientiarum ad n ta ş yan bu L â tince terc ü menin birka ç el­yazmas n ü shas (Paris ve Bodleian'da) ve bir de basmas vard r: Baeumeker, “ Alf â r â b î ü ber den Ursprung der Wissenchaften ” 2. Mant ğ a dair eserleri . • A. Cev â mi'- ü k ü t ü b-il-mant k (« Mant k Kitaplar Dergisi »), mant ğ n – b ü t ü n k s mlar n ihtiva eden bir eserdir; XVIII. as rda, Aristo'nun eserlerini yeniden Arap ç a’ya terc ü me eden Esad Yanyev î i ç in, talebesi Muhammed- ü l- Ü sk ü b î 'nin 1133'te istinsah etti ğ i n ü sha, İ stanbul'da Hamidiye K ü t ü phanesi’nde, 812 numarada bulunmaktad r. B. Kitab- ü l m ü dhal fi'l-mant k (« Mant ğ a Giri ş Kitab »), mant k i ç in – mukaddeme mahiyetinde k üçü k bir eserdir. İ ki defa İ bran î diline terc ü me edilmi ş tir; birisi M ü nih K ü t ü phanesi’nde (numara 307) bulunmaktad r. C. Fus û l-u yuht â c ileyh â fi s n â at-il-mant k (« Mant k s n â at nda – (disiplininde) muhta ç olunan fas llar »), bu da mant ğ a giri ş mahiyetinde bir eserdir, İ bran î harfleri ile yaz lm ş Arap ç a bir n ü shas Paris'te (Bibliotheque Nationale, Nr. 303) bulunmaktad r; İ bran î diline üç defa terc ü me edilmi ştir. D. Kit â b- ü k y â s sag î r (« k üçü k k yas kitab »), mant ktaki k yasa dair – bir eserdir. İ bn B â ce taraf ndan şerh edilmi ştir. Bunun ayr ca İ bran î diline terc ü meleri de vard r. E. Kit â b- ü n f î 's-safsata (« Safsata hakk nda kitab »), bu da İ bran î – diline bir ka ç defa terc ü me edilmi ştir; mant k ilmindeki safsatadan bahseder. F. Kit â b- ü n fi'l-hit â be (« Hitabet hakk nda kitap ») Hamidiye – K ü t ü phanesinde, (n: 812) yeg â ne n ü shas bulunan eserin, bir defa Venedik'te, 1484'te bir defa da 1515'te bas lm ş Latince’ye terc ü meler, bunun terc ü meleri olmal d r.3. Ta’limi İ limler • A. F â r â b î , hendese sahas nda, Uklides'in («Kit â b- ü l-usul») adl • eserinin, birincive be ş inci k s mlar na ş erhler yazm şt r. Bunlar 1270'e do ğ ru İ bran î diline terc ü me edilmi ş olup, bu terc ü menin yazmalar na tesad ü f edilmektedir. B. Kit â b- ü n-n ü ket f î -m â yesihh ü vel â ye-sihh ü min ahk â m-in-n ü c ü m • (« Y ld zlar ahk â m ndan do ğ ru olan ve olmayan ş eyler hakk nda n ü kteler kitab » ), t ü rl ü adlar alt nda, bir ç ok el yazmas n ü shalar na tesad ü f edilen, bir ç ok defalar bas lm ş, k smen T ü rk ç eye ve tamamen de Almancaya terc ü me edilmi ş bir risale olup, F â r â b î , burada y ld zlara bak larak, onlardan h ü k ü mler ç karman n manas zl ğ n izah ve ispat eder. C. Kit â b- ü l-m û s î k î 'l-keb î r (« B ü y ü k musiki kitab »), vezir Eb û • Ca'fer Muhammed b. el-Kas m-el-Kerh î ad na yaz lm ş olup, La musique arabe (Paris 1930) ad alt nda metni bas lm ş, sonra, ayn eserin ikinci cildinde Frans zcaya terc ü me edilmi ştir. D. Kit â b- ü l-m ü dhal fi‘l-m û s î k î (« Musikiye giri ş kitab »), • İ stanbul'da (K l ç Ali Pa­ şa K ü t ü phanesi 674 v.b. ve d ü nyan n b ü y ü k k ü t ü phanelerinde el yazmas n ü shalar mevcut olup, baz par ç alar H.G. Farmer taraf ndan, k sa terc ü meleri ile, Collection of Arabic Writers on Music adl eserinde (Glaskow, 1934’te) ne şredilmi ştir. 4. İ l â h î ilimler. • A. Kit â b- ü n fi'l-akl (« Ak l hakk nda kitap »), akl n – mahiyeti ve dereceleri hakk nda bir eser olup, biri b ü y ü k, di ğ eri k üçü k olmak ü zere, iki şekli varm ş. Bu g ü n, g ö r ü n üş e g ö re, elimizde yaln z k üçü k olan n n yazmalar , pek ç ok n ü shalar halinde (en iyisi, Fatih K ü t ü phanesi, numara 5416/4 n ü shas d r), bize kadar muhafaza edilmi ştir. Bu eser üç defa Latinceye, sonra Frans zcaya ve Almancaya tercime edilmi ştir. B. Kit â b- ü uy û n-il-mes â il (« Ö nemli sorular kitab »), – asl nda 360 soruyu ihtiva etti ğ i s ö ylenen bu eser, mant ğ a dair bir mukaddeme ile, tabiiyata ve ilahiyata ait baz sorular ve onlar n cevaplar n ihtiva eder. Son derecede veciz ve sa ğ lam bir ü sl û p ile yaz lm şt r. Bu eserin el yazmas pek ç ok n ü shas oldu ğ u gibi (mesel â Ayasofya K ü t ü phanesi, numara 2577/1 4600, 2 v.s.), metni Schmoelders taraf ndan, 1836 da, Bonnae'da bas lm şt r: Documenta philosophiae Arabum. Daha sonra Dieterici taraf ndan, ad ge ç en eserde ne şr ve Almancaya terc ü me edil­mi ştir. Baz par ç alar da İ bran î diline terc ü me edilmi ştir.C. Kit â b- ü l-v â hid ve'l-vahde (« Bir ve birlik kitab »), «bir» – mefhumu ile «bir» kelimesinin kullan ld ğ t ü rl ü t ü rl ü manalar g ö stermek i ç in yaz lm ş bir risaledir. D. Kit â b- ü agr â z -il-Hak î m Aristot â lis ( Feylesof Aristotalis'in – maksatlar »), Aristo' nun M â ba'de't-tabi â ’ s n n (Metafizik) esasl d üşü nceleri ile gayelerini g ö stermek ü zere kaleme al nm ş bir eser olup, İ bn Sina ancak bu eser sayesinde felsefeyi kavrayabilmi şti. Bu da Dieterici taraf ndan bas lm ş ve Almancaya terc ü me edilmi ştir. E. Kit â b-u felsefet-i Efl â tun (« Efl â tun felsefesi kitab »), – Efl â tun'un felsefesini izah etmek i ç in yaz lm ş bir eserdir. Ayasofya K ü t ü phanesinde bulunan yeg â ne yazmas (numara 4833), Latinceye terc ü mesi ile beraber, F. Rosenthal ile R. Walzer taraf ndan bas lm şt r: Alfarabius De Platonis Philosophia, London, 1943. Daha ö nce de, asl XIII. as rda Samtob b. Yosep taraf ndan İ bran î diline ç evrilmi ş ve bas lm ş idi. F. El-mes â il- ü l-felsef î ye ve'l-ecvibet- ü 'anh â (« Felsefe sorular ve – onlar n cevaplar »), kaynaklara g ö re, 23 felsef î sorunun cevab olmas l â z m gelirse de, bug ü nk ü n ü shalar nda 42 soru ile cevab vard r. G ö r ü n üş e g ö re, bu risaleyi bizzat F â r â b î de ğ il, talebeleri toplam şt r. Bu da Dieterici taraf ndan bas lm ş ve Almancaya terc ü me edilmi ştir. Todros Todrosi taraf ndan Latinceye ç evrilmi ştir.5. Medeni İ limler • A . Kit â b- ü tahsil-il sa â de (« Saadetin elde edilmesi kitab »), baz par ç alan – İ braniceye terc ü me edilmi ş ahl â ka dair bir eser olup, 1345'te Haydarabad'da bas lm şt r. B. Kit â b- ü t-tenb î h ala sebil-il-sa â de (« Saadet yolunu g ö sterme kitab »), ç o ğ u – za­man bundan evvelki ile ayn say l rsa da, ondan ayr , felsef î bir ahl â k kitab d r. Haydarabad (1346) ve Bombay'da (1354) bas lm şt r. C. Kit â b- ü n fi meb â d î â r â '-i ehl-il-Med î net-il-f â z la (« Faziletli ş ehir – halk fikirlerinin esaslar » ), tamam yla hayal î olan faziletli bir şehrin nas l olmas l â z m geldi ğ ini ve F â r â b î 'nin felsefesinin esaslar n ve fikirlerini g ö steren bir eserdir. Burada Tanr 'n n birli ğ inden ve ba şka s fatlardan, ak l ve nefislerinden, derecelerinden; feleklerden ve onlar n ak llar ile al â kalar ndan, cisimlerden, meydana gelmeleri ve derecelerinden, insan kuvvet­lerinden, reislerin nas l olmas ve nas l olmamas l â z m geldi ğ inden, vahiyden, peygamberlikten v. s. bahsolunur. Metni Dieterici taraf ndan bas lm ş olup (Leyden, 1895), ayn şah s taraf ndan Der Musterscaat ad alt nda Almancaya terc ü me edilmi ştir (Leyden 1900). D. Kit â b- ü l-siy â set-il-medeniye (« Ş ehir siyaseti kitab »), Meb â di 'l-mevc û d â t – (« Varl klar n mebde'leri ») ad n da ta ş yan bu eserin konusu, bundan evvelki eserin konusu gibidir. Bunun da bir ç ok yazmalar (Ayasofya K ü t ü phanesi, No. 4839/3,4854/3 v. s.) oldu ğ u gibi, 1284'te, Mose ben Samuel taraf ndan İ brani diline de terc ü me edilmi ş ve bu terc ü me de bas lm şt r (Londra, 1850). E: Kit â b- ü l-elf â z - il - Efl â tuniye (« Efl â tun'un s ö zleri kitab »), kitapta verilen – bilgilere g ö re, Efl â tun'un s ö zlerinden toplanm ş bir ahl â k ve siyaset kitab olup, Ayasofya K ü t ü phanesinde üç yazma n ü sha (numara 2820-2822) h â linde, bas lmam ş bir vaziyette, durmaktad r.FARAB İ ’N İ N “ İ L İ MLER İ N SAYIMI ” ADLI • K İ TABI VE FELSEFES İ “ F â r â b î 'nin, ilimlerin say lmas ve gayelerinin • bildirilmesi hakk nda y ü ksek bir kitab vard r ki, kimse ondan ö nce b ö yle bir eser yazmam şt r. Kendinden sonra da kimse o yolda y ü r ü memi ştir. B ü t ü n ilimleri ö ğ renmek isteyenler bu kitab n rehberli ğ inden m ü sta ğ ni kalmazlar ve her şeyden evvel onu g ö zden ge ç irmelidirler. ” Kad İ bn- ü S â 'id, Tabakat- ü l- ü mem . XI. y ü zy lda İ bn- ü S â 'id’den beri uzun s ü re, • b ü t ü n felsefe ö ğ rencilerine “ ilimlerin say m ” n okumak tavsiye edilmi ştir.Kitab n amac : • İ nsan bilgisinin s n rlar n , mevzular n v.s. yi tarif etmek , • sonra aralar ndaki ba ğ lar g ö stermek, Me şhur olan ilimleri saymak ve kapsamlar n g ö stermek, • Her hangi bir ilim ö ğ renmek isteyene, istedi ğ i ilmin • kendisine neler ö ğ retebilip, kendisini nelerden m ü sta ğ ni k labilece ğ ini g ö stermek, Hangi ilmin daha faydal olaca ğ na karar vermeye yard m • etmek, Bilgi ç ge ç inenlerin yalanc l klar n veya neyi, ne dereceye • kadar bildiklerini anlamaya yard m etmek . Kitab n Mahiyeti: • O halde, kitap, ö ncelikle, amel î gaye ile yaz lm ş, bir nevi • “ ilimler ansiklopedisi ” dir. İ kinci olarak, kitap, z mn î olarak ifade edilmi ş olan bir • ilimler tasnifi sunar. Çü nk ü F â r â b î , bu eserinde, ilimleri ilk ö nce be ş b ü y ü k k sma b ö ler: İ L İ MLER İ N SINIFLANDIRILMASI: • Farabi, Kit â b- ü tahs î l-is-sa â de («Saadeti • elde etme kitab ») adl eserinde ise, ilimleri ( İ hs â '- ü l-ul û m'dan ayr olarak) şö yl e tasnif eder ( İ hs â '- ü l-ul û m'da, fazla olarak, dil ve mant k ilimleri vard r): 1. Nazar î ilimler. Bunlar üç t ü r: a. ta'lim î • ilimler (riyaziye), b. tabi î ilimler, c. ilahiyat (veya m â ba'dettabia, metafizik) 2. Amel î ve felsef î ilimler. Bunlar ikidir: • Ahl â k, felsef î siyaset ilmi veya siyaset ilmi.İ HSA UL ULUM’DA İ L İ MLER İ N • SINIFLANDIRILMASI: 1. dil ilmi: (ma'kul â ta del â let etmeleri bak m ndan • kelimelerin bilgisi) (kelimeler/kelimelerin yasalar ): Dil ilmi yedi b ü y ü k b ö l ü me ayr l r: Tek kelimelerin ilmi (cins-t ü r), • Toplu kelimelerin ilmi (c ü mle ve ibare vs) • Kelimelerin tek olduklar zamanki kanunlar (sarf) • Kelimelerin toplu olduklar zamanki kanunlar • (nahiv) Do ğ ru yazma kanunlar • Do ğ ru Okuma kanunlar • Do ğ ru şiir okuma kanunlar •2. mant k ilmi : (kelimelerin kendilerine del â let • etmeleri bak m ndan ma'kul â t n bilgisi) Mant k, gramer gibi itibari (uzla ş msal/konvansiyonel/geleneksel) olmay p gramerden kavramlarla ve kavramlara h ü kmeden kanunlarla ilgilenmesi ve insan hatadan korumas bak m ndan ayr l r . 3. ta'lim î ilimler: (matemati ğ e dayal m ü spet ilimler: mesela say ilmi/aritmetik, hendese/geometri ilmi, menaz r (perspektif) ilmi, y ld zlar ilmi/astroloji, musiki ilmi, a ğ rl klar ilmi (dinamik) ve hiyel ilmi (mekanik): Bu ilimlerin her birinin m ü cerret kavramlardan-ilkelerden s ö z edi şine veya bir sanatta tatbikine ba ğ l olarak “ teorik ve pratik yan ” vard r.4. ilahiyat: • A. tabiat ilmi (fizik/do ğ a bilimi): do ğ al cisimlerin ve onlardaki arazlar n incelenmesi: Nesnelerin maddi, suri, fail ve gai sebeplerinin incelenmesi B. ilahiyat ilmi (metafizik): Farabi’ye g ö re, metafizik 3 ana b ö l ü me ayr l r: 1. varl klar n var olu şlar n konu edinen b ö l ü m: Ontoloji 2. Ö zel ilimlerin ilk ispat ilkelerinden s ö z eder. 3. Maddi olmayan cevherleri, say lar n , mahiyetlerini, varl ktaki nihai prensibi, m ü kemmel varl ğ inceler. 5. medeni ilimler: Ahlak, siyaset, f k h ve kelam. Burada erdemler ve onlar n korunmas na en uygun olan siyasi rejimler konu edilir« Zaman n ters, sohbetin faydas z, her reisin • bezgin oldu ğ unu ve her ba ş n bir a ğ r ta ş d ğ n g ö r ü nce, evime kapan p, şeref ve haysiyetimi korudum ve, izzet olarak bununla kanaat ettim. Yan mda bulunan ve avucumda ş ldayan hikmet şarab ndan i ç erim; i ç ki arkada şlar m m ü rekkep şi şeleridir; musikim onlar n ç kard ğ seslerdir. Ayn zamanda, art k ü lkelerde mevcudiyetleri kalmam ş olan hikmet ehlinin s ö zlerinden meyveler toplar m.» FARAB İ •