Harita Bilgisi Faylar 1 FAYLAR Yeryuvarında etkili olan tektonik kuvvetler kayaçların şekillerini, hacimlerini ve yerlerini de ğiştirirler. Bu deformasyon etkileriyle kayaçlar kırılırlar, kıvrılırlar. Kırıklı yapılar (faylar ve çatlaklar) Faylar Kayaçlarda kırılma yüzeyleri boyunca gözle fark edilebilecek miktarda bir yer de ğiştirme,(kayma, hareket) meydana geldi ği zaman faylar olu şurlar. Çatlaklar Çatlaklarda ise kırılma yüzeyleri boyunca bir yer de ği ştirme, bir kayma olmaz. Faylarda kayma hareketi bir düzlem boyunca olu şmaktadır. Bu düzleme fay düzlemi (=fay aynası) adı verilir. Bu düzlem üzerinde sürtünme sebebiyle kayma çizikleri (fay çizikleri) bulunur. Bu fay çizikleri bize kaymanın doğrultusunu bulmamıza yardımcı olur. Faylar da tabakalar gibi birer düzlemsel yapı elemanıdırlar. Dolayısıyla fayların da do ğrultuları ve e ğimleri vardır. Fay düzlemleri iki blo ğu birbirinden ayırır. Bu iki blok, fay düzlemi üzerinde birbirine nazaran hareket ederler. Bu bloklardan fay düzleminin üzerinde bulunan blo ğa tavan blo ğu, fay düzleminin altında bulunan blo ğa ise taban blo ğu adı verilir. TAB AN BLOK TAVA N BLOK Fay çizikleri Fay düzlemi Fayın e ğim yönü Fayın do ğrultusu Atım nedir? İki blok arasında meydana gelen yer de ğiştirmeye atım adı verilir. Be ş çe şit atım türü vardır. Bunlar; a b d e c a) e ğim atım b) doğrultu atım c) net atım d) dikey atım e) yatay atım 2 Fay çe şitleri Faylar olu şum mekanizmalarına göre üçe ayrılırlar. Bunlar; a) Normal faylar: Bu tür faylarda tavan blo ğu taban blo ğuna göre, fay düzlemi üzerinde a şa ğıya doğru hareket etmi ştir. Bu faylara gravite fayı’da denilmektedir. b) Ters faylar: Bu tür faylarda tavan blo ğu taban blo ğuna nazaran yukarıya do ğru hareket etmiştir. c) Do ğrultu atımlı faylar: Yırtılma fayı olarak da adlandırılan bu tür faylarda fay blokları birbirlerine göre fayın doğrultusu boyunca hareket etmişlerdir. E ğer hareket kar şıdaki blo ğun sa ğa do ğru yer de ği ştirmesiyle meydana gelmişse sa ğ yönlü do ğrultu atımlı fay, kar şıdaki blo ğun sola do ğru yer de ği ştirmesiyle meydana gelmi şse sol yönlü do ğrultu atımlı fay olu şur. Faylar atımlarına göre de sınıflandırılabilirler. Buna göre; a) E ğim atımlı faylar: Bu tür faylarda fayın hareket do ğrultusu fayın eğim do ğrultusu ile çakı şır. Yani fay e ğim do ğrultusu boyunca hareket etmi ştir. b) Do ğrultu atımlı faylar: Bu tür faylarda yukarıda da anlatıldı ğı gibi hareket fayın doğrultusu boyuncadır. c) Oblik atımlı faylar: Bu tür faylarda hareket ne fayın e ğimi boyunca ne de do ğrultusu boyunca gelişmi ştir. Fay, do ğrultusunun ve e ğiminin bile şkesi şeklinde hareket etmi ştir. E ğim atımlı normal fay Oblik atımlı normal fay E ğim atımlı ters fay Oblik atımlı ters fay E ğim Atımlı Faylar Normal Faylar TersFaylar OblikAtımlı Faylar Do ğrultu Atımlı Faylar Sol yönlü do ğrultu atımlı fay Sa ğ yönlü doğrultu atımlı fay 3 Normal fay Ters fay ve sürüme kıvrımı (Drag fold) 4 Kıvrım ve normal fay Fay çizikleri 5 Sol yönlü doğrultu atımlı fay Sa ğ yönlü do ğrultu atımlı fay 6 UYGULAMA: 1. A şa ğıda verilmiş olan fay türlerinin harita görünümlerine birer örnek veriniz. Verdi ğiniz örneklerin konumlarını yazınız. Normal fay Ters fay Do ğrultu atımlı fay Sa ğ yönlü Sol yönlü ................... ................. .................. .................. 2. Ek-1’de verilmi ş jeoloji haritasında; a) V kuralını uygulayarak tabaka serisinin konumunu saptayınız ve harita görünümünü harita üzerine i şaretleyiniz. b) Kayaçları ya şlıdan gence do ğru sıralayarak lejand üzerinde gösteriniz. c) Fayın türünü belirleyiniz. d) A-B, C-D do ğrultularında jeolojik kesit çiziniz. Not: Fayın konumu DB / 78 G, Tabakaların gerçek e ğim açıları 37 o A-B do ğrultusunda tabakaların eğim açılarını 33 o alınız. e) C-D doğrultusunda tabakaların eğim açılarını bulunuz. f) Fayın dikey atımını bulunuz. UYGULAMA 1) E ğim atımlı normal bir faya ait atım türleri nelerdir? Blok diyagram üzerinde çizerek gösteriniz. 2) Ek – 2’ de verilen jeolojik haritada; a) V kuralını uygulayarak tabaka serisinin konumunu saptayınız ve harita görünümünü harita üzerine i şaretleyiniz. b) Kayaçları ya şlıdan gence do ğru sıralayarak lejand üzerinde gösteriniz. c) Haritada bulunan yapıların türünü belirleyiniz. d) Yapıların harita görünümlerini harita üzerine i şaretleyiniz. e) A-B, C-D do ğrultularında jeolojik kesit çiziniz. f) Fayın dikey atımını bulunuz. Not: Fayın konumu K56B / 73 GB, Tabakaların gerçek e ğim açıları 37 o A-B do ğrultusunda tabakaların eğim açılarını her iki kanat için de 27 o alınız. C-D doğrultusunda tabakaların eğim açılarını her iki kanat için de 33 o alınız. 7 EK1 8 EK 2