Jeoloji Faylar FAYLAR TÜRK İYE’DEK İ FAY S İSTEMLER İ TÜRK İYE’N İN DEPRESELLİĞİ Prof.Dr. Sabah YILMAZ ŞAH İN Mayıs-2011Fay nedir? Fay nedir? Yerkabu Yerkabu ğ ğ undaki deformasyon enerjisinin undaki deformasyon enerjisinin artmas artmas ı ı sonucunda, kaya sonucunda, kaya ç ç k k ü ü tlelerinin bir tlelerinin bir k k ı ı r r ı ı lma d lma d ü ü zlemi boyunca yerlerinden zlemi boyunca yerlerinden kaymas kaymas ı ı ile ortaya ile ortaya ç ç ı ı kan k kan k ı ı r r ı ı kt kt ı ı r. r. Veya, Veya, Yerkabu Yerkabu ğ ğ unu olu unu olu ş ş turan kaya turan kaya ç ç lar lar ı ı n bir y n bir y ü ü zey zey boyunca k boyunca k ı ı r r ı ı lmas lmas ı ı ve olu ve olu ş ş an iki par an iki par ç ç an an ı ı n n birbirine g birbirine g ö ö re g re g ö ö receli olarak yer receli olarak yer de de ğ ğ i i ş ş tirmesidir. tirmesidir.• •E E ğ ğer bir k er bir kı ır rı ğı ı ğın iki taraf n iki tarafı ındaki kayalar birbirlerine g ndaki kayalar birbirlerine gö öre re g gö özle g zle gö ör rü ül lü ür miktarda hareket etmi r miktarda hareket etmi ş şlerse (at lerse (atı ım m geli geli ş şmi mi ş ş ise) bu k ise) bu kı ır rı ğ ı ğa a fay fay ad adı ı verilir. verilir. • • Faylar Fayları ın boyutlar n boyutları ı birka birkaç ç cm cm’ ’den birka den birkaç çy yü üz hatta bin z hatta bin km km’ ’ye, at ye, atı ım miktarlar m miktarları ı ise birka ise birkaç ç cm cm’ ’den onlarca hatta den onlarca hatta bazen y bazen yü üzlerce km zlerce km ‘ ‘ye kadar de ye kadar de ğ ği i ş şmektedir. mektedir. • • Faylar Fayları ın boyu depremin b n boyu depremin bü üy yü ükl klü ü ğ ğü ü ile logaritmik ile logaritmik olarak oranl olarak oranlı ıd dı ır. r. • • B Bü üy yü ük ve s k ve sı ğ ı ğ depremlerde yery depremlerde yeryü üz zü ünde g nde gö özlenen fay zlenen fayı ın n boyu y boyu yü üzlerce km zlerce km’ ’ye eri ye eri ş şebilmektedir. ebilmektedir. Ö Örne rne ğ ğin 1939 in 1939 Erzincan depreminde olu Erzincan depreminde olu ş şan fay an fayı ın boyu 360 km olup n boyu 360 km olup ü üzerindeki en b zerindeki en bü üy yü ük k yer de yer de ğ ği i ş ştirme (at tirme (atı ım m) ise 750 ) ise 750 cm'dir. cm'dir. • • Faylar Faylar segmentler segmentler ( (birbirinin devam birbirinin devamı ı ş şeklindeki fay eklindeki fay par parç çalar aları ı) ) ş şeklinde olabilirler. eklinde olabilirler.Faylanmaya neden olan hareketler Faylanmaya neden olan hareketler •Bir fayın olu şumundan önce bölgede bir gerilme geli şir, bölge deforme olur. Gerilme kayaların kaldıramayaca ğı seviyeye gelince kayalar kırılır.Normal Fay Ters Fay Do ğrultu Atımlı Faylar Çöküntü (Graben) Yükselti (Horst)Tipik Tipik ‘ ‘ Basin and Range Basin and Range ’ ’ topo topo ğ ğ rafyas rafyas ı ıKırılan fay üzerinde o zamana kadar biriken enerji bo şalır. Deprem gerçekle şir. Bloklar duruluncaya kadar artçı depremler olu şur. Bunlar daima ana şoktan küçüktür.Bölgenin kırılması ile ve fayın iki tarafı birbirine göre belli bir miktar atılır. 17 A ğustos depreminde bu atım 5 metreye yakındır.T T Ü Ü RK RK İ İ YE YE ’ ’ DEK DEK İ İ FAY S FAY S İ İ STEMLER STEMLER İ İ ? Do ğrultu Atımlı Faylar ? E ğim Atımlı Faylar ? Bindirmeler ? Grabenler ? Diri Faylar ve bunlara ba ğlı DepremsellikT T Ü Ü RK RK İ İ YE YE ’ ’ DEK DEK İ İ FAY S FAY S İ İ STEMLER STEMLER İ İ ? Kuzey Anadolu Fayı ? Kuzey Do ğu Anadolu Fay Zonu ? Do ğu Anadolu Fayı ? Ecemi ş Fayı ? Ege Graben sistemi ? Do ğu Anadolu sıkı şma bölgesi ? Ölü Deniz Fayı? ? Kuzey Anadolu Fay Kuzey Anadolu Fay’ ’ı ın nı ın Ya n Ya şı şı Orta Orta- -Ü Üst Miyosen (11 MY) st Miyosen (11 MY) olup, en gen olup, en genç ç hareketi Pleistosen hareketi Pleistosen’ ’den (1.6 MY) daha den (1.6 MY) daha gen genç çtir. tir. ? ? KAF bat KAF batı ıya do ya do ğ ğru gen ru genç çle le ş şmekte ve bu b mekte ve bu bö ölgede olu lgede olu ş şan an basenlerle birlik olu basenlerle birlik olu ş şturmaktad turmaktadı ır. r. ? ? KAF 11 MY KAF 11 MY ö önce nce do do ğ ğuda Erzincan civar uda Erzincan civarı ında olu nda olu ş şmaya maya ba ba ş şlam lamı ş ı ş ve bat ve batı ıya do ya do ğ ğru hareketi 11 cm/y ru hareketi 11 cm/yı ıl olup, l olup, bat batı ıya do ya do ğ ğru daha da artarak devam etmi ru daha da artarak devam etmi ş ştir. tir. ? ? KAF bat KAF batı ıda Marmara denizi i da Marmara denizi iç çine do ine do ğ ğru ru ula ula ş şabilmektedir. abilmektedir. ? ? Jeolojik veriler, KAF Jeolojik veriler, KAF’ ’daki toplam at daki toplam atı ım mı ın 20 n 20- -25 km den 25 km den 85 km 85 km’ ’ye kadar de ye kadar de ğ ği i ş şti ti ğ ğini ileri s ini ileri sü ürmerktedirler. rmerktedirler.KAF KAF - - K K ö ö pr pr ü ü ba ba şı şıDo Do ğ ğ u Anadolu Fay u Anadolu Fay ı ı n n ı ı n Ya n Ya şı şı , At , At ı ı m Miktar m Miktar ı ı (Okay and T (Okay and T ü ü ys ys ü ü z, 2005) z, 2005) ? ? Jeolojik veriler kullan Jeolojik veriler kullan ı ı larak, DAFZ larak, DAFZ ’ ’ da sol da sol yanal yer de yanal yer de ğ ğ i i ş ş tirmenin 3.5 tirmenin 3.5 - - 15 km ile 15 km ile 15 15 - - 27 km oldu 27 km oldu ğ ğ u, u, ? ? GPS verilerine g GPS verilerine g ö ö re at re at ı ı m m ı ı n 11 n 11 + + 2 mm/y 2 mm/y ı ı l l oldu oldu ğ ğ u ileri s u ileri s ü ü r r ü ü lmektedir. lmektedir. ? ? DAF i DAF i ç ç in farkl in farkl ı ı ya ya ş ş lar lar ı ı n n ö ö nerildi nerildi ğ ğ i; i; ? ? Ü Ü st Pliyosen (yakla st Pliyosen (yakla şı şı k 3 MY) k 3 MY) ? ? Ü Ü st Pliyosen (yakla st Pliyosen (yakla şı şı k 1.8 MY) k 1.8 MY)Ege Ege Graben Graben sistemi sistemi T T ü ü rkiye rkiye ’ ’ nin depremselli nin depremselli ğ ğ i i (Sismotektoni (Sismotektoni ğ ğ i) i)TÜRK İYE TEKTON İK AÇIDAN DÜNYANIN EN AKT İF BÖLGELER İNDEN B İR İD İR1963-1988 DEPREM ODAKLARININ DA ĞILIMIKUZEY ANADOLU FAYI ÜZER İNDE 1939 DA BAŞLAYAN ve BATIYA GÖÇEN B İR DEPREMLER D İZ İS İ OLU ŞMAKTADIR